جزوهٔ درس — صفحات ۲ تا ۸ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱: زمین، مهد زیبای انسان‌ها

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «زمین، مهد زیبای انسان‌ها» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: جایگاه زمین در منظومهٔ خورشیدی و کهکشان راه شیری، مساحت کرهٔ زمین و مفهوم موقعیت مکانی، مدارها و نصف‌النهارهای فرضی، طول و عرض جغرافیایی و آدرس‌نویسی هر نقطهٔ زمین با مختصات، از اسطرلاب و قطب‌نما تا ناوبری ماهواره‌ای و ماهوارهٔ نور، و در پایان جهت قبله در ایران. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

جایگاه زمین را در منظومهٔ خورشیدی و کهکشان راه شیری توضیح می‌دهی و سیاره‌های درونی و بیرونی را از هم جدا می‌کنی.

۲

مفهوم موقعیت مکانی را تعریف می‌کنی و می‌گویی جغرافی‌دانان چطور با خط‌ها و تقسیمات فرضی، آدرس‌دهی زمین را آسان کردند.

۳

مدارها و نصف‌النهارها را روی کرهٔ جغرافیایی نشان می‌دهی و مبدأ درجه‌بندی هر کدام را نام می‌بری.

۴

طول و عرض جغرافیایی هر مکان را می‌خوانی و با علامت‌های اختصاری N و S و E و W می‌نویسی.

۵

کاربرد ستارگان، اسطرلاب، قطب‌نما و ناوبری ماهواره‌ای را در تعیین موقعیت مقایسه می‌کنی و سیستم‌های GPS، گلوناس و بیدو را با کشورهایشان می‌دانی.

۶

با نقشه، جهت قبله در ایران و شهرهای مختلف را پیدا می‌کنی و می‌گویی چرا ما به سمت جنوب غربی نماز می‌خوانیم.

