حکایتتفکر نقّادانهپیام

بخش ۵: تفکّر و پژوهش (انتخابی)

از وزرای گلستان تا رصد آسمان؛ در این بخش یاد می‌گیری حرف آدم‌ها را بی‌مغالطه بسنجی، از تجربه‌هایت درس بگیری و مثل یک اخترشناس فرضیهٔ تازه بسازی.

شروع درس • صفحات ۱۱۰ تا ۱۲۵ کتاب

بخش پنجم کتاب تفکّر و سبک زندگی، فعالیت‌های انتخابی تفکّر و پژوهش است؛ شش فعالیتی که کتاب از میان آنها انتخاب برایت گذاشته و ما همه را برایت کامل باز کرده‌ایم. اوّل حکایت راستی را از گلستان سعدی می‌خوانی و دربارهٔ واقعیت، نیّت و پیامد گفت‌وگو می‌کنی. بعد با فیلم «۲۳ نفر به‌علاوهٔ یک نفر» سراغ هویت و قضاوت می‌روی، در فیلم «چرا این تلفن زنگ نمی‌زند؟» راه‌های دیگر کسب آگاهی را بررسی می‌کنی و با آزمایش دیوار شیشه‌ای ردپای تجربه‌های قبلی را در رفتار ماهی بزرگ پیدا می‌کنی. در دو فعالیت آخر، مغالطهٔ مسموم کردن سرچشمه را می‌شناسی و در فعالیت ناظم و منظوم، مثل یک اخترشناس فرضیه می‌سازی و با داستان کشف سیارهٔ پلوتون مقایسه‌اش می‌کنی.

صفحات ۱۱۰ تا ۱۱۲ کتاب

حکایت راستی

گفت‌وگو دربارهٔ راستگویی با حکایتی از گلستان سعدی؛ واقعیت، نیّت و پیامد

درس اوّل بخش پنجم با گفت‌وگو دربارهٔ راستگویی شروع می‌شود. کتاب می‌گوید راستگویی یک ارزش اخلاقی و تمایل به آن از ویژگی‌های فطری انسان است؛ یعنی آنچه هنوز به دنیا نیامده‌ای، رغبت به راستی در سرشت تو نشسته است. با این حال موقعیت‌هایی پیش می‌آید که در گفتن یا نگفتن واقعیت دودلی پیدا می‌کنی و لازم است بدانی در چنین لحظه‌هایی به چه نکاتی توجّه کنی. برای همین، کتاب یک حکایت از گلستان سعدی را پیش می‌کشد و از تو می‌خواهد جنبه‌های مختلف موضوع را با بحث و گفت‌وگو بررسی کنی.

تصویرسازی پادشاه بر تخت با درباریان و زندانی زنجیری
تصویرسازی کتاب (ص ۱۱۰): حکایت «راستی» — پادشاه و زندانیِ دربند

📖 متن کتاب:

راستگویی یک ارزش اخلاقی و تمایل به راستگویی از ویژگی‌های فطری انسان است؛ اما موقعیت‌هایی برای ما پیش می‌آید که در گفتن یا نگفتن واقعیت دچار تردید می‌شویم. در برخورد با چنین موقعیت‌هایی به چه نکاتی باید توجّه داشت؟ در این فعّالیت شما از طریق بحث و گفت‌وگو دربارهٔ یکی از حکایت‌های گلستان سعدی جنبه‌های مختلف موضوع را بررسی خواهید کرد. (ص ۱۱۰ کتاب)

حالا سراغ حکایت برویم. پادشاهی به کشتن اسیری اشارت می‌کند و اسیرِ نومید به زبان خود پادشاه را دشنام می‌دهد؛ چون می‌داند دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد. دو وزیر با دو نگاه کاملاً متفاوت میان پادشاه و اسیر می‌ایستند: یکی سخن اسیر را چنان رنگ می‌زند که جانش نجات پیدا کند و دیگری با تکیه بر ادب و راستی، همان سخن را به‌شکل رسواکننده نقل می‌کند. پیش از خواندن متن حدس بزن هر وزیر چه انگیزه‌ای دارد و کدام شیوه به زیان اسیر تمام می‌شود.

