فصل ۹: دایره
متن درسرسم و استدلالآزمونک ۱۶ سؤالی

فصل ۹: دایره

از مماس و وتر تا زاویهٔ مرکزی و محاطی؛ با دایره، شکل‌های منتظم را مثل معماران بکش!

شروع درس • صفحات ۱۳۷ تا ۱۵۰ کتاب

در این فصل اول رابطهٔ خط و دایره را بررسی می‌کنیم و با وتر و قطر و خط مماس آشنا می‌شویم. بعد می‌بینیم اندازهٔ هر کمان با زاویهٔ مرکزی روبروی آن برابر است و با همین ایده، چندضلعی‌های منتظم روی دایره رسم می‌کنیم. در پایان زاویهٔ محاطی را می‌شناسیم که همیشه نصف زاویهٔ مرکزی روبروی همان کمان است.

صفحهٔ ۱۳۷ کتاب

دایره در معماری و هنر ایران

زاویه‌های مرکزی و محاطی، پایهٔ طراحی نقش فرش‌ها و سقف‌های آجری

زاویه‌های مرکزی و محاطی و ارتباط آن‌ها با کمان‌ها، در طراحی نقش فرش‌ها و صنایع دستی و معماری کاربرد فراوان دارند. نمای داخلی سقف آرامگاه حکیم خیام نیشابوری پر از دایره و کمان است. با همین مفهوم‌های ساده می‌توان چندضلعی‌های منتظم را روی دایره رسم کرد.

در این فصل اول رابطهٔ خط و دایره را بررسی می‌کنیم و با وتر و قطر و خط مماس آشنا می‌شویم. بعد زاویهٔ مرکزی را می‌شناسیم و می‌بینیم اندازهٔ کمان با آن برابر است. در پایان زاویهٔ محاطی را کشف می‌کنیم که همیشه نصف زاویهٔ مرکزی روبروی همان کمان است.

خیام؛ ریاضی‌دان و ستاره‌شناس
حکیم عمر خیام نیشابوری، فیلسوف و ریاضی‌دان و ستاره‌شناس و رباعی‌سرای ایرانی قرن پنجم هجری شمسی است. برجسته‌ترین کار او اصلاح گاه‌شماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک در دورهٔ سلجوقی است. تقویمی که او و همکارانش تنظیم کردند آن‌قدر دقیق بود که منطق آن هنوز پایهٔ تقویم رسمی کشور ماست.

صفحات ۱۳۸ تا ۱۴۱ کتاب

سه وضعیت خط و دایره و راز وترها

خط یا برنده است یا مماس یا دایره را قطع می‌کند؛ همه‌چیز به فاصله‌اش از مرکز بستگی دارد

دو خط متمایز در صفحه یا موازی‌اند یا در یک نقطه یکدیگر را قطع می‌کنند. حالا خط و دایره را در نظر بگیر: این دو می‌توانند هیچ نقطهٔ مشترکی نداشته باشند، یک نقطهٔ مشترک داشته باشند یا در دو نقطه همدیگر را قطع کنند. در حالتی که تنها یک نقطهٔ مشترک دارند می‌گوییم خط بر دایره مماس است و آن نقطه را نقطهٔ تماس می‌نامیم.

فاصلهٔ یک نقطه از یک خط، طول کوتاه‌ترین پاره‌خطی است که آن نقطه را به خط وصل می‌کند. در مماس، همین فاصله برای مرکز دایره برابر شعاع است و شعاع در نقطهٔ تماس بر خط مماس عمود است. اگر فاصلهٔ مرکز از خط بیشتر از شعاع باشد خط برنده است و اگر کمتر باشد، خط دایره را در دو نقطه قطع می‌کند.

وضعیت خط نسبت به دایرهتعداد نقطه‌های مشترکفاصلهٔ مرکز از خط در مقایسه با شعاع
برندهصفربیشتر از شعاع
مماسیکبرابر شعاع
قطعدوکمتر از شعاع

سه وضعیت ممکن یک خط و یک دایره

وتر، پاره‌خطی است که دو سر آن روی دایره است؛ اگر وتر از مرکز بگذرد به آن قطر می‌گوییم. در فعالیت کتاب، کاغذ دایره‌ای را طوری تا کردیم که دو نقطهٔ روی دایره روی هم بیفتند؛ خطِ تا از مرکز گذشت و وتر را نصف کرد. نتیجه می‌گیریم خطی که از مرکز بر وتر عمود شود آن وتر را نصف می‌کند و برعکس، پاره‌خطی که مرکز را به وسط وتر وصل کند بر وتر عمود است.

ترفند بشقاب قدیمی
از یک بشقاب شکسته فقط تکه‌ای از لبه مانده است. روی آن دو وتر دلخواه رسم می‌کنیم و عمودِ منصف هر دو را می‌کشیم؛ این دو خط در مرکز دایره همدیگر را قطع می‌کنند. فاصلهٔ مرکز تا لبه، شعاع بشقاب است و دو برابر آن، قطر اصلی بشقاب می‌شود.
تمرین کتاب

نقطهٔ B در فاصلهٔ ۱۳ سانتی‌متری مرکز دایره‌ای به شعاع ۵ سانتی‌متر قرار دارد. از این نقطه دو مماس بر دایره رسم کرده‌ایم؛ فاصلهٔ B از هر نقطهٔ تماس چقدر است؟

تمرین ۳ کتاب — ص ۱۴۱

در کاسهٔ کروی مقداری آب ریخته‌ایم و سطح آب وتری به طول ۲۴ سانتی‌متر ساخته است؛ شعاع کاسه ۱۳ سانتی‌متر است. حداکثر عمق آب چقدر است؟

تمرین ۲ کتاب — ص ۱۴۱

در شکل، خط SR بر دایرهٔ مماس است؛ فاصلهٔ مرکز O از نقطهٔ S روی مماس ۱۲ سانتی‌متر و فاصلهٔ نقطهٔ R از مرکز ۱۵ سانتی‌متر است. مقدار a یعنی فاصلهٔ R تا نقطهٔ تماس چقدر است؟

🗂️ بازی طبقه‌بندی: اول یک مورد را انتخاب کن، بعد سبدش را بزن — آخرش «بررسی» را بزن!

۰ از ۶ جا شد
خودت را امتحان کن
  1. ۱روی کاغذ دایره‌ای دو نقطه بگذار، وتر بکش و با تا کردن کاغذ بررسی کن که خط تا از مرکز می‌گذرد و وتر را نصف می‌کند.
  2. ۲دایره‌ای به مرکز O بکش؛ از نقطه‌ای بیرون دایره دو مماس رسم کن و بررسی کن چرا دو پاره‌خط تماس هم‌طول‌اند.
  3. ۳در کاسهٔ کروی، سطح آب وتری به طول ۲۴ سانتی‌متر می‌سازد و شعاع کاسه ۱۳ سانتی‌متر است؛ حداکثر عمق آب را با فیثاغورس حساب کن.
  4. ۴زاویهٔ بین شعاع و مماس در نقطهٔ تماس چند درجه است؟ دلیل پاسخت را با عمود بودن شعاع بر مماس بنویس.

💡 در تمرین کاسهٔ آب، وتر ۲۴ و شعاع ۱۳ مثلثی می‌سازد که ارتفاعش همان عمق آب است؛ از مرکز به وسط وتر عمود بکش.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

درسنامه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمرهٔ از ۲۰ و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

درس ۹ از ۹