۷

از عددهای مهم درس مثل مساحت زمین و درجه‌بندی مدارها و نصف‌النهارها در آزمون‌ها استفاده می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★آسمان بسیار عظیم و زمین پهناور، هر دو از مخلوقات و نشانه‌های قدرت خداوند هستند؛ تفکر در عجایب آسمان‌ها و زمین مانند تفاوت‌های شب و روز، استواری کوه‌ها و مسیر حرکت ابرها، انسان عاقل را متوجه خالق مهربان و حکیم می‌کند (ص ۲).
  2. ★یک فضانورد مسلمان اهل روسیه که دوبار به فضا سفر کرده، گفته از پنجرهٔ سفینه زمین را همانند کره‌ای آبی‌رنگ در زمینه‌ای کاملاً سیاه دیده است؛ سیاهی محض که در زمین قابل مشاهده نیست (ص ۲).
  3. ★منظومهٔ خورشیدی متشکل از یک ستاره به نام خورشید و اجرام آسمانی متعددی است که در مدارهای پیرامون آن می‌گردند؛ خورشید در مرکز منظومه و سرچشمهٔ اصلی زندگی روی زمین است؛ این منظومه هشت سیاره دارد که زمین سیارهٔ سومین آن است (ص ۳).
  4. ★چهار سیارهٔ نزدیک به خورشید که سطحی جامد دارند «سیاره‌های درونی» نامیده می‌شوند: تیر، ناهید، زمین و بهرام (مریخ)؛ چهار سیارهٔ دیگر که از گازهای مختلف تشکیل شده‌اند «سیاره‌های بیرونی» هستند (ص ۳).
  5. ★دانشمندان عمر زمین و منظومهٔ خورشیدی را حدود ۴٫۵ میلیارد سال تخمین می‌زنند؛ برخی از سیاره‌های خورشیدی قمرهایی دارند که به دور آنها می‌گردند (ص ۳).
  6. ★ستارهٔ خورشید در کهکشان راه شیری قرار دارد و منظومهٔ خورشیدی تنها یکی از میلیاردها ستارهٔ این کهکشان است؛ راه شیری هم یکی از هزاران کهکشان فضا است؛ پس زمین تنها بخش بسیار کوچکی از فضای بیکران کیهان است (ص ۴).
  7. ★بیشتر بدانیم: کهکشان راه شیری بیش از ۲۰۰ میلیارد ستاره دارد و قطر هستهٔ آن ۱۰۰۰۰ سال نوری است؛ حدود ۲۵۰ میلیون سال طول می‌کشد تا خورشید با سرعت ۲۲۰ کیلومتر در ثانیه مرکز این کهکشان را دور بزند (ص ۴).
  8. ★مساحت کرهٔ زمین ۵۱۰ میلیون کیلومتر مربع است و سطح آن را خشکی‌ها (قاره‌ها) و آب‌ها پوشانده است؛ موقعیت مکانی هر پدیده یعنی مکان دقیق قرار گرفتن آن روی کرهٔ زمین و جغرافی‌دانان برای تعیین آن، خطوط و تقسیمات فرضی را ابداع کرده‌اند (ص ۴).
  9. ★مدارها دایره‌های فرضی موازی با استوایند؛ استوا دایرهٔ بزرگی است که در فاصلهٔ مساوی از دو قطب شمال و جنوب به دور زمین تصور می‌شود؛ هر چه به قطب‌ها نزدیک می‌شویم مدارها کوچک‌تر می‌شوند؛ مدار استوا (مدار مبدأ) صفر درجه است و بقیهٔ مدارها بین ۰ تا ۹۰ درجه شمالی یا جنوبی درجه‌بندی شده‌اند (ص ۵).
  10. ★علاوه بر استوا، چهار مدار مهم کتاب‌ها عبارت‌اند از مدار قطبی شمال و مدار قطبی جنوب (نزدیک قطب‌ها) و مدار رأس‌السرطان در نیمکرهٔ شمالی و مدار رأس‌الجدی در نیمکرهٔ جنوبی (ص ۵).
  11. ★نصف‌النهارها نیم‌دایره‌های فرضی هستند که از قطب شمال تا قطب جنوب کشیده شده‌اند و طول مساوی دارند؛ نصف‌النهاری که از رصدخانهٔ گرینویچ در شهر لندن عبور می‌کند نصف‌النهار مبدأ است و مبدأ و امتداد آن، زمین را به دو نیمکرهٔ مساوی شرقی و غربی تقسیم می‌کند؛ نصف‌النهارهای دیگر از ۰ تا ۱۸۰ درجه غربی و ۱۸۰ درجه شرقی درجه‌بندی شده‌اند، زیرا محیط زمین ۳۶۰ درجه است (ص ۵).
  12. ★هر نقطه از زمین روی یک مدار و یک نصف‌النهار مشخص قرار دارد که به آن مختصات جغرافیایی می‌گویند؛ طول جغرافیایی هر مکان فاصلهٔ آن تا نصف‌النهار مبدأ برحسب درجه و عرض جغرافیایی آن فاصلهٔ آن تا مدار استوا برحسب درجه است (ص ۶).
  13. ★برای نوشتن طول و عرض جغرافیایی از علامت‌های اختصاری N (شمالی)، S (جنوبی)، E (شرقی) و W (غربی) استفاده می‌شود؛ در مثال کتاب، نقطهٔ الف روی ۶۰ درجهٔ شرقی و ۴۵ درجهٔ شمالی و نقطهٔ ب روی ۳۰ درجهٔ غربی و ۱۵ درجهٔ جنوبی است (ص ۶).
  14. ★بیشتر بدانیم: منظور از درجه‌ها، زاویه‌هایی است که در داخل کرهٔ زمین ایجاد می‌شود؛ هر نصف‌النهار با نصف‌النهار مبدأ زاویه‌ای می‌سازد که درجهٔ آن نصف‌النهار است و هر مدار هم زاویهٔ افقی نسبت به صفحهٔ استوا در داخل کره است (ص ۷).
  15. ★استفاده از ستارگان و اسطرلاب، تهیهٔ نقشه‌های اولیه و سپس قطب‌نما از ابزارهای اولیهٔ تعیین مکان بود؛ امروزه ناوبری ماهواره‌ای روشی جدید است که در آن از چندین ماهواره برای ارائهٔ موقعیت، جهت جغرافیایی و مسیر حرکت استفاده می‌شود و مبنای کار آن امواج رادیویی است که بین ماهواره و گیرنده‌ها رد و بدل می‌شود (ص ۷).
  16. ★در اردیبهشت ۱۳۹۹ جمهوری اسلامی ایران توانست ماهوارهٔ نور را با ماهواره‌بر قاصد در مدار زمین قرار دهد؛ قرار دادن ماهواره در مدار به سوخت خاص، موتورهای پیشرفته و محاسبات دقیق علمی نیاز دارد و به همین دلیل تنها چند کشور در جهان توانسته‌اند آن را انجام دهند (ص ۷).
  17. ★از فواید ناوبری ماهواره‌ای: تعیین دقیق مکان وسایل حمل‌ونقل، مسافت پیموده‌شده، سرعت و جهت حرکت و ارتفاع از سطح دریا، کمک به پایگاه‌های امدادرسانی، تهیهٔ نقشه‌های زمین‌شناسی و استفاده در محیط‌زیست و کشاورزی؛ سیستم‌های GPS متعلق به آمریکا، گلوناس متعلق به روسیه و بیدو متعلق به چین‌اند و وابستگی به کشورهای دیگر در این زمینه می‌تواند تهدید باشد (ص ۷ و ۸).
  18. ★شهر مکه در کشور عربستان و در جنوب غربی ایران واقع است؛ بنابراین در ایران ما به سمت جنوب غربی نماز می‌خوانیم و هرگاه می‌خواهیم جهت قبله را پیدا کنیم ابتدا جهت جنوب را جست‌وجو می‌کنیم و سپس به سمت غرب متمایل می‌شویم؛ میزان این تمایل به غرب در نواحی مختلف ایران متفاوت است (ص ۸).

