جزوهٔ فصل ۹: دایره

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۳۷ تا ۱۵۰ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۹: دایره

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «دایره» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: سه وضعیت خط و دایره، خط مماس و نقطهٔ تماس، عمود بودن شعاع بر مماس، وتر و قطر و ترفند پیدا کردن مرکز دایرهٔ بشقاب شکسته، کمان و زاویهٔ مرکزی و طول کمان، رابطهٔ کمان‌های مساوی و وترهای متناظر، رسم چندضلعی‌های منتظم مثل هشت‌ضلعی و پنج‌ضلعی، زاویهٔ محاطی و راز نصف‌بودن آن، زاویهٔ محاطی رو به قطر و چهارضلعی محاطی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

سه وضعیت خط نسبت به دایره را با مقایسهٔ فاصلهٔ مرکز تا خط و شعاع تشخیص می‌دهی.

۲

مماس و نقطهٔ تماس را تعریف می‌کنی و می‌دانی شعاع در نقطهٔ تماس بر مماس عمود است.

۳

وتر و قطر را می‌شناسی و با خط‌های عمود نصف‌کنندهٔ وترها، مرکز دایره را پیدا می‌کنی.

۴

اندازهٔ کمان را با زاویهٔ مرکزی رو به آن می‌بینی و طول کمان را از کسری آن از محیط حساب می‌کنی.

۵

رابطهٔ دوطرفهٔ کمان‌های مساوی و وترهای متناظر را به کار می‌بری و چندضلعی منتظم رسم می‌کنی.

۶

زاویهٔ محاطی را نصف زاویهٔ مرکزی رو به همان کمان حساب می‌کنی و ویژگی‌های چهارضلعی محاطی را می‌دانی.