📖 متن کتاب:

پادشاهی را شنیدم که به کشتن اسیری اشارت کرد. بیچاره در حالت نومیدی به زبانی که داشت، ملک را دشنام دادن گرفت و سَقَط گفتن آغاز کرد که گفته‌اند هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد، بگوید. دست بگیرد سر شمشیر تیز / وقت ضرورت چو نماند گریز ملک پرسید: چه می‌گوید؟ یکی از وزرای نیک‌محضر گفت: ای خداوند می‌گوید: «الکاظِمینَ الغَیظَ و العافینَ عنِ النّاسِ». ملک را بر وی رحمت آمد و از سر خون او درگذشت و وزیر دیگر که ضدّ او بود، گفت: ابنای جنس ما را نشاید که در حضرت پادشاهان جز به راستی سخن گفتن؛ این بی‌ادب ملک را دشنام داد و ناسزا گفت. ملک روی از این سخن درهم کشید و گفت: مرا آن دروغ وی پسندیده‌تر از این راست که تو گفتی. — گلستان سعدی، باب اوّل، در سیرت پادشاهان (ص ۱۱۱ کتاب)
واژه‌های حکایت (ص ۱۱۱)
سَقَط گفتن در پانویس کتاب یعنی دشنام دادن. «ملک» یعنی پادشاه و «در حضرت پادشاهان» یعنی در حضور پادشاهان. جملهٔ عربی وزیر از آیه‌ای در سورهٔ آل‌عمران است و معنایش چنین است: خشم خود را فروبرند و از مردم درگذرند. با این واژه‌ها حکایت را دو بار بلند بخوان تا صدای وزیرها و پادشاه را در ذهنت بشنوی.
گفت‌وگو کنید (کتاب — ص ۱۱۱)
  1. ۱دریافت شما از این حکایت چیست؟
  2. ۲شما با روش کدام یک از وزرا موافقید؟ چرا؟
  3. ۳نیت هر یک از وزرا برای دروغگویی و راستگویی چه بود؟
  4. ۴رفتار هر یک از وزرا چه پیامدی برای اسیر می‌توانست داشته باشد؟
  5. ۵آیا شیوهٔ رفتار هر یک از آنها در همهٔ زمان‌ها، مکان‌ها و شرایط قابل انجام است؟ توضیح دهید.
  6. ۶چرا گاهی افراد در بیان واقعیت دچار تردید می‌شوند؟
  7. ۷بعضی از افراد با نیّت حفظ منافع شخصی، از بیان واقعیت خودداری می‌کنند. پیامدهای چنین نیتی برای فرد و جامعه چیست؟
  8. ۸با چه معیاری می‌توان دربارهٔ گفتن یا نگفتن واقعیت، تصمیم گرفت؟ با مثال پاسخ خود را توضیح دهید. (در پاسخ خود به سه مفهوم واقعیت، نیّت و پیامد توجّه کنید)

💡 پرسش‌ها را با ترتیب جلو برو؛ اوّل دریافت خودت را بگو، بعد روش هر وزیر را با نیّتش بسنج. برای پرسش دربارهٔ زمان‌ها و مکان‌ها فکر کن رفتار وزیر اوّل در جایی که جان آدمی در خطر است، با رفتار وزیر دوم در موقعیتی که ثبت درست واقعیت مهم است چه نتیجه‌ای می‌دهند. برای پرسش آخر سه ستون در دفترت بکش و در هر ستون یکی از سه مفهوم واقعیت، نیّت و پیامد را بنویس؛ بعد با مثال، تصمیمت را توجیه کن.

گفت‌وگو کنید و فعالیت در خانه (کتاب — ص ۱۱۲)
  1. ۱دربارهٔ این موضوع چه سؤالاتی ذهن شما را به خود مشغول نگه داشته است؟ آنها را بنویسید و در کلاس دربارهٔ آنها گفت‌وگو کنید.
  2. ۲این داستان را به همراه خلاصهٔ خود برای خانواده بیان کنید. نظر آنها در این مورد چیست؟

💡 برای فعالیت خانه، حکایت را با زبان خودت خلاصه کن و برای خانواده بخوان؛ بعد نظر اعضای خانواده را دربارهٔ رفتار دو وزیر بپرس و یادداشت کن. ممکن است نظر بزرگ‌ترها با هم فرق داشته باشد؛ این خودش نشانهٔ خوبی است که ببینی یک رفتار را می‌شود از زاویه‌های مختلف دید. فردا در کلاس نظرات خانوادهٔ خودت را با نظر هم‌کلاسی‌هایت مقایسه کن.

صفحات ۱۱۳ تا ۱۱۴ کتاب

مردان بزرگ، کوچک

مشاهدهٔ فیلم «۲۳ نفر به‌علاوهٔ یک نفر»؛ عوامل تأثیرگذار در شکل‌گیری هویت و قضاوت منصفانه

درس دوم این بخش اسم کوتاه و کنایه‌آمیزی دارد: «مردان بزرگ، کوچک». در این فعالیت با فیلم «۲۳ نفر به‌علاوهٔ یک نفر» مواجه می‌شوی؛ فیلمی دربارهٔ بیست‌وسه نوجوان و یک نفر دیگر که کارشان به قضاوت‌های بزرگی دربارهٔ هویت و وطن می‌کشد. کتاب از تو می‌خواهد هنگام تماشا حواست به هویت آدم‌ها و به راهی باشد که ذهن تو برای داوری پیش می‌گیرد. در پایان قرار است به چند نکتهٔ مهم در قضاوت‌گیری هویت پی ببری و آنها را در زندگی به‌کار بگیری.

📖 متن کتاب:

شاید برای شما نیز اتّفاق افتاده باشد که در برخورد با موقعیت یا مسئلهٔ خاص، دربارهٔ خوب و بد آن، نقش و تأثیر افراد در وقوع آن موقعیت و موارد دیگر به قضاوت و داوری نشسته باشید. چه بسا ممکن است با دریافت اطّلاعات بیشتر قضاوت خود را تغییر دهید یا کماکان بر نظر خود پافشاری کنید. آیا همهٔ وقایع همان طور که ما مشاهده کرده‌ایم، اتّفاق افتاده است؟ چه نکاتی ممکن است به نتایج قضاوت‌های ما آسیب بزند؟ در این فعّالیت شما با مشاهدهٔ فیلم «۲۳ نفر به‌علاوهٔ یک نفر» با موقعیتی برای تفکّر در موضوعات هویت و قضاوت مواجه می‌شوید؛ انتظار می‌رود در پایان فعّالیت به برخی نکات مهم در قضاوت‌گیری هویت پی ببرید و آن را در زندگی به‌کار گیرید. (ص ۱۱۳ کتاب)
گفت‌وگو کنید: پس از مشاهدهٔ بخش اوّل فیلم (کتاب — ص ۱۱۳)
  1. ۱نظر شما دربارهٔ داستان فیلم چیست؟
  2. ۲احساس شما دربارهٔ قهرمانان این داستان (۲۳ نفر و آن یک نفر) چیست؟ این افراد چه ویژگی‌هایی داشتند که توجّه شما را جلب کرد؟
  3. ۳شخصیت آن ۲۳ نوجوان و آن یک نفر را با هم مقایسه کنید. کدام یک از آنها به وظایف خود در قبال کشورشان درست عمل کرده‌اند؟

💡 هنگام مقایسه، برای هر دو گروه فهرست بساز؛ یک ستون ویژگی‌های ۲۳ نوجوان و یک ستون ویژگی‌های آن یک نفر. در پرسش سوم عجله نکن و معیار «وظیفه در قبال کشور» را اوّل خودت تعریف کن تا مقایسه‌ات منصفانه باشد. اگر وسط بحث دیدی از روی احساس حکم می‌دهی، یادت بیاید که همین موضوع درس این فعالیت است.

