مطالعات هفتماستان و فرماندارراه شاهی

درس ۲۰: امپراتوری‌های ایران باستان چگونه کشور را اداره می‌کردند؟

کشوری از هند تا مدیترانه رو چطور اداره می‌کردن؟ با یه سامانهٔ هوشمند!

شروع درس • صفحات ۱۲۳ تا ۱۳۱ کتاب مطالعات اجتماعی هفتم

امپراتوری هخامنشی یه کشور عظیم بود: صدها قوم و زبان و دین! چطور می‌شد همچین کشوری رو اداره کرد؟ رازشون سامانهٔ هوشمندی بود از **تقسیم کشور به استان‌ها**، **فرمانداران منصف**، **راه‌های مطمئن** و **پست سریع**. تو این درس دستگاه اداری ایران باستان رو قدم‌به‌قدم می‌بینیم!

صفحهٔ ۱۲۳ کتاب • متن آغازین درس

نوع حکومت در ایران باستان

تاج‌گذاری، قدرت مطلق و چک‌وبالانس بزرگان

📖 متن کتاب:

نوع حکومت در ایران باستان شیوهٔ حکومت پادشاهی بود. شاهان در ابتدای سلطنت در حضور بزرگان کشور، تاج‌گذاری می‌کردند و در کاخ بر تخت می‌نشستند. شاه قدرت مطلق داشت و همه باید از او فرمان می‌بردند. حکومت موروثی بود و معمولاً از پدر به پسر به ارث می‌رسید. البته گاهی بر سر جانشینی شاه و به دست آوردن قدرت، اختلافات شدیدی پیش می‌آمد و حتی منجر به کشته شدن افراد زیادی و جنگ و خون‌ریزی می‌شد.

تو تصاویر صفحهٔ ۱۲۳ کتاب، نقش برجستهٔ بخشیدن حلقهٔ شاهی از سوی اهورامزدا به اردشیر ساسانی (نقش رستم) و نقش برجستهٔ داریوش در تخت جمشید رو می‌بینی؛ یعنی از ساسانی‌ها تا هخامنشی‌ها، تبلیغِ «شاه = منتخب آسمان» از مد افتاده نبود! تاج‌گذاری هم لحظهٔ رسمی سلطنت بود؛ شاه جلوی بزرگان بر تخت می‌شست و از اون به بعد فرمانش برای همه لازم‌الاجرا می‌شد. این نقش‌برجسته‌ها در واقع تبلیغ سیاسی دورهٔ باستان بودن.

📖 متن کتاب:

شاهان ایران باستان خود را برگزیده آسمان و نمایندهٔ اهورامزدا می‌دانستند و معتقد بودند که به حکم او فرمان می‌رانند. در برخی کتیبه‌های به‌جا مانده، جمله‌هایی که این موضوع را نشان بدهد، وجود دارد.
کتیبهٔ داریوش در بیستون (به قلم کتاب)
داریوش شاه گوید: به خواست اهورا مزدا من شاه هستم. اهورا مزدا شاهی را به من عطا فرمود. این جمله‌ها نشون می‌ده شاهان با اسم خدا حکومتشون رو موجه و قانونی جلوه می‌دادن؛ یه نوع تبلیغ تاریخی.

📖 متن کتاب:

البته این عقیده هم وجود داشت که اگر شاه از مسیر قانون و عدالت منحرف شود حمایت اهورایی از او گرفته می‌شود و بزرگان و موبدان می‌توانستند او را عزل یا برکنار کنند.

فکر کن و گفت‌وگو کن

پس شاه‌ها هم بی‌دست‌وبا نبودن! اگه از مسیر عدالت منحرف می‌شدن، بزرگان و موبدان می‌تونستن برکنارشون کنن. به نظرت این محدودیت کافی بود؟ چرا با وجود این، باز هم جنگ‌های جانشینی و ظلم شاه‌ها اتفاق می‌افتاد؟

پانویس کتاب: اهورامزدا و موبدان
اهورامزدا: خدای یگانه در ایران باستان؛ اهورا به معنی آفریننده و مزدا یعنی دانا و آگاه. موبدان: روحانیون زرتشتی در ایران باستان.