نکات کلیدی

  1. ★دایره مجموعهٔ نقطه‌هایی است که فاصلهٔ همهٔ آنها از یک نقطهٔ ثابت به نام مرکز برابر است؛ مثل فعالیت ص ۱۳۸ که نقطه‌های هم‌فاصلهٔ ۲ سانتی‌متری از O با زیاد شدن، شکلی شبیه دایره می‌سازند.
  2. ★سه وضعیت خط و دایره: اگر فاصلهٔ مرکز تا خط (d) کمتر از شعاع (r) باشد، دو نقطهٔ مشترک دارند (متقاطع)؛ اگر d=r باشد، فقط یک نقطهٔ مشترک دارند (مماس)؛ اگر d>r باشد، هیچ نقطهٔ مشترکی ندارند (ص ۱۳۸).
  3. ★مماس: در حالتی که خط و دایره تنها یک نقطهٔ مشترک دارند، می‌گوییم خط بر دایره مماس است و آن نقطهٔ یکتا را نقطهٔ تماس می‌نامند؛ مثل تماس چرخ دوچرخه با زمین.
  4. ★نتیجهٔ کلیدی ص ۱۳۹: شعاع دایره در نقطهٔ تماس بر خط مماس عمود است؛ این عمود بودن کلید حل تمرین‌های مماس است؛ مثلاً زاویهٔ بین شعاع و مماس ۹۰ درجه است پس زاویهٔ خواسته‌شده مکمل زاویهٔ داده‌شده تا ۹۰ است: ۹۰−۲۳=۶۷؛ ۹۰−۴۷=۴۳؛ ۹۰−۶۳=۲۷.
  5. ★وتر: پاره‌خطی که دو نقطهٔ روی دایره را وصل می‌کند؛ قطر وتری است که از مرکز می‌گذرد و بزرگ‌ترین وتر دایره است؛ وقتی کاغذ دایره‌ای را طوری تا کنیم که دو سر وتر روی هم بیفتند، خط تا همان قطر است (ص ۱۳۹).
  6. ★خطی که از مرکز دایره بر وتر عمود است، آن وتر را نصف می‌کند و برعکس، پاره‌خطی که مرکز را به وسط وتر وصل می‌کند بر وتر عمود است؛ کتاب این دو جهت را با دو اثبات متفاوت نشان داد: یکی با حالت «وتر و یک ضلع» (عمود → نصف) و دیگری با حالت «سه ضلع» (نصف → عمود) (ص ۱۴۰).
  7. ★پیدا کردن مرکز بشقاب شکسته: روی کمان باقی‌مانده دو وتر رسم کن و برای هر وتر، خط عمودِ نصف‌کننده بکش؛ محل برخورد این دو خط، مرکز دایره است؛ با آن می‌توانی قطر و اندازهٔ بشقاب را پیدا کنی.
  8. ★تمرین مماس‌های نقطهٔ بیرونی ص ۱۴۱: نقطهٔ B در فاصلهٔ ۱۳ سانتی‌متری از مرکز دایره‌ای به شعاع ۵؛ چون شعاع در نقطهٔ تماس بر مماس عمود است، مثلث قائم‌الزاویه با وتر ۱۳ و ساق ۵ ساخته می‌شود؛ فاصلهٔ B تا نقطهٔ تماس: ۱۶۹−۲۵=۱۴۴ و √۱۴۴=۱۲ سانتی‌متر؛ از یک نقطهٔ بیرونی دو مماس برابر رسم می‌شود و خط مرکز تا نقطهٔ بیرونی، نیمساز زاویهٔ بین دو مماس است.
  9. ★تمرین کاسهٔ کروی ص ۱۴۱: وتر سطح آب ۲۴ و شعاع کاسه ۲۰؛ خطی از مرکز بر وتر عمود می‌کنیم: نصف وتر ۱۲ و فاصلهٔ مرکز تا سطح آب از فیثاغورس √(۴۰۰−۱۴۴)=۱۶؛ عمق آب = شعاع منهای این فاصله یعنی ۲۰−۱۶ = ۴ سانتی‌متر.
  10. ★کمان: دو نقطهٔ روی دایره محیط را به دو قسمت به نام کمان تقسیم می‌کنند؛ دو نقطه فقط وقتی دایره را به دو کمان مساوی تقسیم می‌کنند که قطر باشند (ص ۱۴۲).
  11. ★زاویهٔ مرکزی: زاویه‌ای که رأس آن مرکز دایره است و ضلع‌هایش به دو سر کمان می‌رسد؛ قاعدهٔ طلایی: اندازهٔ هر کمان دقیقاً برابر اندازهٔ زاویهٔ مرکزی رو به آن است.
  12. ★طول کمان: طول کمان، همان کسری از محیط دایره است که زاویهٔ مرکزی از ۳۶۰ درجه می‌سازد؛ طول کمان = (زاویهٔ مرکزی÷۳۶۰) × ۲πr؛ مثلاً کمان ۳۶ درجه یک‌دهم محیط است و کمان ۹۰ درجه در دایرهٔ شعاع ۱، طولش π÷۲ سانتی‌متر می‌شود.
  13. ★اندازه و طول فرق دارند: دو کمان با اندازه‌های مساوی می‌توانند طول‌های متفاوتی داشته باشند؛ کمان ۳۶ درجه در دایرهٔ بزرگ و کوچک هر دو ۳۶ درجه‌اند ولی کمان دایرهٔ بزرگ طولانی‌تر است (ص ۱۴۲).
  14. ★عقربهٔ دقیقه‌شمار در پنج دقیقه یک‌دوازدهم دور کامل یعنی ۳۶۰÷۱۲ = ۳۰ درجه می‌چرخد؛ نوک عقربهٔ دقیقه‌شمار چون دور بزرگ‌تری دارد مسیر طولانی‌تری می‌پیماید.