در ادامه، کتاب در ص ۱۱۳ زیر عنوان «عوامل تأثیرگذار در شکل‌گیری هویت» می‌پرسد خیانت به میهن یعنی چه و در ص ۱۱۴ از تو چند نمونهٔ آن و میزان آسیبی که به کشور می‌زنند را می‌خواهد. این پرسش‌ها به موضوع فیلم گره می‌خورد؛ چون رفتار آدم‌های داستان به وظایفشان در قبال کشور مربوط است. وقتی می‌پرسی چه عواملی باعث می‌شود فردی به میهنش خیانت کند، عملاً داری دربارهٔ هویت و قضاوت فکر می‌کنی؛ کسی که شناخت منصفانه‌ای از خودش و جامعه‌اش ندارد، راحت‌تر گمراه می‌شود. برای همین، گفت‌وگوی بخش دوم فیلم به پیش‌فرض‌های ذهنی و محدودیت دانسته‌های ما می‌پردازد.

گفت‌وگو کنید (کتاب — ص ۱۱۴)
  1. ۱خیانت به میهن یعنی چه؟ چند نمونه ذکر کنید و بگویید این رفتارها چگونه به کشور آسیب می‌رساند.
  2. ۲چه عواملی باعث می‌شود که فردی به میهن خود خیانت کند؟
  3. ۳آیا موردی سراغ دارید که پیش‌فرض‌های ذهنی یا محدودیت دانسته‌های ما به قضاوتی نادرست منجر شده باشد؟ آن را بنویسید.

💡 برای نمونه‌های خیانت به میهن می‌توانی به جدایی و ضعف‌ساز شدن مردم، لو دادن اسرار کشور یا رسوا کردن آبروی هم‌وطنان فکر کنی؛ اما حتماً خودت فهرست را کامل کن. برای پرسش سوم، مثالی از روزنامه، خبر یا حادثهٔ مدرسه بیاور که در آن اوّل همه یک نفر را مقصر دانستند و بعد معلوم شد قضاوت اشتباه بوده است. این مثال‌ها را در دفترت نگه دار؛ در فعالیت‌های بعدی این بخش دوباره به آنها نیاز داری.

فعالیت در خانه: پس از مشاهدهٔ بخش دوم فیلم (کتاب — ص ۱۱۴)
  1. ۱قضاوت‌های ما دربارهٔ افراد، وقایع، امور و پدیده‌ها تحت تأثیر چه چیزهایی قرار می‌گیرد؟
  2. ۲برای اینکه بتوانیم قضاوت‌های منطقی و منصفانه‌تری داشته باشیم، چه باید بکنیم؟

💡 برای پاسخ اوّل به شنیده‌های اطرافیان، ظاهر افراد، تجربه‌های قبلی و علاقه یا دلخوری شخصی فکر کن؛ هرکدام می‌تواند فیلتر قضاوت شود. برای پاسخ دوم پیشنهادهایی مثل شنیدن نظر طرف مقابل، جمع‌کردن اطلاعات بیشتر و صبر کردن پیش از حکم نهایی بنویس. پاسخ‌هایت را با دلیل بنویس تا در کلاس از آنها دفاع کنی.

