جزوهٔ درس ۲: حرکات زمین

جزوهٔ درس — صفحات ۹ تا ۱۴ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۲: حرکات زمین

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «حرکات زمین» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: حرکت وضعی و پیدایش شب و روز، چرایی حرکت ظاهری خورشید، ساعت واقعی و ساعت رسمی، مناطق زمانی و خط بین‌المللی زمان، حرکت انتقالی و سال کبیسه، و در پایان مایل بودن محور قطب‌ها و پیدایش فصل‌ها با انقلاب‌ها و اعتدالین. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

حرکت وضعی زمین را تعریف می‌کنی و نتیجه‌های آن یعنی شب و روز و اختلاف ساعت را توضیح می‌دهی.

۲

می‌گویی چرا حرکت خورشید در آسمان ظاهری است و چون زمین از غرب به شرق می‌چرخد، نقاط شرقی‌تر زودتر خورشید را می‌بینند.

۳

ساعت واقعی و ساعت رسمی را مقایسه می‌کنی و می‌گویی چرا از قرن ۱۹ زمان رسمی به وجود آمد.

۴

تقسیم کرهٔ زمین به ۲۴ قاچ ۱۵ درجه‌ای را حساب می‌کنی و کاربرد خط بین‌المللی زمان را در سفرها می‌گویی.

۵

حرکت انتقالی و کسری ۶ ساعتهٔ سال را توضیح می‌دهی و مسافت حرکت زمین در یک ساعت را حساب می‌کنی.

۶

انقلاب تابستانی، انقلاب زمستانی و اعتدالین را با تاریخ‌شان توضیح می‌دهی و مایل بودن محور قطب‌ها را عامل فصل‌ها می‌دانی.

