جزوهٔ درس ۳: چهرۀ زمین

جزوهٔ درس — صفحات ۱۶ تا ۲۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۳: چهرۀ زمین

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «چهرۀ زمین» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: چهار محیط سیارهٔ زمین یعنی سنگ‌کره و آب‌کره و هواکره و زیست‌کره، درصدهای آب و خشکی در زمین و دو نیمکره، ناهمواری‌ها و رنگ‌های نقشهٔ جهان، فلات تبت و کوه‌های جوان و کهنه، عوامل درونی و بیرونی تغییر ناهمواری‌ها و در پایان دست انسان بر چهرهٔ زمین. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

چهار محیط تشکیل‌دهندهٔ سیارهٔ زمین را نام می‌بری و می‌گویی هر کدام شامل چه چیزهایی است.

۲

درصدهای آب و خشکی در کل زمین و در دو نیمکرهٔ شمالی و جنوبی را با نقشهٔ کتاب مقایسه می‌کنی.

۳

جلگه، دشت و فلات را از هم تشخیص می‌دهی و رنگ‌های نقشهٔ ناهمواری‌های جهان را می‌خوانی.

۴

کوه‌های جوان و کهنه را با شکل قله‌ها و دره‌ها (V و U) از هم جدا می‌کنی.

۵

عوامل درونی (حرکت ورقه‌ها) و عوامل بیرونی (هوازدگی و فرسایش) را در تغییر ناهمواری‌ها توضیح می‌دهی.

۶

نمونه‌های تأثیر فعالیت انسان بر ناهمواری‌ها مثل معدن، سد، تونل، کشت پلکانی و خانه‌های کندوان را معرفی می‌کنی.

