همه با ما حرف میزنند؛ امّا رازِ دوستداشتنی شدن، یاد گرفتن مهارتهای ارتباطی است. بیا با هم تمرینش کنیم!
شروع درس • صفحات ۸۰ تا ۱۰۹ کتاب
بخش چهارم کتاب تفکّر و سبک زندگی، نوبت دوم فعالیتهای الزامی آداب و مهارتهای زندگی است. اوّل با موقعیتهای فرهاد، سارا، سودابه، سحر و فاطمه، حمید و کامران سبکهای ارتباطی را میشناسیم. بعد تعریف ارتباط و چهار عنصر آن را یاد میگیریم و آداب معاشرت را هم در دنیای واقعی و هم در فضای مجازی تمرین میکنیم. سپس سراغ ارتباط با خانواده، همسایگان و معلمان میرویم و از رسالهٔ حقوق امام سجاد علیهالسلام کمک میگیریم. در ادامه، معیارهای انتخاب دوست، راههای مدیریت تضاد و اختلاف نظر و در پایان مهار عصبانیت را با ترفندهای عملی یاد میگیریم. این مهارتها فقط برای نمره نیستند؛ برای همهٔ روابط آیندهٔ تو هستند.
صفحات ۸۰ تا ۸۳ کتاب
شش موقعیت کتاب و شناخت شیوههای رفتاری منطقی، مؤدبانه، تهاجمی، پرخاشگرانه، منفعلانه و قاطعانه
این بخش با فیلم کوتاه سبکهای رفتاری شروع میشود؛ سپس موقعیتهای زیر را میخوانی و ارزیابی خود را دربارهٔ سبک رفتاری هر یک از افراد بیان میکنی. در این موقعیتها هم قلدر و هم قربانی، هم مؤدب و هم منفعل را میبینی و قرار است با چشم خودت قضاوت کنی. جدول پایین را از ص ۸۰ و ۸۱ کتاب بازسازی کردهام؛ ستون آخر جایی برای نظر توست.
💡 هنگام دیدن فیلم و خواندن موقعیتها، به کلمات، لحن و رفتار هر شخصیت دقت کن؛ چون سبک رفتاری از همین جزئیات پیدا میشود. اگر با دوستانت ارزیابی متفاوتی داشتید، ببینید دلیل تفاوت چیست؛ شاید هر کدام به بخش دیگری از رفتار شخصیت توجه کردهاید. ارزیابی منصفانه باشد؛ یعنی هم ضعف و هم نقطهٔ قوت هر شخصیت را بگویید.
| موقعیت | ماجرای کتاب | ارزیابی من |
|---|---|---|
| فرهاد | «فرهاد» دانشآموز عجیبی است. او نهتنها با خودش قهر است، بلکه به بهانههای مختلف با همه درگیر میشود. هیچکس دوست ندارد با او دوست باشد. او با بدزبانی و اسم گذاشتن روی بچهها و مسخره کردن همه، جایی برای دوستی و رفاقت نگذاشته است. اوایل که او را میشناختم، برای خودش ادعای قلدری میکرد و با کتک زدن چند دانشآموز ضعیف، دیگران را وادار میکرد به او احترام بگذارند... | ................ |
| سارا | «سارا» با مادرش برای خرید لباس به خیابان رفته است. بلوز جالبی توجه او را به خود جلب میکند. از مادر خود تقاضا میکند اگر صلاح میداند، این بلوز را برای او بخرد. | ................ |
| سودابه | مهشید یک کتاب کمک درسی خریده است. دوست او سودابه با دیدن کتاب، از وی میخواهد که این کتاب را چند روز در اختیار او قرار دهد و اگر کتاب تازهای دوباره خرید، او را در جریان خرید آن قرار دهد. سودابه، مهشید را تهدید کرد که اگر این کار را انجام ندهد، منتظر مسخره شدن و آزار و اذیت از سوی او باشد. | ................ |
| سحر و فاطمه | خانوادهٔ تازهای، همسایهٔ خانوادهٔ سحر شدهاند. دختر این خانواده هم سن و سال سحر است و اتفاقاً در مدرسهای که سحر درس میخواند، خانوادهاش او را ثبتنام کرده است. صبح که سحر از خانه خارج شد تا به مدرسه برود، دختر مؤدبی را دید که او هم عازم مدرسه است. سحر بیاختیار به او علاقهمند شد و خود را به او نزدیک کرد. به او سلام کرد و اسمش را پرسید. دختر خود را فاطمه معرفی کرد و به سحر دست داد. مدتی نگذشت که آنها با هم دو دوست صمیمی شدند. | ................ |