۷

از عددهای مهم درس مثل ۳۶۵ روز و ۶ ساعت و سرعت ۳۰ کیلومتر در ثانیه در حل مسئله‌های امتحانی استفاده می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★حرکت وضعی (چرخشی) یعنی چرخش زمین به دور محور خود در هر ۲۴ ساعت؛ نتیجهٔ آن پدید آمدن شب و روز و اختلاف ساعت است (ص ۹).
  2. ★نور خورشید در زمان معین فقط نیمی از زمین را روشن می‌کند؛ نیمی که رو به خورشید است روز و روشن و نیمهٔ دیگر شب و تاریک است (ص ۹).
  3. ★جابه‌جایی خورشید از مشرق به مغرب در آسمان حرکت ظاهری است؛ در واقع خورشید جابه‌جا نمی‌شود بلکه زمین می‌چرخد و نقاط مختلف کرهٔ زمین پی‌درپی در مقابل خورشید قرار می‌گیرند (ص ۱۰).
  4. ★زمین از غرب به شرق می‌چرخد؛ به همین دلیل نقاط شرقی‌تر زودتر رو به خورشید قرار می‌گیرند: مردم هند طلوع خورشید را زودتر از مردم ایران می‌بینند و ظهر در ایران زودتر از عربستان فرا می‌رسد (ص ۱۰).
  5. ★ساکنان تمام نقاطی که روی یک نصف‌النهار قرار دارند در یک زمان خورشید را در آسمان مشاهده می‌کنند؛ وقتی خورشید روی نصف‌النهار مبدأ است در شهرهای روی این نصف‌النهار ظهر است و در شرق گرینویچ از ظهر گذشته و در غرب آن هنوز چند ساعت به ظهر مانده است (ص ۱۰).
  6. ★ساعت واقعی زمانی است که مبنای آن موقعیت خورشید در آسمان است و در مکان‌های مختلف فرق می‌کند؛ چون استفاده از آن در زندگی روزانه مشکل‌ساز است، در قرن ۱۹ کشورها در جلسه‌ای بین‌المللی توافق کردند از ساعت رسمی استفاده کنند (ص ۱۰).
  7. ★کرهٔ زمین برای یک دور کامل چرخش به دور خود ۲۴ ساعت وقت دارد؛ پس اگر ۳۶۰ درجه را به ۲۴ قاچ تقسیم کنیم هر قاچ ۱۵ درجه پهنا دارد؛ هر منطقهٔ زمانی یک قاچ است و یک ساعت به خود اختصاص می‌دهد و همهٔ نصف‌النهارهای داخل یک قاچ به طور توافقی ساعت یکسانی دارند و هر قاچ نصف‌النهار مرکزی دارد (ص ۱۰).
  8. ★برخی کشورها مانند ایران با آنکه در بیشتر از یک قاچ گسترده شده‌اند از یک ساعت پیروی می‌کنند؛ در همان زمان که در تبریز ساعت ۸ صبح است در مشهد هم ساعت ۸ صبح اعلام می‌شود؛ اما در کشورهای وسیع مانند چین چند ساعت رسمی وجود دارد و مردم هنگام مسافرت از شرق به غرب یا برعکس ساعت را عقب یا جلو می‌کشند (ص ۱۱).
  9. ★خط بین‌المللی زمان یک نصف‌النهار فرضی ۱۸۰ درجه است؛ هنگام عبور از این خط از سمت غرب به شرق باید یک روز به تقویم اضافه کنیم و از سمت شرق به غرب یک روز کم کنیم (ص ۱۱).
  10. ★حرکت انتقالی (گردشی) یعنی یک دور کامل گردش زمین به دور خورشید که یک سال طول می‌کشد؛ مدار زمین بیضی‌شکل است و زمین با سرعت میانگین ۳۰ کیلومتر در ثانیه این مسیر را می‌پیماید (ص ۱۲).
  11. ★مدت واقعی یک دور کامل گردش زمین به دور خورشید ۳۶۵ روز و ۶ ساعت است؛ اما سال رسمی تقویم‌ها ۳۶۵ روز است؛ برای جبران کسری ۶ ساعت، در هر ۴ سال یک روز به سال رسمی اضافه می‌شود (۶ در ۴ برابر ۲۴ ساعت) و سال ۳۶۶ روزه سال کبیسه نام دارد (ص ۱۲).
  12. ★محور قطب‌ها بر سطح مدار حرکت انتقالی زمین مایل است؛ به دلیل همین تمایل، زاویهٔ تابش آفتاب در طول سال تغییر می‌کند، درازی شب و روز نامساوی می‌شود و فصل‌های مختلف به وجود می‌آید (ص ۱۲).
  13. ★در اول تیرماه خورشید به مدار رأس‌السرطان در نیمکرهٔ شمالی عمودی می‌تابد؛ طولانی‌ترین روز سال در این نیمکره که «انقلاب تابستانی» نام دارد رخ می‌دهد و فصل تابستان آغاز می‌شود (ص ۱۲).
  14. ★در اول دی‌ماه خورشید به مدار رأس‌الجدی در نیمکرهٔ جنوبی عمودی می‌تابد؛ در نیمکرهٔ شمالی کوتاه‌ترین روز سال یعنی «انقلاب زمستانی» رخ می‌دهد و زمستان آغاز می‌شود؛ در حالی که در همان زمان در نیمکرهٔ جنوبی تابستان آغاز شده است (ص ۱۲).
  15. ★پس از انقلاب‌ها، وسعت دایرهٔ روشنایی در دو نیمکره کم و زیاد می‌شود تا سرانجام در دو موقع از سال یعنی اول بهار و اول پاییز طول روز و شب برابر شود؛ به این دو زمان «اعتدالین» (اعتدال بهاری و اعتدال پاییزی) می‌گویند (ص ۱۲).
  16. ★در مناطق مجاور استوا منطقهٔ تاریک و روشن همواره یکسان است و طول روز و شب همواره مساوی است؛ اما با دور شدن از استوا نامساوی بودن طول روز و شب در طول سال بیشتر می‌شود و در مناطق قطبی به روزها و شب‌های بسیار طولانی می‌رسد (ص ۱۳).
  17. ★پاسخ فعالیت‌های ۴ تا ۶ ص ۱۳: هر ساله ساعت رسمی کشور برای هماهنگی با روشنایی روز در اول فروردین یک ساعت جلو و در ۳۰ شهریور یک ساعت عقب کشیده می‌شود؛ در اول تیرماه چون منطقهٔ وسیع‌تری از نیمکرهٔ شمالی در معرض نور است، در ناحیهٔ مدار قطبی شمال طول یک روز ۲۴ ساعت و به عکس در مدار قطبی جنوب طول یک شب ۲۴ ساعت است (ص ۱۳).
  18. ★واژه‌های کتاب ص ۱۴: مدار رأس‌السرطان مدار عرض جغرافیایی ۲۳ درجه و ۲۷ دقیقه در نیمکرهٔ شمالی و مدار رأس‌الجدی همین عرض در نیمکرهٔ جنوبی است؛ سال نوری واحد اندازه‌گیری فاصلهٔ ستارگان است و سرعت نور ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر در ثانیه است (ص ۱۴).

تعریف کلمه‌های مهم

حرکت وضعی (چرخشی)

چرخش زمین به دور محور خود در هر ۲۴ ساعت؛ نتیجهٔ آن شب و روز و اختلاف ساعت است.

حرکت انتقالی (گردشی)

گردش یک دور کامل زمین به دور خورشید در یک سال روی مداری بیضی‌شکل.

حرکت ظاهری

جابه‌جایی دیداری خورشید در آسمان که در واقع نتیجهٔ چرخش زمین است.

ساعت واقعی

زمانی که مبنای آن موقعیت خورشید در آسمان است و در مکان‌های مختلف فرق می‌کند.

