جزوهٔ درس — صفحات ۲۱ تا ۲۸ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۴: آب فراوان، هوای پاک

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس ۴ «آب فراوان، هوای پاک» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: آب کره و پنج اقیانوس بزرگ جهان، ناهمواری‌های کف اقیانوس‌ها و فالت قاره، حرکات آب دریا و مناطق مهم ماهیگیری، انسان و بی‌مهری‌اش به اقیانوس‌ها و معاهدهٔ ۱۹۰ کشور، هواکره و لایه‌هایش، چهار عامل مؤثر بر آب‌وهوای جهان، کمربندهای فشار و در پایان گرم شدن زمین و پیامدهای تغییر اقلیم. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

آب کره (هیدروسفر) و پنج اقیانوس بزرگ جهان را روی نقشهٔ ص ۲۱ پیدا می‌کنی و ویژگی اقیانوس آرام را توضیح می‌دهی.

۲

ناهمواری‌های کف اقیانوس را به ترتیب از ساحل تا گودال اقیانوسی مرتب می‌کنی و اهمیت فالت قاره را می‌گویی.

۳

حرکات آب دریا (موج، جزر و مد و جریان‌های دریایی) را از هم تشخیص می‌دهی و اثر جریان‌های گرم و سرد را توضیح می‌دهی.

۴

اهمیت اقیانوس‌ها برای انسان و آسیب‌های انسان به آنها را با مثال‌های کتاب (زباله، صید بی‌رویه و معاهدهٔ ۱۹۰ کشور) شرح می‌دهی.

۵

لایه‌های هواکره را از وردسپهر تا برون‌سپهر با ارتفاعشان مرتب می‌کنی و ترکیب هوا را با درصدهای کتاب می‌گویی.

۶

چهار عامل مؤثر بر آب‌وهوا را به کار می‌بری و تفاوت دمای شهرهای هم‌عرض جغرافیایی را تحلیل می‌کنی.

