بخش چهارم • انرژی؛ نیاز همیشگی۱۰ بخش آموزشی + ۵ بازی تعاملیآزمونک ۲۱ سؤالی

فصل ۸: انرژی و تبدیل‌های آن

انرژی موضوعی هیجان‌انگیزه: بلند شو، راه برو و فکر کن؛ همه‌چیز به انرژی وابسته‌ست!

شروع درس • صفحات ۶۵ تا ۷۶ کتاب

از لحظه‌ای که صبح از تخت می‌پری تا وقتی با گوشیت بازی می‌کنی، یه چیزی پشت صحنه داره کار می‌کنه: انرژی! یکی از مهم‌ترین مفهوم‌های همهٔ شاخه‌های علومه و کتاب می‌گه انرژی در «همه چیز و همه جا» هست؛ فقط وقتی می‌فهمیم کجاست که منتقل یا تبدیل بشه. یکی از راه‌های انتقالش هم انجام کاره؛ پس اول با مفهوم کار آشنا می‌شیم، بعد می‌ریم سراغ انرژی و ویژگی‌هاش. مهم‌ترین ویژگی انرژی هم اینه که راحت از یه شکل به شکل دیگه تبدیل می‌شه — مثل پولی که دست‌به‌دست می‌شه!

صفحات ۶۵ و ۶۶ کتاب — آغاز فصل

انرژی در «همه چیز و همه جا»

از برخاستن و راه رفتن تا رشد گیاهان و روشن شدن موتور هواپیما؛ همه به انرژی نیاز دارن.

انرژی یکی از مهم‌ترین مفهوم‌های همهٔ شاخه‌های علومه و ما همیشه تو زندگیمون باهاش سروکار داریم. موضوع هیجان‌انگیزیه و کتاب می‌گه: برخیزید، راه بروید و فکر کنید — انگار بدنت یه نیروگاه حسابیه! انرژی باعث می‌شه گیاهان رشد کنن و موتورها توان لازم رو برای راه انداختن خودروها و هواپیماها به دست بیارن. انرژی به شکل‌های مختلفی هست و مهم‌ترین ویژگی‌ش هم تبدیل راحت از یه شکل به شکل دیگه‌ست.

انرژی نیاز همیشگی بشره؛ انقدر مهمه که بر سر منابعش جنگ‌های زیادی به راه افتاده. ولی ما هر روز انقدر انرژی تلف می‌کنیم که آدم آه می‌کشه! تو این فصل اول با مفهوم کار آشنا می‌شیم و بعد می‌ریم سراغ انرژی و ویژگی‌هاش. می‌بینی که انرژی همون‌وقت دیده می‌شه که منتقل یا تبدیل بشه و یکی از راه‌های انتقالش هم انجام کاره.

📖 متن کتاب:

«در این فصل خواهیم دید که انرژی در ‹همه چیز و همه جا› وجود دارد، اما وقتی به وجود آن پی می‌بریم که منتقل یا تبدیل شود. یکی از راه‌های انتقال انرژی، انجام کار است.»
بخش چهارم کتاب؛ سه فصل داره
فصل ۸ به انرژی و تبدیل‌های آن، فصل ۹ به منابع انرژی و فصل ۱۰ به گرما و بهینه‌سازی انرژی اختصاص داره. آغاز بخش چهارم کتاب هم آیه‌ای از سورهٔ نجم رو یادآوری می‌کنه.

📖 متن کتاب:

«وَأَنَّ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى — و اینکه برای انسان، بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست» (سورهٔ نجم، آیهٔ ۳۹)
تصویر جلد بخش چهارم کتاب
جلد بخش چهارم کتاب: انرژی؛ نیاز همیشگی
قطار هوایی در حال حرکت روی ریل
قطار هوایی در حرکت: نمونه‌ای چشمگیر از جابه‌جایی پیوستهٔ انرژی
فعالیت کتاب — واژهٔ «کار» در جمله‌ها
  1. ۱به فهرست زیر، جمله‌هایی اضافه کنید که واژهٔ «کار» در آن‌ها معنای متفاوتی داشته باشد.
  2. ۲«امروز خیلی کار دارم.»
  3. ۳«من در یک شرکت تولید بازی‌های رایانه‌ای کار می‌کنم.»
  4. ۴………
  5. ۵………

💡 واژهٔ «کار» تو فارسی معناهای مختلفی داره؛ ولی تو درس علوم یه معنای خاص و قابل اندازه‌گیری پیدا می‌کنه. بخش بعدی رو از دست نده!

صفحات ۶۶ و ۶۷ کتاب

کار در زبان روزمره و کار در علوم

خوندن کتاب و نشستن پشت میز رو «کار» می‌گیم؛ ولی کارِ درس علوم تعریف دقیق‌تری داره!

تو زبان روزمره، کارهایی مثل دویدن در بازی فوتبال، ضربه زدن به توپ و گرفتن آن رو «بازی کردن» می‌گیم. ولی نشستن پشت میز و خواندن کتاب، نوشتن و اندیشیدن رو «کارکردن» می‌نامیم؛ شست‌وشوی ظرف و چیدن دیوار رو هم کار کردن می‌گیم. حواست باشه: این معناهای روزمره، تو علوم جواب نمی‌دن!

تو درس علوم، کار رو جوری تعریف می‌کنیم که اندازه‌گیری آن با استفاده از ابزارهایی مانند نیروسنج، مترنواری، زمان‌سنج و ترازو ممکن باشد. یعنی دانشمندا «کار» رو طوری تعریف کردن که بشه مقدارش رو با عدد گفت و عامل‌های مؤثرش رو اندازه گرفت؛ دقیقاً همون کاری که تو فصل اندازه‌گیری با بقیهٔ کمیت‌ها کردیم.

نکتهٔ مهم — تفاوت کارِ روزمره و کارِ علوم
کارِ علوم فقط وقتی انجام می‌شه که نیرویی جسمی رو جابه‌جا کنه؛ اون موقع می‌شه با ابزارهایی مثل نیروسنج و متر اندازه‌ش گرفت و حساب کرد. مطالعهٔ کتاب یا فکر کردن، هرچند تو زبان روزمره «کار» حساب می‌شن، تو معنای علوم کار نیستن!

فکر کن و گفت‌وگو کن

فکر کن (کتاب): به نظر شما کار انجام‌شده در کدام‌یک از فعالیت‌های صفحهٔ قبل (دویدن، ضربه زدن به توپ، خواندن کتاب، نوشتن، شست‌وشوی ظرف و چیدن دیوار) به کمک ابزارهایی مانند نیروسنج و مترنواری قابل اندازه‌گیری است؟ چگونه کار انجام‌شده را اندازه می‌گیرید؟

صفحهٔ ۶۷ کتاب — آزمایش کنید

آزمایش کنید: کشیدن قطعه چوب با نیروسنج

اولین قدم برای فهمیدن کار: اندازه گرفتن نیرو و جابه‌جایی تو آزمایشگاه.

آزمایش کنید (کتاب) — اندازه‌گیری نیرو و جابه‌جایی
  1. ۱وسایل و مواد: نیروسنج، متر یا خط‌کش و دو قطعه چوب (یا آجر).
  2. ۲نیروسنج را به قطعه چوبی وصل کنید که روی سطح افقی یک میز قرار دارد (شکل الف).
  3. ۳چوب را به‌آرامی توسط نیروسنج بکشید تا قطعه چوب به مقدار دلخواه (مثلاً ۳۰ سانتی‌متر) جابه‌جا شود.
  4. ۴هنگام حرکت چوب به نیروسنج نگاه کنید و مقدار نیروی واردشده بر قطعه چوب را بخوانید و در جدول وارد کنید. حاصل‌ضرب نیرو در جابه‌جایی را محاسبه و در جدول بنویسید.
  5. ۵مرحله‌های ۲ و ۳ را برای حالتی که چوب ۵۰ سانتی‌متر جابه‌جا می‌شود، تکرار کنید.
  6. ۶اکنون دو قطعه چوب را مطابق شکل (ب) روی یکدیگر قرار دهید و مرحله‌های ۲ و ۳ را برای آن تکرار کنید. در این آزمایش نیز باید بکوشید جسم‌ها به‌آرامی و با سرعت ثابتی جابه‌جا شوند.

💡 دو چیزی که تو این آزمایش اندازه می‌گیریم، **نیرو** (با نیروسنج، برحسب نیوتون) و **جابه‌جایی** (با متر، برحسب متر)؛ همین دو تا، پایهٔ تعریف کار تو بخش بعدن.

مرحلهٔ آزمایشجابه‌جایی (m)نیرو (N)نیرو × جابه‌جایی
آزمایش اول — با یک قطعه چوب۰/۳۰با نیروسنج بخوانیدمحاسبه کنید
آزمایش اول — با یک قطعه چوب۰/۵۰با نیروسنج بخوانیدمحاسبه کنید
آزمایش دوم — با دو قطعه چوب۰/۳۰با نیروسنج بخوانیدمحاسبه کنید
آزمایش دوم — با دو قطعه چوب۰/۵۰با نیروسنج بخوانیدمحاسبه کنید

جدول گزارش آزمایش صفحهٔ ۶۷ کتاب: مقدار نیرو را هنگام حرکت از نیروسنج بخوانید و ستون‌های خالی را کامل کنید.

تو آزمایش دیدی که وقتی به جسمی نیرو وارد می‌کنیم و جسم به‌آرامی جابه‌جا می‌شه، به‌راحتی می‌شه نیرو و جابه‌جایی رو اندازه گرفت. کشیدن دو قطعه چوب روی هم نیروی بیشتری می‌خواد؛ چون سطح تماس و اصطکاک بیشتر شده. هر چی جابه‌جایی طولانی‌تر، کشیدن بیشتر و در نتیجه کار بیشتر!

صفحات ۶۸ و ۶۹ کتاب — شکل ۱ و ۲

کار یعنی نیرو ضربدر جابه‌جایی

دو عامل مهم انجام کار: نیرویی که به جسم وارد می‌شه و جابه‌جایی جسم تو جهت نیرو.

تو آزمایش صفحهٔ قبل دیدی که وقتی به جسمی نیرو وارد می‌کنیم و جسم به‌آرامی جابه‌جا می‌شه، به‌راحتی می‌شه نیرو و جابه‌جایی رو اندازه گرفت. یکی از عامل‌های مهم انجام کار، نیروییه که به جسم وارد می‌شه؛ وارد کردن نیرو به جسم ممکنه باعث شروع حرکت، سریع‌تر شدن حرکت، کُند شدن حرکت، توقف حرکت، تغییر شکل یا تغییر جهت حرکت بشه (شکل ۱ کتاب). اون یکی عامل مهم هم جابه‌جایی یا تغییر مکان جسمه؛ پس می‌شه گفت: «اگر نیروی واردشده بر جسم سبب جابه‌جایی جسم شود، کار انجام می‌شود» (شکل ۲). تو شکل ۲-الف نیروی افقی باعث جابه‌جایی افقی و تو شکل ۲-ب نیروی عمودی باعث جابه‌جایی عمودی جسم شده؛ حواست باشه که نیرو و جابه‌جایی هم‌جهت باشن.

شخصی در حال وارد کردن نیرو به جسم و تغییر دادن حرکت یا شکل آن
شکل ۱ کتاب: وارد کردن نیرو به یک جسم و اثرهای آن
دستی که توپی را به سمت بالا پرتاب می‌کند
شکل ۲-ب کتاب: نیروی عمودی سبب جابه‌جایی عمودی جسم شده است؛ نیرو و جابه‌جایی هم‌جهت‌اند
تعریف کار در این کتاب
تو این کتاب، کار رو فقط برای حالتی تعریف می‌کنیم که مقدار نیروی واردشده به جسم ثابت باشه و جسم در مسیر مستقیم و در جهت نیرو جابه‌جا بشه. اون موقع کار انجام‌شده روی جسم از رابطهٔ زیر درمیاد: کار = نیرو × جابه‌جایی. تو این رابطه نیرو برحسب نیوتون (N)، جابه‌جایی برحسب متر (m) و کار برحسب ژول (J) بیان می‌شه.

کار = نیرو × جابه‌جایی

نیوتون (N) × متر (m) = ژول (J) — یکای کار و انرژی «ژول» است.