ساعت رسمی

زمان توافقی کشورها از قرن ۱۹ که در زندگی روزانه به جای ساعت واقعی استفاده می‌شود.

منطقهٔ زمانی

هر قاچ ۱۵ درجه‌ای از کرهٔ زمین که یک ساعت رسمی به خود اختصاص می‌دهد و نصف‌النهار مرکزی دارد.

خط بین‌المللی زمان

نصف‌النهار فرضی ۱۸۰ درجه؛ مرز افزودن و کم کردن یک روز در تقویم هنگام عبور از آن.

سال کبیسه

سال ۳۶۶ روزه که برای جبران ۶ ساعت کسری هر سال، هر ۴ سال یک بار فرا می‌رسد.

انقلاب تابستانی

اول تیرماه؛ طولانی‌ترین روز سال در نیمکرهٔ شمالی و آغاز تابستان هنگام تابش عمودی خورشید بر مدار رأس‌السرطان.

اعتدالین

اول بهار و اول پاییز؛ دو زمانی از سال که طول روز و شب برابر می‌شود.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

مقایسهٔ حرکت وضعی و حرکت انتقالی — ص ۹ و ۱۲ کتاب

ویژگیحرکت وضعی (چرخشی)حرکت انتقالی (گردشی)
مسیر حرکتبه دور محور خودبه دور خورشید روی مداری بیضی‌شکل
مدت زمان۲۴ ساعتیک سال (۳۶۵ روز و ۶ ساعت واقعی)
سرعتیک دور در شبانه‌روزمیانگین ۳۰ کیلومتر در ثانیه
نتیجهٔ مهمشب و روز و اختلاف ساعتسال و پیدایش فصل‌ها (با کمک مایل بودن محور)

زمین هر دو حرکت را هم‌زمان انجام می‌دهد؛ حرکت وضعی شب و روز می‌سازد و حرکت انتقالی با محور مایل فصل‌ها را (ص ۹ و ۱۲).

ساعت واقعی، ساعت رسمی و مناطق زمانی — ص ۱۰ و ۱۱ کتاب

مفهومتوضیحمثال کتاب
ساعت واقعیمبنای آن موقعیت خورشید در آسمان استدر همهٔ نقاط یک نصف‌النهار یکسان است
ساعت رسمیزمان توافقی کشورها از قرن ۱۹برای قرارهای ملاقات، اداره‌ها، قطار و هواپیما
منطقهٔ زمانیهر قاچ ۱۵ درجه‌ای با یک ساعت رسمیزمین به ۲۴ قاچ تقسیم می‌شود
ایرانبا آنکه بیشتر از یک قاچ است یک ساعت داردتبریز و مشهد هر دو ساعت ۸ صبح
چینکشور وسیع با چند ساعت رسمیمسافرت شرق به غرب یا برعکس، جلو و عقب کشیدن ساعت
خط بین‌المللی زماننصف‌النهار فرضی ۱۸۰ درجهاز غرب به شرق یک روز اضافه؛ از شرق به غرب یک روز کم

اختلاف ساعت نتیجهٔ حرکت وضعی است؛ ساعت رسمی راه‌حل توافقی کشورها برای نظم زندگی روزانه است (ص ۱۰ و ۱۱).

سال رسمی و سال کبیسه — ص ۱۲ کتاب

مفهوممدتنکتهٔ حل
گردش واقعی زمین به دور خورشید۳۶۵ روز و ۶ ساعتیک دور کامل حرکت انتقالی
سال رسمی تقویم‌ها۳۶۵ روز۶ ساعت از سال واقعی کوتاه‌تر است
جبران کسری سالهر ۴ سال یک روز۶ ساعت در ۴ سال، ۲۴ ساعت یعنی یک روز
سال کبیسه۳۶۶ روزسال ۳۶۶ روزه که یک روز اضافه دارد

حساب جبران کسری سؤال محبوب آزمون‌ها است: ۶ ساعت در ۴ سال برابر ۲۴ ساعت یعنی یک روز (ص ۱۲).

انقلاب‌ها و اعتدالین در نیمکرهٔ شمالی — ص ۱۲ و ۱۳ کتاب

زمانرویدادوضعیت روز و شب
اول تیرماهانقلاب تابستانی؛ تابش عمودی خورشید بر مدار رأس‌السرطانطولانی‌ترین روز سال؛ آغاز تابستان
اول دی‌ماهانقلاب زمستانی؛ تابش عمودی خورشید بر مدار رأس‌الجدیکوتاه‌ترین روز سال؛ آغاز زمستان؛ در نیمکرهٔ جنوبی تابستان آغاز می‌شود
اول بهاراعتدال بهاریطول روز و شب برابر است
اول پاییزاعتدال پاییزیطول روز و شب برابر است
مناطق مجاور استواهمهٔ سالطول روز و شب همواره مساوی است

