جزوهٔ درس — صفحات ۳۰ تا ۳۵ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۵: پراکندگی زیست‌بوم‌های جهان

این جزوه درس ۵ «پراکندگی زیست‌بوم‌های جهان» را کامل پوشش می‌دهد: معنی زیست‌بوم و بوم‌سازگان، عوامل به وجود آمدن زیست‌بوم‌ها و نقش دما و بارش، تقسیم‌بندی هشت‌گانهٔ گودی در نقشهٔ کتاب، و پنج نمونهٔ معروف جهان: توندرا و تایگای سرد، جنگل‌های بارانی استوایی مجاور استوا، ساوان آفریقا و بیابان‌های گرم و سرد؛ با گیاهان، جانوران و عددهای شاخص هر ناحیه. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

تعریف زیست‌بوم (بیوم) و بوم‌سازگان (اکوسیستم) را با جملهٔ کتاب می‌گویی و رابطهٔ این دو را توضیح می‌دهی.

۲

آب‌وهوا را به‌عنوان مهم‌ترین عامل زیست‌بوم‌ها معرفی می‌کنی و نقش دما و بارش را در پوشش گیاهی تحلیل می‌کنی.

۳

هشت زیست‌بوم تقسیم‌بندی گودی را نام می‌بری و جای تقریبی آنها را روی نقشهٔ ص ۳۱ نشان می‌دهی.

۴

دما و بارش توندرا و تایگا را با عددهای کتاب مقایسه می‌کنی و گیاهان و جانوران هر ناحیه را می‌شناسی.

۵

ویژگی‌های جنگل‌های بارانی استوایی (رطوبت، بارش و چند طبقه بودن) را توضیح می‌دهی و دلیل بیشترین تنوع زیستی را می‌گویی.

۶

ساوان و بیابان را از نظر آب‌وهوا، گیاهان و جانوران مقایسه می‌کنی و نمونه‌های بیابان گرم و سرد را می‌گویی.

۷

با انتخاب زیست‌بوم برای یک سفر اکوتوریستی فرضی، دانش خود دربارهٔ سازگاری گیاهان و جانوران را به کار می‌بری.