۷

تغییر اقلیم و پیامدهای گرم شدن زمین را توضیح می‌دهی و برای کاهش آلودگی هوا راه‌حل پیشنهاد می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★آب کره (هیدروسفر) همهٔ آب‌های زمین یعنی اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها و رودها را شامل می‌شود؛ پنج مجموعهٔ آبی بزرگ جهان عبارت‌اند از اقیانوس‌های آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و منجمد جنوبی (ص ۲۱).
  2. ★اقیانوس آرام پهناورترین اقیانوس زمین است؛ مساحت آن حدود ۱۰۰ برابر کشور ایران است و عمیق‌ترین نقطهٔ آب‌های جهان هم در آن قرار دارد (ص ۲۱).
  3. ★مطالعهٔ اقیانوس‌ها به دلیل فشار زیاد آب، تاریکی و دمای کم در اعماق دشوار است؛ کف اقیانوس‌ها و دریاها همانند سطح خشکی‌ها ناهمواری‌های فراوان دارد (ص ۲۱).
  4. ★از کناره به سمت داخل به ترتیب ساحل، فالت قاره، شیب قاره، دشت اقیانوسی و گودال اقیانوسی دیده می‌شود (ص ۲۱).
  5. ★فالت قاره (ایوان خشکی) ناحیهٔ کم‌عمقی با ژرفای کمتر از ۲۰۰ متر در محل تماس اقیانوس با خشکی است و از نظر منابع سرشار نفت و گاز و جزایر ماهیگیری اهمیت زیادی دارد؛ بعد از آن ناگهان شیب زیاد می‌شود که شیب قاره نام دارد (ص ۲۲).
  6. ★حرکات آب دریا به صورت موج، جزر و مد و جریان‌های دریایی است؛ جریان‌های گرم و سرد بر آب‌وهوای نواحی مجاور اثر می‌گذارند و محل تلاقی آب‌های گرم و سرد (مانند نیوفوندلند و شرق ژاپن) از مهم‌ترین مناطق صید ماهی جهان است (ص ۲۲).
  7. ★جزر و مد، بالا آمدن و پایین رفتن منظم و دوره‌ای آب اقیانوس‌ها، دریاها، خلیج‌ها و خورها به علت نیروی جاذبهٔ ماه و خورشید است و هر روز دو بار تکرار می‌شود؛ بالا آمدن آب را مد و پایین رفتن آن را جزر می‌گویند (ص ۲۸).
  8. ★اقیانوس‌ها منبع مهم غذا، امکان حمل‌ونقل کم‌هزینهٔ میلیون‌ها تن بار و منبع غیرمستقیم آب شیرین‌اند؛ اما سالانه چند میلیون تن زبالهٔ سمی و پلاستیک به آنها ریخته می‌شود و برخی کشورها هم زبالهٔ اتمی را در اعماق دفن می‌کنند؛ صید بی‌رویه هم به بوم‌سازگان آب‌ها لطمه می‌زند (ص ۲۲).
  9. ★به تازگی ۱۹۰ کشور عضو سازمان ملل متحد توافق کرده‌اند معاهدهٔ بین‌المللی برای حفاظت از محیط‌زیست از اقیانوس‌ها تهیه و امضا کنند؛ در این معاهده برای واپایش (کنترل) صید و استخراج منابع، جلوگیری از آلودگی و ایجاد مناطق حفاظت‌شده قانون وضع می‌شود (ص ۲۲).
  10. ★جو یا هواکره لایه‌ای از هوا است که از سطح زمین تا ارتفاع حدود ۳۰۰۰ کیلومتری اطراف سیارهٔ زمین را دربرگرفته است و مخلوطی از نیتروژن (۷۸ درصد)، اکسیژن (۲۱ درصد) و سایر گازها مانند دی‌اکسید کربن و بخار آب است (ص ۲۳).
  11. ★پایین‌ترین لایهٔ جوّ که نزدیک به سطح زمین است وردسپهر (تروپوسفر) نام دارد و تشکیل ابرها و بسیاری از تغییرات آب‌وهوایی در آن صورت می‌گیرد؛ «ورد» یعنی تغییر و «پوشن» یعنی لحاف، محافظ و پوشش (ص ۲۳).
  12. ★لایه‌های جوّ به ترتیب از زمین: وردسپهر (تا حدود ۱۸ کیلومتری)، پوشن‌سپهر (حدود ۵۰ کیلومتری؛ در این ناحیه لایهٔ اُزن دیده می‌شود)، میان‌سپهر (حدود ۹۰ کیلومتری)، دماسپهر و یون‌سپهر و در پایان برون‌سپهر با مرز حدود ۵۵۰ کیلومتری (ص ۲۳).
  13. ★یکسان نتابیدن خورشید به سطح زمین سه منطقهٔ دمایی پدید می‌آورد: منطقهٔ گرم در دو طرف استوا تا مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی، منطقهٔ معتدل شمالی و جنوبی و منطقهٔ سرد در مجاورت قطب‌ها؛ هرچه از استوا (صفر درجه) به عرض‌های بالاتر برویم دما کم می‌شود (ص ۲۴).
  14. ★خشکی‌ها زودتر گرم و زودتر سرد می‌شوند؛ آب‌ها بیشتر از خشکی‌ها گرما را ذخیره می‌کنند و موجب اعتدال دمای نواحی مجاور خود می‌شوند؛ عبور جریان آب گرم سرمای زمستان را کم می‌کند و عبور جریان آب سرد سرمای شدید می‌آورد (ص ۲۴ و ۲۵).
  15. ★در وردسپهر به ازای هر ۱۰۰۰ متر ارتفاع، دمای هوا ۶ درجهٔ سانتی‌گراد کاهش می‌یابد؛ ارتفاعات مانع نفوذ توده‌های مرطوب می‌شوند و جهت وزش بادها را هم تغییر می‌دهند (ص ۲۵).
  16. ★هوا همیشه از فشار زیاد به سمت فشار کم جریان می‌یابد و باد به وجود می‌آید؛ فشار هوا با فشارسنج اندازه‌گیری می‌شود؛ منطقهٔ استوایی کانون فشار کم است و مناطق قطبی و سرزمین‌های مجاور مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی کانون فشار زیادند (ص ۲۵ و ۲۷).
  17. ★طی صد سال گذشته میانگین دمای زمین افزایش یافته است؛ یکی از علل مهم آن زیاد شدن خودروها و فعالیت‌های صنعتیِ سوخت‌فسیلی و افزایش گازهای گلخانه‌ای است؛ پیامدها: ذوب یخ‌های قطبی، بالا آمدن آب دریا، خشکسالی و سیلاب (ص ۲۵ و ۲۶).
  18. ★تغییر اقلیم یعنی دگرگونی بلندمدت در دما، بارش و شرایط جوی زمین؛ پیامدهایش کمبود آب، تهدید امنیت غذایی، بیماری‌ها، مهاجرت اجباری و انقراض گونه‌هاست؛ گازهای گلخانه‌ای گازهایی مانند بخار آب، دی‌اکسید کربن، متان و اُزن‌اند (ص ۲۶ و ۲۸).

