بخش ۴: هنرهای آوایی
هنر هشتمهنرهای آواییآزمونک ۲۰ سؤالی

بخش ۴: هنرهای آوایی

صداها هم مثل رنگ‌ها وزن و لحن و بافت دارند؛ گوشت را آماده کن!

شروع درس • صفحات ۱۱۲ تا ۱۲۷ کتاب

در بخش چهارم به دنیای شنیدنی‌ها می‌رویم: وزن و ریتم، ملودی یا لحن، رنگ صدا، بافت و فرم. می‌بینیم هجاهای کوتاه و بلند چطور ریتم می‌سازند و مقام‌ها چطور احساس لحن‌ها را عوض می‌کنند. آخرش هم یاد می‌گیری شکل یک نغمه را با نشانه‌گذاری جمله‌ها بفهمی.

صفحات ۱۱۲ تا ۱۱۵ کتاب

وزن یا ریتم

هجاهای کوتاه و بلند، اسکلت ریتم

شعر «ای ساربان آهسته ران» را از کتاب پایهٔ هفتم یادت هست؟ با هر هجای این شعر یک ضربه به پای خودت یا روی میز بزن. اگر دقت کنی می‌بینی سرعت ضربه‌ها برابر نیست؛ بعضی هجاها سریع‌تر و بعضی با کشش بیشتری نواخته می‌شوند. این تغییر سرعت ضربه‌ها همان چیزی است که به آن وزن یا ریتم می‌گوییم.

پاسخ «تجربه کنید» کارگاه صداسازی

کارگاه صداسازی را چطور اجرا می‌کنی و چه چیزی تمرین می‌شود؟

📖 متن کتاب:

«ای ساربان آهسته ران، کارام جانم می‌رود / وان دل که با خود داشتم، با دلستانم می‌رود»

هجاهایی که سریع‌تر نواخته می‌شوند را «کوتاه» و هجاهایی که کمی با کشش بیشتر نواخته می‌شوند را «بلند» می‌نامیم. اگر هجاهای «ای ساربان» را کنار هم بچینیم، الگویی به این شکل می‌شود: بلند، بلند، کوتاه، بلند. همین الگوی کوتاه و بلند، اسکلت ریتم شعر است.

الگوی وزنی

الگوی کوتاه و بلندی «ای ساربان» را بنویس.

روش پیشینیان برای نوشتن وزن
در گذشته در ایران برای نوشتن هجاهای کوتاه و بلند، رسم‌الخط خاصی به کار می‌رفت: برای هجای بلند «تَنّ» و برای هجای کوتاه «تَن». به این ترتیب پیشینیان الگوهای موزون یا ضربی را تعریف می‌کردند. کتاب «بنایی» نوشتهٔ علی بن محمد المعمار، تألیف سال ۸۸۸ هجری قمری، از معدود کتاب‌هایی است که به زبان فارسی در علم آوایی نوشته شده و در آن به نوشتار ضربی یا موزون اشاره شده است.
پاسخ تمرین شنیدن مقام محلی

یک مقام محلی را گوش کن و ویژگی‌هایش را بنویس؛ چه حسی دارد؟

امروزه این روش قدیمی برای نوشتن ارزش‌های ضربی ناکارآمد است؛ چون پیچیدگی‌های فراوان این هنر، راه‌های متفاوتی برای نوشتن ریتم می‌خواهد. برای مثال می‌توان برای زمان بلندتر یک بیضی توخالی و برای زمان کوتاه‌تر یک بیضی توپر در نظر گرفت و آن‌ها را روی یک خط نوشت. با این نوشتار، الگوی ضربی هم قابل نوشتن است و هم راحت‌تر خوانده می‌شود.

سرعت نواختن الگوهای ضربی در ایجاد آواها و کاربرد آن‌ها نقش مهمی دارد. برای مثال آواهای سواربازی لرستان را با آواهای عزای همان ناحیه مقایسه کن؛ در هر دو از دهل و سرنا استفاده می‌شود، ولی سرعت ضربه‌های دهل فرق می‌کند و همین فرق، حس هیجان یا اندوه می‌سازد. شناخت درست ریتم و ضرب به تربیت شنوایی و گوش کردن آگاهانه هم کمک شایانی می‌کند.

دو عامل مهم ضرب
الگوهای ضربی در فاصلهٔ میان ضرب‌ها نمود پیدا می‌کنند و دو عامل مهم دارند. عامل اول سرعت ضرب‌هاست و عامل دوم نظم و یکنواختی آن‌ها که گاهی از نظر فاصلهٔ زمانی شنیده شدن برابرند و گاهی نابرابر. الگوهای ضربی گاهی بسیار ساده و گاهی بسیار پیچیده‌اند؛ ضرب‌های پیچیده و جذاب جنوب میهن ما هم آواهای آن منطقه را منحصر به فرد کرده است.
پاسخ تمرین ضرب با دست — ص ۸۴ تا ۸۶

یک الگوی ضرب ۴۴ بساز و با دست اجرا کن؛ تمپو و الگو را نام ببر.

وزن، قبل از نت
کتاب از «روش پیشینیان برای نوشتن وزن» می‌گوید: پیش از نت‌نویسیِ امروزی، استادانِ موسیقی وزن را با حروف و نشان‌های خودشان می‌نوشتند؛ موسیقیِ ما قرن‌ها سینه‌به‌سینه منتقل شد. دو عاملِ مهمِ ضرب (تمپو و الگو) هنوز هم قلبِ هر اجرایی است.
مقام؛ حال‌وهوای هر دیار
«مقام یا مد» که کتاب معرفی می‌کند، آوازِ محلیِ هر منطقه است؛ مقامِ شیرازی با مقامِ خراسانی زمین تا آسمان فرق دارد. ضبطِ مقام‌ها، مثل ثبتِ لهجه‌هاست: اگر نقاله‌ها و خوانندگانِ محلی نگویند، گم می‌شود — هنرمندِ امروز، نگهبانِ همین صداهاست.

روی کارت‌ها بزن تا برگردند!

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

لینک‌های مرتبط

درس ۸ از ۹