تعریف کلمه‌های مهم

منظومهٔ خورشیدی

مجموعهٔ خورشید و اجرام آسمانی متعددی که در مدارهای پیرامون آن می‌گردند؛ دارای هشت سیاره است.

سیاره‌های درونی

چهار سیارهٔ نزدیک به خورشید با سطح جامد؛ تیر، ناهید، زمین و بهرام (مریخ).

کهکشان راه شیری

کهکشانی با میلیاردها ستاره که خورشید در آن قرار دارد؛ خود یکی از هزاران کهکشان فضا است.

موقعیت مکانی

مکان دقیق قرار گرفتن یک پدیده روی کرهٔ زمین.

استوا

دایرهٔ بزرگی که در فاصلهٔ مساوی از دو قطب شمال و جنوب به دور زمین تصور می‌شود؛ مدار مبدأ با صفر درجه.

مدار

دایره‌های فرضی که در هر دو نیمکره به موازات استوا رسم شده‌اند و هر چه به قطب‌ها نزدیک‌تر شوند کوچک‌تر می‌شوند.

نصف‌النهار

نیم‌دایره‌های فرضی از قطب شمال تا قطب جنوب که طول مساوی دارند؛ مبدأ آنها گرینویچ لندن است.

طول جغرافیایی

فاصلهٔ هر مکان تا نصف‌النهار مبدأ برحسب درجه.

عرض جغرافیایی

فاصلهٔ هر مکان تا مدار استوا برحسب درجه.

ناوبری ماهواره‌ای

روشی جدید برای ارائهٔ موقعیت، جهت جغرافیایی و مسیر حرکت با چندین ماهواره، بر پایهٔ امواج رادیویی.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

جایگاه زمین در فضا — ص ۳ و ۴ کتاب

مفهومتوضیح کتابعدد یا نمونهٔ کلیدی
منظومهٔ خورشیدیخورشید در مرکز و سرچشمهٔ اصلی زندگی؛ اجرام آسمانی در مدارهای پیرامون آن می‌گردندهشت سیاره؛ زمین سومین
سیاره‌های درونینزدیک خورشید و دارای سطح جامدتیر، ناهید، زمین، بهرام (مریخ)
سیاره‌های بیرونیاز گازهای مختلف تشکیل شده‌اندچهار سیارهٔ دور از خورشید
عمر منظومهٔ خورشیدیتخمین دانشمندانحدود ۴٫۵ میلیارد سال
کهکشان راه شیریکهکشانی که خورشید در آن قرار داردبیش از ۲۰۰ میلیارد ستاره

زمین در منظومه‌ای با هشت سیاره و در کهکشانی با میلیاردها ستاره قرار دارد؛ سیاهی پس‌زمینهٔ فضا دلیل زیبایی کرهٔ آبی از فضا است (ص ۲ تا ۴).