تعریف کلمه‌های مهم

آب کره (هیدروسفر)

مجموعهٔ همهٔ آب‌های زمین یعنی اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها و رودها.

فالت قاره (ایوان خشکی)

ناحیهٔ کم‌عمق با ژرفای کمتر از ۲۰۰ متر در جاهایی که اقیانوس با خشکی تماس دارد.

جزر و مد

بالا آمدن و پایین رفتن منظم و دوره‌ای آب اقیانوس‌ها و دریاها به علت نیروی جاذبهٔ ماه و خورشید.

جریان‌های دریایی

حرکات آب دریا به صورت جریان‌های گرم و سرد که بر آب‌وهوای نواحی مجاور اثر می‌گذارند.

هواکره (اتمسفر)

لایه‌ای از هوا که از سطح زمین تا ارتفاع حدود ۳۰۰۰ کیلومتری اطراف سیارهٔ زمین را دربرگرفته است.

وردسپهر (تروپوسفر)

پایین‌ترین لایهٔ جوّ؛ جای تشکیل ابرها و بسیاری از تغییرات آب‌وهوایی.

فشار هوا

فشاری که هوا مانند همهٔ گازها به علت سنگینی بر همه چیز وارد می‌کند و با فشارسنج اندازه‌گیری می‌شود.

باد

جریان هوا از ناحیهٔ فشار زیاد به سمت ناحیهٔ فشار کم.

گازهای گلخانه‌ای

گازهایی مانند بخار آب، دی‌اکسید کربن، متان و اُزن که به طور طبیعی در جوّ وجود دارند؛ فعالیت صنعتی انسان ترکیب آنها را به هم می‌زند.

تغییر اقلیم

دگرگونی بلندمدت در دما، بارش و شرایط جوی زمین.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

آب کره و کف اقیانوس‌ها — ص ۲۱ و ۲۲ کتاب

موضوعتوضیح کتابنکتهٔ امتحانی
آب کره (هیدروسفر)همهٔ آب‌های زمین: اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها و رودهاپنج مجموعهٔ آبی بزرگ: آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و منجمد جنوبی
اقیانوس آرامپهناورترین و عمیق‌ترین اقیانوس جهانمساحت آن حدود ۱۰۰ برابر ایران است
فالت قاره (ایوان خشکی)ناحیهٔ کم‌عمق با ژرفای کمتر از ۲۰۰ متر در محل تماس اقیانوس و خشکیمنابع سرشار نفت و گاز و جزایر ماهیگیری
شیب قارهبعد از فالت قاره ناگهان شیب زیاد می‌شودترتیب کف: ساحل، فالت قاره، شیب قاره، دشت اقیانوسی، گودال اقیانوسی
حرکات آب دریاموج، جزر و مد و جریان‌های دریاییتلاقی آب گرم و سرد مانند نیوفوندلند؛ منطقهٔ صید ماهی

کتاب اول آب کره را معرفی می‌کند و بعد ناهمواری‌ها و حرکات آب دریا را (ص ۲۱ و ۲۲).

لایه‌های هواکره — ص ۲۳ کتاب

لایه (نام کتاب)نام علمیویژگی
وَردسپهرتروپوسفرپایین‌ترین لایه تا حدود ۱۸ کیلومتری؛ تشکیل ابرها و تغییرات آب‌وهوایی
پوشن‌سپهراستراتوسفرحدود ۵۰ کیلومتری؛ در این ناحیه لایهٔ اُزن دیده می‌شود
میان‌سپهرمزوسفرحدود ۹۰ کیلومتری در شکل کتاب
دماسپهر و یون‌سپهرترموسفربخش‌های بالایی جوّ
برون‌سپهراگزوسفربیرونی‌ترین بخش؛ مرز آن حدود ۵۵۰ کیلومتری

«ورد» یعنی تغییر و «پوشن» یعنی لحاف و پوشش؛ جوّ مثل لحافی زمین را محافظت می‌کند (ص ۲۳).

چهار عامل مؤثر بر آب‌وهوای جهان — ص ۲۴ و ۲۵ کتاب

عاملتوضیح کتابعدد یا نمونه
زاویهٔ تابش خورشید و عرض جغرافیایینزدیک استوا تابش عمودی است؛ هرچه به قطب نزدیک‌تر شویم تابش مایل‌تر و گرمای رسیده کمتر استسه منطقهٔ دمایی: گرم، معتدل و سرد
دوری و نزدیکی به اقیانوس‌ها و دریاهاآب‌ها بیشتر از خشکی‌ها گرما را در خود ذخیره می‌کننداعتدال دمای نواحی مجاور در زمستان و تابستان
ارتفاع از سطح زمینهرچه بالاتر برویم دمای هوا کم می‌شودهر ۱۰۰۰ متر: ۶ درجهٔ سانتی‌گراد کاهش
فشار هوا و جریان بادهوا از فشار زیاد به فشار کم جریان می‌یابد و باد می‌وزدفشارسنج؛ استوا کم‌فشار و قطب‌ها پرفشار

کتاب این چهار عامل را در صفحه‌های ۲۴ و ۲۵ شمرده است؛ عددهای هر عامل را با آن حفظ کن (ص ۲۴ و ۲۵).

پیامدهای تغییر اقلیم — ص ۲۶ کتاب

ردیفپیامدتوضیح
۱کمبود آب و خشکسالیدر بسیاری از مناطق
۲تهدید امنیت غذایینابودی زمین‌های کشاورزی و کاهش تولید محصولات
۳بروز بیماری‌هابیماری‌های قلبی، ریوی و عفونی
۴مهاجرت اجباریاز روستاها و شهرهایی که دیگر امکان زندگی در آنها وجود ندارد
۵افزایش آسیب‌های اجتماعی و مشکلات امنیتیبه دلیل فشارهای اقتصادی و کمبود منابع
۶آتش‌سوزی‌های گسترده، سیل‌ها و طوفان‌های شدیدنابودی خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی
۷آسیب جدی به جانوران و گیاهاناز بین رفتن زیستگاه‌ها و در نهایت انقراض گونه‌های مختلف

گرم شدن زمین از سوخت‌های فسیلی شروع می‌شود و تا انقراض گونه‌ها ادامه می‌یابد (ص ۲۶).