  15. ★رابطهٔ کمان و وتر (نتیجهٔ فعالیت هشت‌ضلعی ص ۱۴۳ و ۱۴۴): در یک دایره، دو کمان مساوی وترهای متناظر مساوی دارند و برعکس، دو وتر مساوی کمان‌های مساوی رو به خود می‌سازند؛ این دو گزاره دو طرف یک سکه‌اند و هرکدام جداگانه دلیل می‌خواهد.
  16. ★هشت‌ضلعی منتظم ص ۱۴۳: هشت کمان مساوی یعنی هر کمان ۳۶۰÷۸ = ۴۵ درجه؛ مثلث‌های ساخته‌شده از مرکز متساوی‌الساقین‌اند (دو ساق شعاع)؛ پس همهٔ زاویه‌های داخلی هشت‌ضلعی مساوی می‌شوند و با زاویهٔ رأس مساوی، ساق سوم هم مساوی می‌شود؛ یعنی همهٔ ضلع‌ها هم برابرند و هشت‌ضلعی منتظم است.
  17. ★شش‌ضلعی منتظم با پرگار ص ۱۴۴: دهانهٔ پرگار را به اندازهٔ شعاع باز کن و پی‌درپی کمان بزن؛ هر سه نقطهٔ پیاپی با مرکز مثلث متساوی‌الاضلاع می‌سازند؛ پس هر زاویهٔ مرکزی ۶۰ درجه و دایره به ۶ کمان مساوی تقسیم می‌شود؛ دو کمان مجاور ۱۲۰ درجه می‌شوند و در شکل ۶ جفت کمان ۱۲۰ درجه‌ای دیده می‌شود؛ برای پنج‌ضلعی منتظم هر کمان ۳۶۰÷۵ = ۷۲ درجه است و به نقاله نیاز داری.
  18. ★زاویهٔ محاطی: زاویه‌ای که رأس آن روی دایره است و ضلع‌هایش دایره را قطع کرده‌اند؛ وضعیت‌های دیگر (رأس در مرکز، خارج یا داخل غیرمرکز) محاطی نیستند؛ وضعیت رأس در مرکز همان زاویهٔ مرکزی است (ص ۱۴۶).
  19. ★قاعدهٔ شگفت‌انگیز زاویهٔ محاطی: اندازهٔ هر زاویهٔ محاطی برابر است با نصف اندازهٔ زاویهٔ مرکزی رو به همان کمان؛ دلیل کتاب: در مثلث متساوی‌الساقین با دو ساق شعاع، زاویهٔ بیرونی (همان زاویهٔ مرکزی) برابر مجموع دو زاویهٔ پایه است و هر زاویهٔ پایه یعنی همان زاویهٔ محاطی نصف می‌شود.
  20. ★همهٔ زاویه‌های محاطی رو به یک کمان با هم برابرند چون هر کدام نصف همان زاویهٔ مرکزی است؛ شمار آنها بی‌نهایت است؛ مثلاً کمان ۸۰ درجه به زاویهٔ محاطی ۴۰ درجه می‌رسد و هر تعداد زاویهٔ محاطی دیگر رو به آن هم ۴۰ درجه است.
  21. ★زاویهٔ محاطی رو به قطر همیشه ۹۰ درجه است؛ چون قطر دایره را به دو کمان مساوی ۱۸۰ درجه‌ای تقسیم می‌کند و نصف ۱۸۰ درجه همان ۹۰ درجه است؛ اگر جواب غیر از ۹۰ درآمد، محاسبه را دوباره چک کن (کنترل ویژه).
  22. ★چهارضلعی محاطی: چهارضلعی‌ای که هر چهار رأسش روی یک دایره است؛ مجموع دو زاویهٔ روبه‌رویش ۱۸۰ درجه است؛ چون دو کمان رو به زاویه‌های روبه‌رو با هم ۳۶۰ درجه می‌شوند و نصف‌هایشان یعنی آن دو زاویه، مجموعاً ۱۸۰ درجه‌اند (ص ۱۴۹).
  23. ★لوزی محاطی ص ۱۴۸: لوزی به ضلع ۵ که همهٔ رأس‌هایش روی دایره است؛ چهار ضلع مساوی یعنی چهار کمان مساوی و هر کمان ۳۶۰÷۴ = ۹۰ درجه؛ پس هر زاویهٔ داخلی (محاطی رو به کمان ۹۰) برابر ۹۰ درجه می‌شود؛ لوزی‌ای که همهٔ زاویه‌هایش قائمه است، مربع است؛ قطر دایره همان قطر مربع است: ۵²+۵²=۵۰ پس قطر = ۵√۲ ≈ ۷٫۱ سانتی‌متر.
  24. ★چرخ دوازده‌پره ص ۱۴۹: دوازده کمان مساوی یعنی هر کمان ۳۶۰÷۱۲ = ۳۰ درجه؛ هر مثلثی که دو شعاع و یک وتر می‌سازد متساوی‌الساقین است؛ با شعاع ۳۰ سانتی‌متر می‌توان طول وترها و زاویه‌های هر مثلث را حساب کرد.
  25. ★کاربرد: نقش‌های مرکزی فرش‌های دست‌باف، کاشی‌کاری گنبدها و گره‌چینی‌ها با تقسیم دقیق دایره به کمان‌های مساوی طراحی می‌شوند؛ در سقف آرامگاه خیام نیشابوری هم نقوش چندضلعی‌های منتظم و دایره‌های تودرتو دیده می‌شود.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

40٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ هشتم — صفحه‌های ۱۳۷ تا ۱۵۰ کتاب ریاضی هشتم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۹ از ۹