صفحات ۱۱۵ تا ۱۱۶ کتاب

چرا این تلفن زنگ نمی‌زند؟

فیلمی دربارهٔ آگاهی‌هایی که از راه‌هایی غیر از حواس پنجگانه به دست می‌آیند

اکنون به یک فعالیت انتخابی دیگر می‌رسیم: فیلم «چرا این تلفن زنگ نمی‌زند؟». عنوان فیلم همان سؤالی است که شاید برای خودت هم پیش آمده باشد؛ تلفنی که هیچ‌وقت زنگ نمی‌زند، عجیب ذهن آدم را مشغول می‌کند. کتاب پیش از تماشا یادآوری می‌کند که آگاهی انسان از راه‌های گوناگون به دست می‌آید و ما از راه قوای دیگری غیر از حواس پنجگانه هم آگاهی پیدا می‌کنیم. با تکیه بر تجربه‌های خودت فیلم را ببین و حواست به برداشت‌های خودت باشد؛ چون بعد از تماشا باید از آنها دفاع کنی.

📖 متن کتاب:

آگاهی‌های انسان از راه‌های گوناگون به دست می‌آید. شما در طول دوران تحصیل خود با نقش حواس پنجگانه در کسب آگاهی به خوبی آشنا شده‌اید. امّا انسان دارای قوای دیگری نیز هست و برخی آگاهی‌های خود را از طریق این قوا به دست می‌آورد. برای مثال انسان؛ خوشی، غم، کینه، ترس، حسد و… را در خود حس می‌کند، بدون اینکه اندامی برای آن در بدن وجود داشته باشد. این نوع آگاهی‌ها را نیز آگاهی‌های حسی می‌گویند که از حواس پنجگانه ناشی نمی‌شود. در این فعّالیت شما پس از مشاهدهٔ فیلم «چرا این تلفن زنگ نمی‌زند؟»، با تکیه بر تجربیات خود دربارهٔ این موضوع به گفت‌وگو و تأمل می‌پردازید. (ص ۱۱۵ کتاب)
گفت‌وگو کنید (کتاب — ص ۱۱۶)
  1. ۱برداشت شما از این فیلم چیست؟
  2. ۲به نظر شما داستان این فیلم در کجا و چه زمانی اتّفاق می‌افتد؟
  3. ۳تعمیرکار تلفن چگونه شخصیتی دارد؟ چرا این‌طور فکر می‌کنید؟
  4. ۴تلفن‌ها در این فیلم می‌توانند نماد چه چیزی در زندگی ما باشند؟
  5. ۵آیا می‌توانید پایان دیگری برای این داستان بیان کنید؟

💡 برای پرسش سوم، رفتار تعمیرکار را به حرف‌ها و تصمیم‌هایش در داستان وصل کن، نه به حدس‌های بی‌دلیل. برای پرسش چهارم فکر کن تلفن در زندگی ما پیام‌آور خبرها و ارتباط با دیگران است؛ پس یک تلفنِ ساکت چه چیزی را می‌تواند نشان بدهد. پایان پیشنهادی‌ات را با دلیل بنویس؛ چون در کلاس چند پایان متفاوت شنیده می‌شود و انتخاب بهترین پایان هم یک قضاوت است.

فعالیت تکمیلی در کلاس (کتاب — ص ۱۱۶)
  1. ۱با توجّه به مباحث مطرح شده در کلاس، بنویسید آنچه که ما درک می‌کنیم، از کجا ناشی می‌شود؟
  2. ۲حالاتی نظیر خوشی، کینه، غم، حسد، ترس و… چگونه در انسان ایجاد می‌شوند؟

💡 برای پرسش اوّل مسیر را دنبال کن: اطلاعات از راه حواس و قوای دیگر به ما می‌رسد، ذهن آنها را تفسیر می‌کند و نتیجه می‌شود درک ما؛ برای همین دو نفر از یک اتفاق یک برداشت نمی‌کنند. برای پرسش دوم می‌توانی به خبری، خاطره‌ای یا حتی یک رویا اشاره کنی که خوشی یا غم بدون لمس چیزی در تو ایجاد کرد. پاسخ‌ها را کوتاه ولی مستدل بنویس تا گفت‌وگوی کلاسی پر از مثال شود.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

لینک‌های مرتبط

درس ۵ از ۷