۷

از عددهای مهم درس مثل ۷۱ درصد آب و ترکیب گازهای هواکره در آزمون‌ها استفاده می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★در سیارهٔ زمین محیط مناسبی برای زندگی انسان و سایر موجودات زنده خلق شده است؛ مانند فاصلهٔ مناسب از خورشید، وجود آب، هوا و خاکی که گیاهان می‌توانند در آن رشد کنند (ص ۱۶).
  2. ★سیارهٔ زمین از چهار محیط تشکیل شده است: سنگ‌کره (لیتوسفر)، آب‌کره (هیدروسفر) و هواکره (اتمسفر یا جو) که با هم زیست‌کره (بیوسفر) مناسب را برای زندگی انسان و دیگر موجودات زنده می‌سازند (ص ۱۶).
  3. ★سنگ‌کره بخش خارجی کرهٔ زمین است که حالت جامد دارد و از سنگ و خاک تشکیل شده است (ص ۱۶).
  4. ★آب‌کره شامل اقیانوس‌ها و دریاها، دریاچه‌ها، رودها و بقیهٔ آب‌های سطحی، آب‌های زیرزمینی، یخچال‌ها و ریزش‌های جوی است (ص ۱۶).
  5. ★هواکره شامل گازهایی است که دور تا دور کرهٔ زمین را فرا گرفته‌اند؛ ترکیب آن حدود ۷۸ درصد نیتروژن، ۲۱ درصد اکسیژن و ۱ درصد سایر گازها است (ص ۱۶).
  6. ★وسعت خشکی‌های زمین نسبت به آب‌ها کم است و حدود ۷۱ درصد سطح زمین را آب تشکیل می‌دهد؛ در نیمکرهٔ شمالی حدود ۶۰ درصد آب و ۴۰ درصد خشکی و در نیمکرهٔ جنوبی حدود ۸۲ درصد آب و فقط ۱۸ درصد خشکی قرار دارد؛ برای همین از فضا زمین بیشتر آبِ آبی‌رنگ دیده می‌شود (ص ۱۶).
  7. ★مجموعهٔ بزرگ خشکی‌ها یعنی قاره‌های آسیا، اروپا، آفریقا، آمریکا، استرالیا و اقیانوسیه را در سال هشتم خوانده‌ای؛ اما سطح خشکی‌ها صاف نیست و فلات‌ها، کوه‌ها، تپه‌ها، دشت‌ها و جلگه‌ها پستی و بلندی زیادی ساخته‌اند؛ برای همین به زمین سیارهٔ ناهموار می‌گوییم (ص ۱۷).
  8. ★روی نقشهٔ ناهمواری‌های جهان سه رنگ می‌بینی: رنگ سبز جلگه‌ها و دشت‌ها یعنی سرزمین‌های پست و رنگ زرد و قهوه‌ای فلات‌ها و کوه‌های بلند را نشان می‌دهد؛ جلگه‌های پهناور جهان هم در کنار دریاها یا امتداد رودهای بزرگ تشکیل شده‌اند (ص ۱۷).
  9. ★فلات‌ها سرزمین‌هایی نسبتاً هموار اما مرتفع‌اند که از اطراف به سرزمین‌های کم‌ارتفاع و پست منتهی می‌شوند؛ فلات تبت بلندترین فلات جهان است (ص ۱۷).
  10. ★در پایین نقشهٔ ناهمواری‌های جهان، قلهٔ اورست بلندترین نقطهٔ خشکی‌های زمین و درازگودال ماریانا ژرف‌ترین نقطهٔ آب‌ها معرفی شده‌اند؛ مقیاس عمودی نقشه ارتفاع را با متر (ارتفاع) و ژرفا را با متر (ژرفا) نشان می‌دهد (ص ۱۷).
  11. ★کوه‌های بسیار مرتفع جزء ناهمواری‌های جوان هستند؛ دامنهٔ این کوه‌ها شیب تندی دارد و دره‌های بین آنها تنگ و به شکل V است؛ نمونهٔ کتاب، درهٔ V شکل در ژاپن است (ص ۱۸).
  12. ★در کوه‌های کم‌ارتفاع با گذشت زمان و فرسایش، قله‌ها به شکل گنبدی درآمده‌اند و شیب دامنه‌ها ملایم است؛ این کوه‌ها دره‌های باز به شکل U دارند؛ نمونهٔ کتاب، درهٔ U شکل در گرینلند است (ص ۱۸).
  13. ★چهرهٔ زمین در میلیون‌ها سال پیش مانند امروز نبوده است؛ دو دسته عامل موجب پیدایش و تغییر شکل ناهمواری‌ها شده‌اند: عوامل طبیعی و عوامل انسانی؛ عوامل طبیعی هم دو گروه‌اند: عوامل درونی و عوامل بیرونی (ص ۱۸).
  14. ★طبق نظر دانشمندان پوستهٔ زمین به قطعات یا ورقه‌های بزرگی تقسیم شده است؛ ورقه‌ها روی بخش خمیری‌شکل گوشته یا نرم‌کره به آرامی حرکت می‌کنند و در هر سال فقط چند سانتی‌متر جابه‌جا می‌شوند؛ اما این جابه‌جایی طی میلیون‌ها سال تغییرات زیادی به وجود می‌آورد (ص ۱۸).
  15. ★از نتایج حرکت ورقه‌ها، ایجاد چین‌خوردگی‌ها و رشته‌کوه‌ها، شکست‌ها یعنی گسل‌ها و کوه‌های آتشفشانی است (ص ۱۸).
  16. ★عوامل بیرونی در طول زمان تغییرات زیادی در چهرهٔ ناهمواری‌ها پدید می‌آورند؛ عواملی چون هوازدگی، فرسایش آبی، فرسایش بادی و فرسایش یخچالی (ص ۱۹).
  17. ★فعالیت‌های انسان نیز نقش مهمی در تغییر شکل ناهمواری‌ها دارد؛ نمونه‌های کتاب: کندن معدن، دریاچهٔ ارومیه، کشت پلکانی برنج، سد و جاده، خانه‌های روستایی کَندُوان و تونل و جاده (ص ۲۰).
  18. ★خانه‌های روستایی کندوان از نمونه‌های دیدنی هم‌زیستی انسان با ناهمواری‌هاست؛ خانه‌هایی که در دل صخره کنده شده‌اند و مردم سال‌هاست در آنها زندگی می‌کنند؛ در مقابل کندن معدن یا ساختن تونل چهرهٔ زمین را عمداً و به‌شدت تغییر می‌دهد (ص ۲۰).

تعریف کلمه‌های مهم

سنگ‌کره (لیتوسفر)

بخش خارجی کرهٔ زمین که حالت جامد دارد و از سنگ و خاک تشکیل شده است.

آب‌کره (هیدروسفر)

مجموعهٔ اقیانوس‌ها و دریاها، دریاچه‌ها، رودها، بقیهٔ آب‌های سطحی، آب‌های زیرزمینی، یخچال‌ها و ریزش‌های جوی.

هواکره (اتمسفر یا جو)

گازهایی که دور تا دور کرهٔ زمین را فرا گرفته‌اند؛ حدود ۷۸ درصد نیتروژن و ۲۱ درصد اکسیژن دارد.