| حمید | چنگیز همکلاسی خود حمید را مسخره میکند. او اخلاق تندی دارد. معلوم نیست که چرا هر روز، این رفتار خود را ادامه میدهد. حمید حرفی نمیزند؛ زیرا میترسد که دعوایی اتفاق بیفتد، او نمیداند با این مشکل چگونه برخورد کند. | ................ |
| کامران | تیمور بچهٔ بیادبی است. کارهایش عجیب و غریب است. هر کسی با او دوست میشود، حتماً برایش مشکلی به وجود میآید. با انسانهای خوبی هم رفت و آمد نمیکند. یک روز به کامران سیگاری را تعارف کرد؛ کامران قبول نکرد. تیمور گفت: «بچه ننه از مامانت میترسی، بیا سیگار بکش و کیف کن». کامران گفت: «از مامانم نمیترسم؛ از بیعقلی تو میترسم که حتی به سلامتی خودت هم فکر نمیکنی!» | ................ |
موقعیتهای ۱ تا ۶ فعالیت ۱ — ص ۸۰ و ۸۱ (بازسازیشده از متن کتاب)
📖 متن کتاب:
شش کارت پایین را برگردان تا هر سبک رفتاری را با زبان ساده و مثال خود موقعیتها بشناسی. این کارتها برای مرور شب امتحان هم عالیاند؛ چون کتاب از همین شش واژه برای توصیف رفتار آدمها استفاده میکند. بعد از خواندن کارتها، برگرد به جدول بالا و ببین آیا میخواهی ارزیابیهایت را اصلاح کنی.
روی کارتها بزن تا برگردند!
💡 پیشنهاد میکنم اوّل خودت را ارزیابی کنی؛ چون شناخت سبک رفتاری خود، سختتر و مهمتر از شناخت بقیه است. هنگام ارزیابی دیگران، نامشان را لازم نیست ذکر کنی و میتوانی بگویی «یک همکلاسی» تا کسی آزرده نشود. اگر سبک رفتاری خودت پرخاشگرانه یا منفعلانه از آب درآمد، جای نگرانی نیست؛ همین که آن را ببینی، اوّلین قدم برای تغییر به سبک قاطعانه و مؤدبانه است.
فکر کن و گفتوگو کن
خودت را جای حمید بگذار: اگر کسی هر روز تو را مسخره میکرد، سکوت انتخاب بهتری است یا قاطعانه ایستادن؟ از خودت بپرس سکوت حمید چه نتیجهای برای او و چه نتیجهای برای چنگیز داشته است. سپس تصمیم بگیر اگر در چنین موقعیتی قرار گرفتی، با کمک چه کسی (معلم، والدین یا مشاور) و با چه رفتاری موضوع را حل کنی. این تمرین ذهنی، همان چیزی است که فعالیت ۲ ص ۸۳ از تو میخواهد.
صفحات ۸۴ تا ۸۸ کتاب
تعریف ارتباط و عناصر چهارگانه؛ آزمون خودارزیابی و آداب معاشرت در فضای مجازی
اکنون که سبکهای رفتاری را شناختی، وقت آن است که تعریف دقیق خود ارتباط را یاد بگیری. کتاب تعریف ارتباط را با مثالهای روشنی داده و بعد از تو میخواهد اهمّیت آن را با جملههای خودت بنویسی. این تعریف را با دقت بخوان؛ چون در سراسر این بخش، مدام به آن برمیگردیم.
📖 متن کتاب:
کتاب در ادامه ص ۸۴ میگوید جامعهٔ انسانی از طریق برقراری ارتباط افراد با یکدیگر شکل میگیرد. افراد در نتیجهٔ ارتباط با یکدیگر رشد فکری و اجتماعی مییابند و احساس ایمنی خاطر در آنها به وجود میآید. یعنی ارتباط فقط یک لذت نیست؛ ستون زندگی اجتماعی ماست. بدون ارتباط، نه خانواده معنا دارد، نه مدرسه و نه شهر.
💡 برای ساختن جملهها از تجربهٔ خودتان استفاده کنید؛ مثلاً ارتباط به ما کمک میکند درس بخوانیم، کمک بگیریم، دوست پیدا کنیم یا کارهای گروهی را به سرانجام برسانیم. جملهها را کامل و بدون تکرار بنویسید تا هر جمله یک دلیل تازه باشد. در پایان، جملههای گروهها را روی تخته بنویسید تا فهرست اهمّیت ارتباط کامل شود.