مثال کتاب: شکل زیر یه وزنه‌برداره که با نیروی ۲۰۰۰ نیوتون وزنه رو ۱۸ متر بالا می‌بره. کارش چقدر شده؟ مقدارها رو بذار تو رابطهٔ کار: کار = ۲۰۰۰ N × ۱۸ m = ۳۶۰۰ ژول. یعنی وزنه‌بردار روی وزنه ۳۶۰۰ ژول کار انجام داده؛ همین‌قدر ساده!

وزنه‌برداری که وزنه را بالای سر برده است
مثال کتاب: کار = نیرو × جابه‌جایی = ۲۰۰۰ نیوتون × ۱۸ متر = ۳۶۰۰ ژول

فکر کن و گفت‌وگو کن

خود را بیازمایید (کتاب): شکل روبه‌رو شخصی را نشان می‌دهد که با نیروی افقی ۳۲۵ نیوتونی جعبه‌ای را به اندازهٔ ۲ متر در امتداد نیروی واردشده به آن جابه‌جا می‌کند. کاری که این شخص روی جعبه انجام می‌دهد، چقدر است؟ (راهنمایی: نیرو را در جابه‌جایی ضرب کنید!)

صفحهٔ ۶۹ کتاب — شکل ۳ و ۴

نیروهایی که کاری انجام نمی‌دهند!

شاید آنقدر خسته شی که عرق بریزی؛ ولی اگه جسمی جابه‌جا نشه، تو معنای علوم کارِ صفر انجام دادی!

اگه وزنه‌بردارِ مثال قبل وزنه رو چند لحظه بالای سرش نگه داره، یا شخصی دیوار خونه رو هُل بده، کار انجام می‌شه یا نه؟ با توجه به تعریف کار: چون تو هر دو مورد جسم جابه‌جا نمی‌شه، کار این نیروها هم صفره — انقدر هم خسته بشی به کارت اضافه نمی‌شه، باور کن! یه حالت جالب دیگه هم هست: شخصی جعبه‌ای دستشه و به‌آرامی راه می‌ره؛ چون نیروی دستش بر جهت جابه‌جایی جعبه عموده، کاری انجام نمی‌ده (شکل ۴ کتاب). پس برای انجام کار، نیرو و جابه‌جایی باید هم‌جهت باشن.

📖 متن کتاب:

«چون در هر دو مورد جسم جابه‌جا نمی‌شود (جابه‌جایی جسم صفر است)، کار انجام شده توسط این نیروها هم صفر است.»
نکتهٔ مهم برای آزمون — کار صفر در دو حالت
۱) جسم جابه‌جا نشه، هرچند نیرو وارد بشه (نگه داشتن وزنه، هل دادن دیوار — شکل ۳). ۲) نیرو بر جهت جابه‌جایی عمود باشه (حمل جعبه دستِ در حال راه رفتن — شکل ۴). تو هر دو حالت کار انجام‌شده صفره — این دو تا همیشه تو آزمون‌ها هستن!
شخصی که جعبه‌ای را در دست گرفته و راه می‌رود
شکل ۴ کتاب: وقتی نیرو بر جهت جابه‌جایی عمود باشد، کاری انجام نمی‌دهد
بیشتر بدانید (کتاب) — جیمز ژول
جیمز ژول اوایل قرن نوزدهم تو انگلستان به دنیا اومد. انقدر آزمایش کرد تا انرژی رو بهتر بفهمه و ماشین‌هایی بسازه که کارایی بیشتری داشته باشن. یکای انرژی در دستگاه بین‌المللی یکاها به پاس خدمات علمی وی، «ژول» نام‌گذاری شده است.
تصویر جیمز ژول دانشمند انگلیسی
جیمز ژول؛ نام او بر یکای کار و انرژی (ژول) در دستگاه بین‌المللی یکاها نشسته است

فکر کن و گفت‌وگو کن

خود را بیازمایید (کتاب): به شکل صفحهٔ ۷۰ و عددهای نوشته‌شده روی آن (نیروهای ۵۰ و ۱۰۰ نیوتون و جابه‌جایی‌های ۱ و ۲ متر) توجه کنید. برداشت خود را از این شکل با توجه به مفهوم کار بیان کنید. به نظر شما کدام روش برای جابه‌جایی جسم راحت‌تر است؟ دلیل انتخاب خود را توضیح دهید.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۸ از ۱۵