مدارهای مهم و درجه‌بندی عرض جغرافیایی — ص ۵ کتاب

مدارمحل روی کرهٔ زمینویژگی
استوا (مدار مبدأ)در فاصلهٔ مساوی از دو قطب شمال و جنوبصفر درجه؛ بزرگ‌ترین دایرهٔ زمین
مدار قطبی شمالنزدیک قطب شمال در نیمکرهٔ شمالیاز مدارهای مهم کتاب‌ها
مدار قطبی جنوبنزدیک قطب جنوب در نیمکرهٔ جنوبیاز مدارهای مهم کتاب‌ها
مدار رأس‌السرطاننیمکرهٔ شمالیاز مدارهای نامدار جهان
مدار رأس‌الجدینیمکرهٔ جنوبیاز مدارهای نامدار جهان

بقیهٔ مدارها بین ۰ تا ۹۰ درجه شمالی یا جنوبی درجه‌بندی شده‌اند و هر چه به قطب‌ها نزدیک‌تر شوند کوچک‌تر می‌شوند (ص ۵).

نصف‌النهارها و طول جغرافیایی — ص ۵ کتاب

ویژگیمقدارنکتهٔ امتحانی
شکل نصف‌النهارهانیم‌دایره‌های فرضی از قطب شمال تا قطب جنوبطول همهٔ نصف‌النهارها مساوی است
نصف‌النهار مبدأاز رصدخانهٔ گرینویچ در شهر لندنصفر درجه است
نتیجهٔ مبدأ و امتداد آنتقسیم زمین به دو نیمکرهٔ مساوینیمکرهٔ شرقی و نیمکرهٔ غربی
درجه‌بندی نصف‌النهارهااز ۰ تا ۱۸۰ درجه غربی و ۱۸۰ درجه شرقیزیرا محیط زمین ۳۶۰ درجه است
طول جغرافیاییفاصلهٔ مکان تا نصف‌النهار مبدأ برحسب درجهبا علامت‌های E و W نوشته می‌شود

نصف‌النهارها برخلاف مدارها همه یک اندازه دارند؛ مبدأ طول جغرافیایی گرینویچ لندن است نه استوا (ص ۵).

علامت‌های اختصاری و مثال حل‌شدهٔ کتاب — ص ۶ کتاب

علامتمعنامثال نقطه‌های الف و ب کتاب
Nشمالیالف روی مدار ۴۵ درجهٔ شمالی یعنی ۴۵N
Sجنوبیب روی مدار ۱۵ درجهٔ جنوبی یعنی ۱۵S
Eشرقیالف روی نصف‌النهار ۶۰ درجهٔ شرقی یعنی ۶۰E
Wغربیب روی نصف‌النهار ۳۰ درجهٔ غربی یعنی ۳۰W