📖 متن کتاب:
💡 کتاب نکتهٔ ارزشمندی هم به همین فعالیت اضافه کرده است: گفتوگو با خداوند از طریق نماز و دعا، تفکر دربارهٔ خداوند و اظهار علاقه به خدای متعال نیز نوعی ارتباط است که برای سلامت روحی و روانی انسان بسیار مهم است (ص ۸۵). هنگام کشیدن نمودار، حواست باشد نقشها عوض میشوند؛ فرستنده در یک لحظه، گیرندهٔ لحظهٔ بعد است. بازخورد را با واکنش صورت، تکان دادن سر یا جواب کلامی نشان بدهید.
برقراری ارتباط مؤثر با دیگران نقش مهمی در رسیدن ما به اهداف موردنظر دارد. خیلی از افراد در برقراری ارتباط سازنده با دیگران مشکل دارند. برای مثال عدهای ممکن است از یکدیگر جدا شوند؛ زیرا نمیدانند چگونه با هم صحبت کنند. عدهای ممکن است کار خود را به دلیل نداشتن مهارتهای ارتباطی از دست بدهند یا حتی نتوانند کار مناسبی پیدا کنند. کتاب با تکمیل پرسشنامهٔ خودارزیابی میخواهد مهارتهای ارتباطی تو را ارزیابی کند (ص ۸۶).
📖 متن کتاب:
💡 کتاب میپرسد با توجه به مثالهای قبل، نمونههایی از رفتارهای مؤدبانه در فضای مجازی (اینترنت) را نام ببرید. این شش مثال را با همکلاسیهایت به دو دستهٔ درست و نادرست تقسیم کنید و برای هر رفتار نادرست، نسخهٔ مؤدبانهاش را پیشنهاد بدهید. ببینید چند مورد از این خطاها را خودت هم گاهی انجام میدهی؛ صادق بودن در این بخش، کلید یادگیری است.
| ردیف | گزاره | رفتار مؤدبانه ــ درست | رفتار غیرمؤدبانه ــ نادرست |
|---|---|---|---|
| ۱ | هنگام حضور در کلاس مجازی | ............ | ............ |
| ۲ | هنگام گفتوگو در اینترنت | ............ | ............ |
| ۳ | هنگام دریافت ناخواسته محتوای نامناسب | ............ | ............ |
جدول فعالیت ۳ بحث کلاسی — ص ۸۶ (بازسازیشده از متن کتاب؛ ستونهای خالی را با رفتار پیشنهادی خود پر کن)
💡 این آزمون نمره ندارد؛ هدف آن این است که تصویر صادقانهای از مهارتهای ارتباطی خودت ببینی. اگر تعداد پاسخهای بلی شما بیشتر باشد، به معنای آن است که در برقراری ارتباط با دیگران موفق هستید (ص ۸۷). گزارههایی که به آنها خیر گفتید را انتخاب کنید و برای هر کدام یک اقدام کوچک برای این هفته تعیین کن؛ مثلاً حرف طرف مقابل را قطع نکردن یا پرسیدن وقتی چیزی را نفهمیدی.
| ردیف | گزارههای خودارزیابی | بلی | خیر |
|---|---|---|---|
| ۱ | وقتی با کسی گفتوگو میکنم، به حرف او با دقت گوش میکنم. | .... | .... |
| ۲ | سعی میکنم که حرف زدن طرف مقابل را قطع نکنم. | .... | .... |
| ۳ | سعی میکنم احساسات طرف مقابل را درک کنم. | .... | .... |
| ۴ | سخن خود را روشن و واضح میگویم. | .... | .... |
| ۵ | با عقاید متفاوت دیگران برخورد محترمانه دارم. | .... | .... |
| ۶ | با خوشرویی با دیگران برخورد میکنم. | .... | .... |
| ۷ | اگر طرف مقابل مرا ناراحت کرد، مؤدبانه دربارهٔ رفتار غلط او با وی صحبت میکنم. | .... | .... |
| ۸ | از مسخره کردن و تحقیر دیگران پرهیز میکنم. | .... | .... |
| ۹ | با طرف مقابل صادقانه صحبت میکنم. | .... | .... |
| ۱۰ | اگر موضوعی را نفهمیدم، از طرف مقابل سؤال میکنم. | .... | .... |
| ۱۱ | اگر اشتباهی مرتکب شدم، به خطای خود اعتراف میکنم. | .... | .... |
| ۱۲ | انتقاد دیگران را میپذیرم. | .... | .... |
| ۱۳ | در مورد نظرات دیگران فکر میکنم. | .... | .... |
| ۱۴ | اوّل فکر میکنم و بعد اظهارنظر میکنم. | .... | .... |
پرسشنامهٔ خودارزیابی مهارتهای ارتباطی — ص ۸۷ (بازسازیشده از متن کتاب)
💡 دقت کن که دو دسته از آداب داریم: آداب عمومی که در همهٔ ارتباطات لازم است و آداب اختصاصی که برای هر گروه فرق میکند. برای مثال با کوچکترها مهربانتر و با تحمّل بیشتری صحبت میکنیم و با بزرگسالان با ادب و آرامش. نتیجهٔ این بحث را در دفترت یادداشت کن؛ در بخش بعدی همینها به کارت میآید.