دلیل همهٔ این وضعیت‌ها مایل بودن محور قطب‌ها است که دایرهٔ روشنایی را در طول سال جابه‌جا می‌کند (ص ۱۲ و ۱۳).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
مدت حرکت وضعی زمین۲۴ ساعتیک دور کامل به دور محور؛ یک شبانه‌روز (ص ۹)
پهنای هر قاچ مناطق زمانی۱۵ درجه۳۶۰ درجه تقسیم بر ۲۴ قاچ (ص ۱۰)
تعداد قاچ‌های زمانی زمین۲۴ قاچهر قاچ یک ساعت رسمی دارد (ص ۱۰)
درجهٔ خط بین‌المللی زمان۱۸۰ درجهنصف‌النهار فرضی؛ مرز تغییر تاریخ (ص ۱۱)
مدت گردش واقعی زمین به دور خورشید۳۶۵ روز و ۶ ساعتسال رسمی ۳۶۵ روز در نظر گرفته می‌شود (ص ۱۲)
سال کبیسه۳۶۶ روزههر ۴ سال یک روز اضافه می‌شود (ص ۱۲)
سرعت میانگین گردش زمین به دور خورشید۳۰ کیلومتر در ثانیهمدار زمین بیضی‌شکل است (ص ۱۲)
مسافت حرکت زمین در یک ساعت۱۰۸٬۰۰۰ کیلومتر۳۰ در ۳۶۰۰ ثانیه؛ به‌کارببندیم ۳ ص ۱۴

عددهای قاچ‌ها، سال کبیسه و محاسبهٔ ۱۰۸٬۰۰۰ کیلومتر از پرتکرارترین‌های امتحان‌اند.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۱۲ سورهٔ نحل — ص ۱۰ کتاب

ترجمهٔ کتاب: و خداوند شب و روز و خورشید و ماه را در خدمت شما قرار داد و ستارگان در فرمان خداوند هستند.

در همهٔ این امور، نشانه‌هایی برای اهل فکر و عقل وجود دارد.

این آیه در پایان بخش حرکت وضعی آمده است؛ شب و روز و چرخش منظم زمین نشانه‌های قدرت خداوند برای اهل فکر و عقل‌اند.

⚠ دام امتحانی — حرکت خورشید ظاهری است نه واقعی

خورشید در آسمان جابه‌جا نمی‌شود؛ زمین می‌چرخد و نقاط مختلف پی‌درپی رو به خورشید قرار می‌گیرند (ص ۱۰).

جهت چرخش زمین از غرب به شرق است؛ پس نقاط شرقی‌تر زودتر خورشید را می‌بینند: هند زودتر از ایران و ظهر ایران زودتر از عربستان (ص ۱۰).

در پرسش‌های تستی گزینه‌های «خورشید واقعاً می‌گردد» یا «زمین از شرق به غرب می‌چرخد» را کنار بگذار.

⚠ نکتهٔ مهم — ساعت واقعی و ساعت رسمی را اشتباه نگیر

ساعت واقعی مبنایش موقعیت خورشید در آسمان است و در هر نصف‌النهار فرق می‌کند (ص ۱۰).

ساعت رسمی از قرن ۱۹ با توافق بین‌المللی به وجود آمد تا زندگی روزانه نظم داشته باشد (ص ۱۰).

همهٔ نصف‌النهارهای داخل یک قاچ ساعت رسمی یکسانی دارند؛ ایران یک ساعت رسمی دارد اما چین چند ساعت رسمی (ص ۱۰ و ۱۱).

⚠ نکتهٔ امتحانی — سال کبیسه و حساب ۶ ساعت

سال واقعی ۳۶۵ روز و ۶ ساعت است اما سال رسمی ۳۶۵ روز حساب می‌شود (ص ۱۲).

کسری ۶ ساعت در ۴ سال، ۲۴ ساعت می‌شود؛ برای همین هر ۴ سال یک روز به سال اضافه می‌شود و سال ۳۶۶ روزه کبیسه نام دارد (ص ۱۲).

سؤال «چرا هر ۴ سال یک روز اضافه می‌شود؟» جوابش همین ضرب ۶ در ۴ است.

⚠ دام امتحانی — فصل‌ها در دو نیمکره برعکس‌اند

در اول تیرماه انقلاب تابستانی در نیمکرهٔ شمالی است؛ در همان زمان در نیمکرهٔ جنوبی زمستان است (ص ۱۲).

در اول دی‌ماه انقلاب زمستانی در نیمکرهٔ شمالی است؛ در همان زمان در نیمکرهٔ جنوبی تابستان آغاز می‌شود (ص ۱۲).

اعتدالین یعنی اول بهار و اول پاییز؛ تنها دو زمانی که طول روز و شب در هر دو نیمکره برابر است (ص ۱۲).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۹ تا ۱۴ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۲ از ۲۴