مختصات نقطهٔ الف: ۶۰ درجهٔ شرقی و ۴۵ درجهٔ شمالی؛ مختصات نقطهٔ ب: ۳۰ درجهٔ غربی و ۱۵ درجهٔ جنوبی (ص ۶).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد سیاره‌های منظومهٔ خورشیدیهشت سیارهزمین سیارهٔ سومین است (ص ۳)
عمر تقریبی زمین و منظومهٔ خورشیدیحدود ۴٫۵ میلیارد سالتخمین دانشمندان (ص ۳)
تعداد ستاره‌های کهکشان راه شیریبیش از ۲۰۰ میلیاردبیشتر بدانیم ص ۴
مساحت کرهٔ زمین۵۱۰ میلیون کیلومتر مربعآغاز بحث موقعیت مکانی (ص ۴)
قطر هستهٔ کهکشان راه شیری۱۰۰۰۰ سال نوریبیشتر بدانیم ص ۴
بیشترین درجهٔ عرض جغرافیایی۹۰ درجه شمالی یا جنوبیمدارها از صفر تا ۹۰ درجه‌بندی شده‌اند (ص ۵)
بیشترین درجهٔ طول جغرافیایی۱۸۰ درجه شرقی یا غربیچون محیط زمین ۳۶۰ درجه است (ص ۵)
زمان قرار گرفتن ماهوارهٔ نور در مدار زمیناردیبهشت ۱۳۹۹با ماهواره‌بر قاصد (ص ۷)

این عددها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً مساحت زمین، عمر منظومه و عدد ۳۶۰ درجه.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۵۷ سورهٔ غافر — ص ۴ کتاب

«لَخُلِقَ السَّماواتُ وَالاَْرْضُ وَمَنْ بَيْنَهُمَا بِالْحَقِّ»

ترجمهٔ کتاب: قطعاً آفرینش آسمان‌ها و زمین، بسیار بزرگ‌تر (و شکوهمندتر) از آفرینش مردم است ولی بیشتر مردم این را درک نمی‌کنند.

این آیه در پایان بحث کهکشان راه شیری آمده است؛ در فعالیت ۲ ص ۴ از معنی همین آیه پرسیده می‌شود.

⚠ دام امتحانی — طول با نصف‌النهار، عرض با استوا

طول جغرافیایی فاصله تا نصف‌النهار مبدأ است و عرض جغرافیایی فاصله تا مدار استوا؛ این دو را جابه‌جا نکن (ص ۶).

مبدأ طول‌ها گرینویچ لندن است و مبدأ عرض‌ها استوا؛ هر دو مبدأ صفر درجه دارند (ص ۵ و ۶).

علامت‌ها را هم حفظ کن: N شمالی، S جنوبی، E شرقی و W غربی (ص ۶).

⚠ نکتهٔ امتحانی — مدار مبدأ و نصف‌النهار مبدأ

مدار مبدأ همان استواست با صفر درجه؛ نصف‌النهار مبدأ همان گذرنده از گرینویچ لندن است (ص ۵).

مدارها از ۰ تا ۹۰ درجه شمالی یا جنوبی و نصف‌النهارها از ۰ تا ۱۸۰ درجه شرقی و غربی درجه‌بندی می‌شوند (ص ۵).

دلیل سقف ۱۸۰ درجه در طول‌ها، محیط ۳۶۰ درجه‌ای زمین است؛ همین عدد در آزمون‌ها زیاد می‌آید (ص ۵).

⚠ نکتهٔ مهم — مکان‌های روی یک مدار و یک نصف‌النهار

سه مکانی که روی یک مدار قرار دارند عرض جغرافیایی یکسانی دارند، چون همگی به یک اندازه از استوا فاصله دارند (ص ۶).

سه مکانی که روی یک نصف‌النهار قرار دارند طول جغرافیایی یکسانی دارند (ص ۶).

طول و عرض جغرافیایی با هم مختصات جغرافیایی هر نقطه را می‌سازند؛ آدرس عددی و یکتای هر مکان روی زمین (ص ۶).

⚠ نکتهٔ امتحانی — ماهوارهٔ نور و سیستم‌های ناوبری

ماهوارهٔ نور در اردیبهشت ۱۳۹۹ با ماهواره‌بر قاصد به مدار زمین رفت؛ این توان فقط در چند کشور جهان وجود دارد (ص ۷).

سیستم‌های ناوبری: GPS متعلق به آمریکا، گلوناس متعلق به روسیه و بیدو متعلق به چین (ص ۸).

وابستگی ناوبری یک کشور به سیستم کشور دیگر می‌تواند تهدید باشد؛ مثلاً امکان کنترل یا اختلال در سیستم‌های موقعیت‌یابی (ص ۸).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۲ تا ۸ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱ از ۲۴