جزوهٔ فصل ۶: سطح و حجم

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۶۹ تا ۸۲ کتاب ریاضی هفتم (چاپ ۱۴۰۳)

جزوهٔ فصل ۶: سطح و حجم

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «سطح و حجم» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: سه دستهٔ حجم‌های هندسی، اجزای حجم‌های منشوری، فرمول طلایی V=S×h، مساحت جانبی و کل استوانه با مثال‌های قوطی و برچسب، رابطهٔ حجم و سطح در بسته‌بندی و کاربرد عبارت‌های جبری فصل ۳ در ساختن فرمول‌ها. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

حجم‌های هندسی را به سه دستهٔ منشوری، کروی و هرمی دسته‌بندی می‌کنی.

۲

اجزای حجم منشوری (قاعده، وجه جانبی، یال، رأس) را می‌شناسی.

۳

حجم هر حجم منشوری را با فرمول V=S×h حساب می‌کنی، حتی برای قاعدهٔ نامنظم و دایره.

۴

مساحت جانبی و کل استوانه را با فرمول می‌سازی و حساب می‌کنی.

۵

مقطع موازی قاعده و دید از بالا را با شکل قاعده مطابقت می‌دهی.

۶

با مثال بسته‌بندی رابطهٔ حجم و سطح را تفسیر می‌کنی و واحد حجم را از سطح تشخیص می‌دهی.

نکات کلیدی

  1. ★حجم‌های هندسی سه دستهٔ اصلی دارند: منشوری (مثل جعبه و قوطی)، کروی (مثل توپ) و هرمی (مثل اهرام مصر)؛ بعضی حجم‌ها هم ترکیبی از این‌ها هستند.
  2. ★استوانه یک حجم منشوری است با قاعدهٔ دایره؛ چون بین دو صفحهٔ موازی (دو دایره) قرار می‌گیرد و بدنهٔ جانبی دارد.
  3. ★در حجم‌های منشوری، دو صفحهٔ موازی «قاعده» و صفحه‌های اطراف «وجه جانبی» هستند؛ محل برخورد دو سطح «یال» و محل برخورد سه سطح «رأس» نامیده می‌شود.
  4. ★فرمول طلایی حجم‌های منشوری: حجم = مساحت قاعده × ارتفاع؛ یعنی V=S×h — حتی برای قاعده‌های نامنظم و دایره!
  5. ★مساحت قاعده را با همان فرمول‌های دبستان حساب می‌کنیم: مستطیل، مثلث، ذوزنقه یا دایره.
  6. ★مقطعِ موازی با قاعده در حجم‌های منشوری و هرمی همیشه هم‌شکل قاعده است؛ پس برش استوانه با صفحهٔ موازی قاعده دایره می‌دهد و برش مورب بیضی می‌دهد.
  7. ★«دید از بالا» همان مقطع افقی است؛ برای همین چشمِ پرنده می‌تواند قاعده را تشخیص دهد؛ مثلاً منشور شش‌پهلو با قاعدهٔ شش‌ضلعی منتظم از بالا شش‌ضلعی منتظم دیده می‌شود.
  8. ★مساحت جانبی استوانه = مساحت برچسبِ باز‌شدهٔ دور قوطی: برگهٔ مستطیلی به طول محیط دایره و عرض ارتفاع؛ یعنی 2πrh.
  9. ★مساحت کل استوانه = مساحت جانبی + دو قاعده؛ یعنی 2πrh + 2πr².
  10. ★مثال کتاب: استوانه با شعاع ۵ و ارتفاع ۱۲ — جانبی: 2×3٫14×5×12 = ۳۷۶٫۸ و کل: ۳۷۶٫۸ + دو قاعدهٔ (3٫14×25=78٫5) یعنی ۳۷۶٫۸+۱۵۷ = ۵۳۳٫۸.
  11. ★برچسب دور کامل قوطی با شعاع ۳ و ارتفاع ۱۰ فقط بدنه را می‌پوشاند: 2×3٫14×3×10 = ۱۸۸٫۴.
  12. ★حجم استوانه با شعاع ۲٫۵ و ارتفاع ۱۰: S=3٫14×6٫25=۱۹٫۶۲۵ و V=۱۹٫۶۲۵×10 = ۱۹۶٫۲۵ واحد مکعب.
  13. ★حجم استوانه با شعاع ۲ و ارتفاع ۵: V=3٫14×4×5 = ۶۲٫۸ واحد مکعب.
  14. ★حجم مکعب‌مستطیل ۳×۳×۱۰ برابر ۹۰ واحد مکعب است (ضرب سه بُعد)؛ حجم منشوری با قاعدهٔ مثلث قائم‌الزاویهٔ ۳ و ۲: S=(3×2)÷2=۳ و V=3×10=۳۰.
  15. ★اگر شعاع استوانه نصف و ارتفاعش دو برابر شود، حجم نصف می‌شود؛ چون توان ۲ روی r اثر ¼ می‌گذارد و اثر ۲ برابر شدن h آن را کامل جبران نمی‌کند.
  16. ★در صنعت بسته‌بندی برای حجم ثابت، شکل فشرده‌تر سطح کمتری می‌خواهد: جعبهٔ بزرگ 4×4×4 سطح ۶×۱۶=۹۶ می‌خواهد ولی هشت جعبهٔ 2×2×2 با همان حجم کل، سطح ۸×۲۴=۱۹۲ می‌خواهند — بسته‌بندی یکپارچه نصف کاغذ!
  17. ★حجم با واحد مکعب (ظرفیت) و سطح با واحد مربع (پوشش) سنجیده می‌شود — این دو را قاطی نکن!
  18. ★این فصل برای ساختن فرمول‌ها از فصل ۳ (عبارت جبری) و برای مساحت شکل‌ها از دبستان کمک می‌گیرد؛ کاربردش در فصل ۹ (آمار) و درس علوم (ظرفیت و چگالی) هم ادامه دارد.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ هفتم — صفحه‌های ۶۹ تا ۸۲ کتاب ریاضی هفتم (چاپ ۱۴۰۳) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۶ از ۹