صفحهٔ ۱۲۴ کتاب • فرمان و مهر شاه

شاه و ساختار اداره

فرمان‌ها، مهر سلطنت و مجالس اشکانی

تو رأس امپراتوری شاه‌شاه (شاهِ شاهان) بود؛ مثل کوروش و داریوش. ولی شاه به‌تنهایی نمی‌تونست همچین سرزمین بزرگی رو اداره کنه؛ پس یه دستگاه اداری منظم ساخت: دبیران برای نوشتن نامه‌ها و ثبت امور، خزانه‌داران برای مدیریت مالی، سپاه برای امنیت و بازرسان شاهی (چشم و گوش شاه) برای بررسی کار فرماندارها. همهٔ این‌ها تو کتیبه‌ها و لوح‌های گلی تخت جمشید ثبت شده.

پایتخت‌های مختلفی داشتن: شوش (پایتخت اداری و زمستانی)، پاسارگاد (آرامگاه کوروش) و تخت جمشید (پارسه) — شهر آیینی باشکوه با ستون‌های سنگی که نماینده‌های همهٔ سرزمین‌ها برای پیشکش‌های سال نو (نوروز!) به اونجا می‌اومدن. نقش‌برجسته‌های پله‌های پارسه صحنهٔ دوستی و احترام میان همهٔ اقوام رو نشون می‌ده: هر قوم با لباس و هدیهٔ خودش! پارسه بیشتر برای آیین‌ها و جشن‌ها ساخته شده بود تا زندگی روزمره؛ یه نوع ویترین قدرت و دوستی امپراتوری.

مدارای دینی
هخامنشیان به دین‌های مختلف احترام می‌گذاشتن و هر قوم آزاد بود به آیین خودش عمل کنه؛ همین سیاست امپراتوری رو پایدار نگه داشت. وقتی اقوام مختلف احساس امنیت دینی می‌کردن، دیگه انگیزه‌ای برای شورش پیدا نمی‌کردن. به همین خاطر استان‌های دور هم وفادار موندن و حکومت سال‌ها دووم آورد.

📖 متن کتاب:

شاهان بر امور اداری، نظامی و مذهبی فرمانروایی مطلق داشتند. آنها برای ادارهٔ کشور فرمان‌هایی صادر می‌کردند. این فرمان‌ها، قانون‌هایی بودند که باید در سراسر کشور اجرا می‌شدند و هیچ‌کس نباید از آنها سرپیچی می‌کرد. روی فرمان‌ها و نامه‌های مهم، مهرهای مخصوص شاه زده می‌شد.
باکس کتاب: مهر سلطنت داریوش
مهر سلطنت داریوش هخامنشی، طول مهر ۳٫۵ سانتی‌متر است. در موزۀ بریتانیا در لندن نگهداری می‌شود. اسم داریوش روی مهر به سه خط عیلامی، پارسی و بابلی نوشته شده است.
بیشتر بدانیم: مجالس اشکانی
در دورهٔ اشکانیان، قدرت و نفوذ پادشاهان مانند سایر شاهان ایران باستان نبود؛ چون در این دوره، خاندان‌های محلی از نفوذ و قدرت زیادی برخوردار بودند و شاهان مجبور بودند در ادارهٔ کشور با آنها مشورت کنند. در پایهٔ چهارم ابتدایی خواندید که در این دوره، چند مجلس برای تصمیم‌گیری به‌وجود آمده بود: مجلس شاهی، مجلس بزرگان و مجلس مهستان. دربارهٔ این مجلس‌ها چه می‌دانید؟ به نظر شما برای چه تصمیم‌گیری‌هایی ممکن بود این مجلس‌ها تشکیل شوند؟
فعالیت‌های صفحهٔ ۱۲۴ کتاب
  1. ۱به تصویر مهر سلطنتی داریوش توجه کنید و بگویید به نظر شما چرا اسم داریوش روی این مهر، به سه نوع خط حک شده است؟
  2. ۲متن بالا را بخوانید و چند مورد از ویژگی‌های حکومت در ایران باستان را بنویسید.
  3. ۳نظر و رأی مردم در حکومت‌های ایران باستان چه جایگاه و اهمیتی داشت؟

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۲۰ از ۲۴