فصل سوم: سبک زندگیآداب نیکان / انسان، فناوری، اخلاقآزمونک ۲۰ سؤالی

درس ۷: آداب نیکان / انسان، فناوری، اخلاق

در این درس، حکایتی می‌خوانی که در آن یک بهلولِ به‌ظاهر دیوانه، سه درسِ آداب به شیخ عارفان بغداد می‌آموزد؛ و در پایان، حکایتی دیگر نشان می‌دهد خودشناسی چگونه امیر را از خواب غفلت بیدار می‌کند.

شروع درس • صفحات ۵۱ تا ۵۸ کتاب

درس هفتم دو متن دارد. در متن نخست، «آداب نیکان»، با شیخ جنید بغدادی و بهلول همراه می‌شوی و می‌بینی آداب طعام خوردن و سخن گفتن و خوابیدن از کجا آغاز می‌شود. در متن دوم، «انسان، فناوری، اخلاق»، دربارهٔ پیوند اخلاق با فنّاوری حرف می‌زنیم. در کارگاه هم «گروه اسمی» و هستهٔ آن را تمرین می‌کنی و در واژه‌خانه با نشانۀ مد رفیق می‌شوی.

صفحات ۵۱ و ۵۲ کتاب

آداب نیکان: سه درس از یک دیوانهٔ به‌ظاهر

حکایتی از شیخ جنید بغدادی و بهلول — بازنویسی‌شده از جامع‌التمثیل، محمدحبله‌رودی

تذهیب سنتی با طرح گل و مرغ
تذهیب سنتی؛ صفحهٔ آغاز «آداب نیکان» (ص ۵۲)
دانش‌آموز پشت رایانه
دانش‌آموز پشت رایانه؛ از بخش «انسان، فناوری، اخلاق» (ص ۵۳)
مدارهای الکترونیکی آبی
مدارهای الکترونیکی؛ نماد فناوری (ص ۵۴)
نقاشی مینیاتور دورهٔ گورکانی
نقاشی مینیاتور از کتاب (ص ۵۸)

درس هفتم با حکایتی به نام «آداب نیکان» آغاز می‌شود (ص ۵۱). شخصیت‌های این حکایت، شیخ جنید بغدادی و بهلول هستند؛ جنید، سید عارفان قرن سوم هجری است که مریدان و دلباختگان فراوانی از پی او می‌رفتند و بهلول، مردی است که مردم او را مردی دیوانه می‌پنداشتند. کتاب این حکایت را از کتاب «جامع‌التمثیل» سرودهٔ محمدحبله‌رودی آورده است و در پایان متن هم نام همین منبع آمده است.

ماجرا از آنجا آغاز می‌شود که شیخ جنید از احوال بهلول می‌پرسد. در بغدادِ آن روز، بهلول به ظاهر مردی گم‌گشته و بی‌سان بود. مریدان می‌گویند او مردی دیوانه است و تو را با او چه کار. اما پاسخ جنید نشان می‌دهد که برای دیدار بهلول مشتاق است؛ جملهٔ او در حکایت چنین آمده است:

📖 متن کتاب:

«او را طلبد کنید که مرا با او کاری است» (ص ۵۱)

بهلول را می‌یابند و شیخ پیش او می‌رود و سلام می‌کند. بهلول جواب سلام او را می‌دهد و می‌پرسد: تویی جنیدِ شیخ بغدادی که مردم را ارشاد می‌کنی؟ سپس نخستین پرسش را می‌پرسد: طعام خوردن خود را می‌دانی؟ جنید آداب ظاهری غذا خوردن را یکی‌یکی برمی‌شمارد؛ می‌گوید اول بسم‌الله می‌گویم، لقمه را کوچک برمی‌دارم و آهسته می‌جوم و در وقت خوردن از یاد حق غافل نمی‌شوم.

واکنش بهلول شگفت‌انگیز است. او به جنید می‌گوید تو می‌خواهی مرشد و راهنمای خلق باشی، در حالی که هنوز طعام خوردن خود را نمی‌دانی. بعد به راه خود ادامه می‌دهد. مریدان شیخ می‌گویند: یا شیخ، این مرد دیوانه‌ای است؛ اما جنید می‌گوید مرا با او کاری است و شما نمی‌دانید. می‌بینی که جنید پیش از هر کس می‌داند این «دیوانه» حرف حسابی دارد.

شیخ پی او روان می‌شود و می‌گوید: یا بهلول! این بار بهلول می‌پرسد آیا سخن گفتن خود را می‌دانی. جنید پاسخ می‌دهد که به قدر می‌گویم و بی‌حساب نمی‌گویم و به قدر فهم مستمعان سخن می‌گویم. پاسخ بهلول یک جملهٔ کوتاه و تکان‌دهنده است:

📖 متن کتاب:

«چه جای طعام خوردن که سخن گفتن نمی‌دانی!» (ص ۵۱)

در دیدار سوم، بهلول از جنید می‌پرسد: تو که طعام خوردن و سخن گفتن خود را نمی‌دانی، آیا آداب خوابیدن خود را می‌دانی؟ جنید آداب خوابیدن را هم که از رسول خدا رسیده است بیان می‌کند، اما بهلول بازهم او را قانع‌شده نمی‌داند. این‌بار جنید دامن بهلول را می‌گیرد و زار می‌گوید: من نمی‌دانم، تو از بهر خدا مرا بیاموز! و بهلول چون می‌بیند جنید به نادانی خودش معترف شده است، آمادهٔ آموختن می‌شود.

روی کارت‌ها بزن تا برگردند!

بهلول برای هر سه کار، اصل را از فرع جدا می‌کند. دربارهٔ طعام می‌گوید اصل، لقمهٔ حلال است و دربارهٔ سخن می‌گوید اصل، دل پاک و نیت درست است؛ آن‌گاه آدمی در وقت خواب هم از بغض و کینه و حسد پاک می‌ماند و به یاد حق است. این تقسیم‌بندیِ ساده، کلید فهم کل حکایت است. جملهٔ کتاب دربارهٔ اهمیت لقمهٔ حلال چنین است:

📖 متن کتاب:

«اگر حرام را صد زاً این گونه آداب به جا بیاوری، فایده ندارد و سبب تاریکی دل شود.» (ص ۵۲)

جنید چون دانش‌پذیری راستین است، این سه درس را با دل می‌پذیرد. او به چشم شاگردی فروتن به این دیدار نگریسته است و به‌جای پنهان کردن دانسته‌هایش، به نادانی خود معترف شده بود. حکایت با جمله‌ای گرم تمام می‌شود که نشان می‌دهد این دیدار، برای شیخ چقدر ارزشمند بوده است. جملهٔ پایانی حکایت چنین است:

📖 متن کتاب:

«شیخ بهلول را بوسید و او را دعا کرد.» (ص ۵۲)
حفظ و درک مطلب — کتاب، ص ۵۵

سه درسی که بهلول به جنید آموخت چه بود؟

فکر کن و گفت‌وگو کن

کتاب (ص ۵۷) از تو می‌پرسد برای خواندن درست و مناسب متن «آداب نیکان» چه لحنی باید برگزید. این متن، حکایتی روایی با گفت‌وگو میان جنید و بهلول است؛ پس با لحن گفت‌وگویی و حکایت‌گونه و با توجه به تغییر صدا در جمله‌های هر شخصیت، خوانده می‌شود. یک بند از داستان را با همین لحن برای خانواده‌ات بخوان تا هر دو نفر به یک نتیجه برسید.

حفظ و درک مطلب (کتاب — ص ۵۵ و ۵۷)
  1. ۱به‌نظر شما، بهترین زمان سخنگفتن و بهترین زمان سکوت و خاموشی چه هنگامی است؟
  2. ۲برای خواندن درست و مناسب متن «آداب نیکان» چه لحنی باید برگزید؟
  3. ۳در متن درس، واژه‌هایی را بیابید که در آنها یکی از حروف «ع، غ، ض، ذ» به کار رفته باشد؛ سپس معنای هر یک را بنویسید.

💡 پاسخ پرسش دوم را در بلوک «فکر کن» بالای همین بخش ببین؛ برای پرسش سوم هم می‌توانی از واژه‌های «عرش، غفلت، ضعف، ذکر» که در همین درس آمده‌اند شروع کنی.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۷ از ۱۲