زیست‌کره (بیوسفر)

محیط مناسب برای زندگی انسان و دیگر موجودات زنده که از کنار هم قرار گرفتن سه محیط زمین پدید می‌آید.

جلگه

سرزمین پست و هموار که در کنار دریاها یا امتداد رودهای بزرگ تشکیل می‌شود؛ روی نقشه با رنگ سبز.

فلات

سرزمینی نسبتاً هموار اما مرتفع که از اطراف به سرزمین‌های کم‌ارتفاع و پست منتهی می‌شود؛ مثل فلات تبت.

ورقه‌ها

قطعات بزرگ پوستهٔ زمین و گوشتهٔ فوقانی که روی بخش خمیری گوشته یا نرم‌کره به آرامی حرکت می‌کنند.

گسل

شکست پوستهٔ زمین که از نتایج حرکت ورقه‌ها به وجود می‌آید.

فرسایش

ساییده و برده شدن سطح زمین طی زمان به وسیلهٔ آب، باد و یخچال‌ها که کوه‌ها را کهنه و گنبدی می‌کند.

هوازدگی

خرد شدن و تغییر شکل سنگ‌های سطح زمین در برابر شرایط جوی؛ یکی از عوامل بیرونی تغییر ناهمواری‌ها.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

چهار محیط سیارهٔ زمین — ص ۱۶ کتاب

محیطنام دیگرشامل چه چیزهایی است
سنگ‌کرهلیتوسفربخش خارجی و جامد زمین؛ از سنگ و خاک تشکیل شده است
آب‌کرههیدروسفراقیانوس‌ها و دریاها، دریاچه‌ها، رودها، آب‌های سطحی و زیرزمینی، یخچال‌ها و ریزش‌های جوی
هواکرهاتمسفر یا جوگازهایی که دور تا دور زمین را گرفته‌اند؛ ۷۸ درصد نیتروژن و ۲۱ درصد اکسیژن
زیست‌کرهبیوسفرمحیط مناسب حیات؛ حاصل کنار هم قرار گرفتن سه محیط دیگر

سه محیط سنگ‌کره و آب‌کره و هواکره با هم زیست‌کره را می‌سازند؛ این جمله در آزمون‌ها زیاد می‌آید (ص ۱۶).

آب و خشکی در زمین و دو نیمکره — ص ۱۶ کتاب

مکاندرصد آبدرصد خشکی
کل سطح زمینحدود ۷۱ درصدوسعت خشکی‌ها نسبت به آب‌ها کم است
نیمکرهٔ شمالیحدود ۶۰ درصدحدود ۴۰ درصد
نیمکرهٔ جنوبیحدود ۸۲ درصدفقط حدود ۱۸ درصد

نیمکرهٔ جنوبی آب‌های بیشتری دارد؛ برای همین از فضا زمین بیشتر آبِ آبی‌رنگ دیده می‌شود (ص ۱۶).

ناهمواری‌های مهم و ویژگی‌هایشان — ص ۱۷ و ۱۸ کتاب

ناهمواریویژگینمونه یا نکتهٔ کتاب
جلگهسرزمین پست و هموار؛ روی نقشه رنگ سبزدر کنار دریاها یا امتداد رودهای بزرگ تشکیل می‌شود
فلاتنسبتاً هموار اما مرتفعفلات تبت؛ بلندترین فلات جهان
کوه جوانقلهٔ نوک‌تیز، دامنهٔ شیب‌دار، درهٔ تنگدرهٔ V شکل در ژاپن (ص ۱۸)
کوه کهنهقلهٔ گنبدی، دامنهٔ ملایم، درهٔ بازدرهٔ U شکل در گرینلند (ص ۱۸)

رنگ سبز نقشه یعنی سرزمین‌های پست و رنگ زرد و قهوه‌ای یعنی فلات‌ها و کوه‌های بلند (ص ۱۷).