صفحات ۹۴ تا ۹۷ کتاب
دو حدیث دربارهٔ دوستی؛ فایدههای روانی و اجتماعی دوست و راهنمایی احمد در مدرسهٔ جدید
دوستی یکی از شیرینترین بخشهای نوجوانی است؛ ولی آیا تا حالا فکر کردهای دوست خوب چه ویژگیهایی دارد و چرا بعضی دوستیها دوام نمیآورند؟ در این درس اوّل دو حدیث از پیامبر اسلام (ص) و حضرت علی (ع) میخوانی و بعد با فعالیتهای کتاب، معیارهای خودت را برای انتخاب دوست پیدا میکنی. عنوان درس گفتهٔ مهمی دارد: «معیار من»؛ یعنی اینجا قرار نیست فقط معیار بقیه را بنویسی، بلکه باید تصمیم خودت را بگیری.
📖 متن کتاب:
📖 متن کتاب:
💡 برای پاسخ اوّل، تعریف کتاب در ص ۹۵ کمکت میکند: به رابطهٔ صمیمی، داوطلبانه و عاطفی در بین افراد، دوستی گفته میشود. دو حدیث پایین هر دو پرسش دوم را پاسخ میدهند؛ دوست شایسته روزی خداوند است و حفظ آن هم نیازمند توانمندی است. برای پرسشهای سوم و چهارم دو ستون بساز و رفتارها را کنار هم بنویس تا تفاوتشان واضح شود.
دربارهٔ دوستی یا دوست خوب یک جملهٔ تازه و خلاقانه بنویسید (فعالیت ۲، ص ۹۶). جملهٔ تو نباید کپی از کتاب یا حرف معلم باشد؛ باید چیزی که واقعاً از تجربهٔ خودت میدانی. مثلاً بگو دوست خوب مثل آینهای است که نقطههای کورت را هم نشان میدهد. جملات چند نفر در کلاس خوانده میشود تا مجموعهای از دیدگاهها ساخته شود.
دوستی دارای آثار و فایدههای روانی و اجتماعی زیادی است (ص ۹۶). در فایدههای روانی، همهٔ ما به محبت کردن و محبت دیدن نیاز داریم؛ این نیاز از طریق دوستی تأمین میشود و انسان از حالت تنهایی خارج و کمتر دچار افسردگی میشود. در فایدههای اجتماعی هم دوستی بین اعضای خانواده، گروه همسالان، همسایگان و مردم جامعه چند اثر مهم دارد که در بازی طبقهبندی پایین آنها را میچینی.
🗂️ بازی طبقهبندی: اول یک مورد را انتخاب کن، بعد سبدش را بزن — آخرش «بررسی» را بزن!
۰ از ۸ جا شد💡 برای معیارها به صفاتی فکر کن که دوستی را پایدار میکنند؛ مثل صداقت، مهربانی، کمک کردن و اهمّیت دادن به درس. برای موقعیت احمد، هم به شیوهٔ آشنایی (مثل سحر و فاطمه در ص ۸۱) و هم به معیارهای انتخاب فکر کن تا راهنمایی کامل بدهد. یادت باشد احمد جدید است؛ پس باید اوّل خودش رفتار دوستداشتنی داشته باشد تا دیگران به سمت او بیایند.
💡 گزینههای واقعی را بنویس؛ مثل سلام کردن و معرفی کردن خود، پرسیدن دربارهٔ مدرسه و معلمها، همراهی در کارهای گروهی و دعوت به بازی گروهی در زنگ تفریح. حواست باشد پیشنهادها آداب ارتباطی بخش قبل را رعایت کند؛ مثلاً بدون صداقت و احترام، هیچ راه آشنایی جواب نمیدهد. اگر خودت هم روزی به مدرسه یا محلهٔ جدید رفتی، همین فهرست برای تو کار میکند.
💡 در بیت اوّل میگوید دشمن دانا به تو رشد میدهد و دوست نادان تو را به زمین میزند؛ در بیت دوم معیار شناخت انسان، همنشینان او معرفی میشود. برای فعالیت دوم از منابع معتبر مثل مفاتیحالحیات یا صفحههای حدیث معتبر کمک بگیر و خط زیبا را جدی بگیر؛ چون این دیوار برای مدتی زینت کلاس شماست. انتخاب با خودت است؛ فقط یکی از دو فعالیت را انجام بده.
40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
لینکهای مرتبط
درس ۴ از ۷