نمونه‌های عددی مهم این درس — ص ۲۱ تا ۲۸ کتاب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
سهم گاز نیتروژن در هواکره۷۸ درصدبیشترین گاز هوا؛ بعد از آن اکسیژن ۲۱ درصد (ص ۲۳)
گسترهٔ هواکره از سطح زمینحدود ۳۰۰۰ کیلومترتعریف جوّ در ص ۲۳ کتاب
ژرفای فالت قارهکمتر از ۲۰۰ مترناحیهٔ کم‌عمق ایوان خشکی (ص ۲۲)
کاهش دما در وردسپهرهر ۱۰۰۰ متر: ۶ درجهعامل ارتفاع در ص ۲۵ کتاب
نسبت مساحت اقیانوس آرام به ایرانحدود ۱۰۰ برابرص ۲۱ کتاب
تعداد کشورهای توافق‌کنندهٔ معاهدهٔ اقیانوس‌ها۱۹۰ کشورخبر «یک خبر خوب» ص ۲۲
تعداد دفعات تکرار جزر و مد در هر روزدو بارواژه‌های ص ۲۸ کتاب

عددهای ۷۸، ۲۱، ۳۰۰۰ و ۶ درجه محبوب طراحان سؤال‌اند؛ حتماً حفظ کن.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — آب کره همهٔ آب‌هاست، نه فقط دریاها

آب کره فقط اقیانوس‌ها نیست؛ دریاها، دریاچه‌ها و رودها هم جزو آن‌اند (ص ۲۱).

گزینهٔ «فقط اقیانوس آرام و اطلس» در پرسش‌های چهارگزینه‌ای همیشه غلط است.

پهناورترین و عمیق‌ترین اقیانوس جهان، اقیانوس آرام است نه اطلس (ص ۲۱).

⚠ نکتهٔ مهم — ترتیب کف اقیانوس را قدم‌به‌قدم حفظ کن

از ساحل به سمت داخل: فالت قاره، شیب قاره، دشت اقیانوسی و گودال اقیانوسی (ص ۲۱ و ۲۲).

فالت قاره ژرفای کمتر از ۲۰۰ متر دارد و بعد از آن ناگهان شیب زیاد می‌شود (ص ۲۲).

دشواری کاوش در اعماق: فشار زیاد آب، تاریکی و دمای کم؛ فقط سه نفر با زیردریایی به درازگودال ماریانا رفته‌اند (ص ۲۳).

⚠ دام امتحانی — ۷۸ و ۲۱ را جابه‌جا نکن

نیتروژن ۷۸ درصد و اکسیژن ۲۱ درصد هواست؛ جابه‌جای این دو عدد، دام پرتکرار امتحان است (ص ۲۳).

دی‌اکسید کربن و بخار آب جزو «سایر گازها» هستند؛ سهمشان خیلی کمتر از این دو است (ص ۲۳).

گسترهٔ هواکره حدود ۳۰۰۰ کیلومتر است؛ عدد ۵۵۰ کیلومتر مال مرز برون‌سپهر است (ص ۲۳).

⚠ نکتهٔ امتحانی — باد از پرفشار به کم‌فشار می‌وزد

هوای گرم سبک است و صعود می‌کند و فشار کم می‌سازد؛ هوای سرد سنگین است و فرود می‌آید (ص ۲۷).

باد همیشه از فشار زیاد به سمت فشار کم جریان می‌یابد؛ برعکسِ این جمله غلط است (ص ۲۵).

استوا کانون فشار کم است؛ مناطق قطبی و مجاور مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی کانون فشار زیادند (ص ۲۷).

⚠ نکتهٔ امتحانی — جزر و مد هر روز دو بار

جزر و مد به علت نیروی جاذبهٔ ماه و خورشید است و هر روز دو بار تکرار می‌شود (ص ۲۸).

بالا آمدن آب دریا «مد» و پایین رفتن آن «جزر» است؛ اسم‌ها را جابه‌جا نکن (ص ۲۸).

زبالهٔ اتمی پسماند رآکتورهای هسته‌ای است و در درازمدت آب و خاک را هم آلوده می‌کند (ص ۲۸).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۲۱ تا ۲۸ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۴ از ۲۴