مقایسهٔ کوه‌های جوان و کهنه — ص ۱۸ کتاب

ویژگیکوه جوانکوه کهنه
ارتفاعبسیار مرتفعکم‌ارتفاع
شکل قله‌هانوک‌تیزگنبدی
شیب دامنه‌هاتندملایم
شکل دره‌هاتنگ و به شکل Vباز و به شکل U
دلیل شکلناهمواری تازه و نیروهای درونیگذشت زمان و فرسایش

با نگاه به شکل دره‌ها و قله‌ها می‌توانی حدس بزنی کوه جوان است یا کهنه (ص ۱۸).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد محیط‌های تشکیل‌دهندهٔ سیارهٔ زمینچهار محیطسنگ‌کره، آب‌کره، هواکره و زیست‌کره (ص ۱۶)
سهم نیتروژن در هواکره۷۸ درصدفراوان‌ترین گاز هوا (ص ۱۶)
سهم اکسیژن در هواکره۲۱ درصدسایر گازها فقط ۱ درصد (ص ۱۶)
سهم آب از کل سطح زمینحدود ۷۱ درصداز فضا زمین آبی‌رنگ دیده می‌شود (ص ۱۶)
سهم آب در نیمکرهٔ شمالیحدود ۶۰ درصدخشکی آن حدود ۴۰ درصد (ص ۱۶)
سهم آب در نیمکرهٔ جنوبیحدود ۸۲ درصدخشکی آن فقط حدود ۱۸ درصد (ص ۱۶)
جابه‌جایی سالانهٔ ورقه‌های پوستهفقط چند سانتی‌متراما طی میلیون‌ها سال اثر بزرگی دارد (ص ۱۸)

عددهای ۷۱ درصد و ترکیب ۷۸ و ۲۱ هواکره محبوب طراحان سؤال‌اند؛ نیمکرهٔ جنوبی را با ۸۲ درصد آب یادت بماند.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۲۲ سورهٔ بقره — ص ۱۶ کتاب

ترجمهٔ کتاب: …آن کسی که زمین را بستر شما قرار داد و آسمان را همچون سقفی بر بالای سر شما برافراشت و از آسمان آبی فرو فرستاد و وسیلهٔ آن میوه‌ها را پرورش داد تا روزی شما باشد.

این آیه در آغاز درس، پس از معرفی محیط‌های زمین آمده است.

پیامش: زمین و آسمان و آب و گیاه، همه نعمت‌های خداوند برای زندگی ما هستند؛ ارتباط این آیه با درس را در فعالیت ۲ ص ۱۶ بنویس.

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۲۹ سورهٔ شوریٰ — ص ۱۶ کتاب

ترجمهٔ کتاب: … و از نشانه‌های اوست آسمان‌ها و زمین و آنچه از جنبندگان در آنها پراکنده‌اند.

این آیه در کنار آیهٔ بقره در ص ۱۶ کتاب آمده است.

پیامش: آسمان و زمین و موجودات زندهٔ آن نشانه‌های خداوندند؛ سه محیط زمین این نشانه‌ها را برای زندگی ما فراهم کرده‌اند.

⚠ دام امتحانی — کوه جوان و کهنه را با دره و قله تشخیص بده

کوه جوان: مرتفع، قلهٔ نوک‌تیز، دامنهٔ شیب‌دار و درهٔ تنگ V شکل (ص ۱۸).

کوه کهنه: کم‌ارتفاع، قلهٔ گنبدی، دامنهٔ ملایم و درهٔ باز U شکل؛ فرسایش این شکل‌ها را ساخته است (ص ۱۸).

در تست‌ها V را به جوان و U را به کهنه وصل کن؛ این دو حرف را جابه‌جا نکن.

⚠ نکتهٔ امتحانی — عوامل درونی و بیرونی را مخلوط نکن

عوامل طبیعی دو گروه‌اند: درونی و بیرونی؛ دستهٔ سوم هم عوامل انسانی است (ص ۱۸).

عوامل درونی یعنی حرکت آرام ورقه‌های پوسته؛ نتیجه‌اش چین‌خوردگی‌ها و رشته‌کوه‌ها، گسل‌ها و کوه‌های آتشفشانی است (ص ۱۸).

عوامل بیرونی یعنی هوازدگی و فرسایش آبی، بادی و یخچالی که در طول زمان چهرهٔ ناهمواری‌ها را تغییر می‌دهند (ص ۱۹).

⚠ نکتهٔ مهم — عددهای پرتکرار این درس

ترکیب هواکره: ۷۸ درصد نیتروژن، ۲۱ درصد اکسیژن و ۱ درصد سایر گازها (ص ۱۶).

آب و خشکی: کل زمین حدود ۷۱ درصد آب؛ شمالی ۶۰ درصد آب و ۴۰ درصد خشکی؛ جنوبی ۸۲ درصد آب و ۱۸ درصد خشکی (ص ۱۶).

جابه‌جایی ورقه‌ها در هر سال فقط چند سانتی‌متر است اما طی میلیون‌ها سال اثر بزرگی بر ناهمواری‌ها دارد (ص ۱۸).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۶ تا ۲۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۳ از ۲۴