نکات کلیدی

  1. ★زیست‌بوم (بیوم) ناحیه‌ای وسیع جغرافیایی است که در آن انواع خاصی از گیاهان و جانوران زندگی می‌کنند و ناحیهٔ مشخصی را به وجود می‌آورند؛ هر زیست‌بوم از چند بوم‌سازگان (اکوسیستم) تشکیل شده است (ص ۳۰).
  2. ★وجود هر زیست‌بوم در یک ناحیه به عواملی چون آب‌وهوا، شکل ناهمواری‌ها، میزان ارتفاع زمین و جنس خاک بستگی دارد؛ اما در میان همهٔ این عوامل، آب‌وهوا مهم‌ترین و بیشترین تأثیر را دارد (ص ۳۱).
  3. ★از میان عناصر آب‌وهوایی، دو عنصر «دما» و «بارش» بر نوع و میزان پوشش گیاهی اثر می‌گذارند؛ به‌طوری‌که با تغییر دما و بارش از ناحیه‌ای به ناحیهٔ دیگر، پوشش گیاهی تغییر می‌کند؛ طول مدت فصل خشک و تبخیر هم مؤثرند (ص ۳۱).
  4. ★نقشهٔ کتاب سطح زمین را به هشت زیست‌بوم تقسیم کرده است: توندرا، تایگا، جنگل‌های پهن‌برگ معتدله، علفزارهای منطقهٔ معتدل، بیشه‌زارها و مراتع مدیترانه‌ای، بیابان، جنگل‌های بارانی استوایی و ساوان؛ این تقسیم‌بندی از جغرافی‌دان زیستی «گودی» است (ص ۳۱).
  5. ★در نقشه‌های کلی و عمومی، جزئیات نواحی محلی نشان داده نمی‌شود و مرز بین نواحی دقیق نیست (ص ۳۱).
  6. ★توندرا ناحیه‌ای در نزدیکی قطب شمال و حاشیهٔ اقیانوس منجمد شمالی است؛ زمستان‌های طولانی دارد و سرما تا ۳۴ درجه زیر صفر می‌رسد؛ تابستان‌ها کوتاه و میانگین دما حداکثر ۱۲ درجهٔ سانتی‌گراد است (ص ۳۲).
  7. ★زمین‌های توندرا از یخ و برف پوشیده شده است و در تابستان با ذوب یخ‌ها باتلاق‌های کم‌عمق زیر خاک ایجاد می‌شود؛ سرما و زمین یخ‌زده اجازه نمی‌دهد جز خزه و گُل سنگ چیزی بروید (ص ۳۲).
  8. ★بزرگ‌جثه‌ترین جانور توندرا خرس قطبی است؛ روباه قطبی و گوزن شمالی هم در این ناحیه زندگی می‌کنند؛ در زمستان برخی جانوران به نواحی گرم‌تر مجاور مهاجرت می‌کنند؛ ساکنان انسانی این ناحیه اسکیموها هستند (ص ۳۲).
  9. ★تایگا از گسترده‌ترین زیست‌بوم‌هاست و در جنوب توندرا و در قاره‌های آسیا، اروپا و آمریکای شمالی گسترش یافته است؛ در ۶ ماه از سال میانگین دما کمتر از صفر است، بارندگی بین ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر و زمین همیشه مرطوب است (ص ۳۳).
  10. ★ناحیهٔ تایگا به داشتن جنگل‌های مخروطیان و سوزنی‌برگ‌ها معروف است؛ درختانش مانند کاج و سرو همیشه سبزند و برگ‌ریزان ندارند؛ تقریباً تمام جنگل‌های کشور کانادا از نوع تایگاست (ص ۳۳).
  11. ★جنگل‌های تایگا بخش عمده‌ای از چوب نرم برای تولید کاغذ را تأمین می‌کنند؛ عقاب کاکل‌سفید آلاسکا، گرگ خاکستری و سمور دریایی کانادا از جانوران این ناحیه‌اند (ص ۳۳).
  12. ★جنگل‌های بارانی استوایی در مجاورت خط استوا در چند قاره گسترده‌اند؛ هوا همیشه گرم، رطوبت حدود ۸۰ درصد و میزان بارندگی سالیانه ۲۵۰۰ میلی‌متر است (ص ۳۳).
  13. ★این جنگل‌ها چند طبقه‌اند و ارتفاع درختان بلند گاه به ۲۵ تا ۳۵ متر می‌رسد؛ بیشترین تنوع زیستی جهان را دارند؛ درختان شاه‌پسند (مَنگرو)، نارگیل، سودانی، هِوآ و بامبو از گیاهان آن‌اند (ص ۳۳).
  14. ★ساوان منطقهٔ علفزارها با درختان تک و منفرد است که در مجاورت جنگل‌های استوایی واقع شده است؛ بیشترین وسعت ساوان در قارهٔ آفریقاست؛ آب‌وهوای آن در تمام طول سال گرم است و دو فصل خشک و مرطوب دارد (ص ۳۴).
  15. ★در ساوان علف‌خواران تنومند چون گورخر، فیل، زرافه و کرگدن فراوان‌اند و گوشت‌خواران درنده چون شیر از آنها تغذیه می‌کنند؛ درختان بائوباب از گیاهان مشهور ساوان هستند (ص ۳۴).
  16. ★به سرزمین‌های خشکی که بارندگی سالیانهٔ آنها کمتر از ۵۰ میلی‌متر باشد بیابان می‌گویند؛ بخش عمده‌ای از بیابان‌های گرم مجاور مدار رأس‌السرطان و رأس‌الجدی‌اند مانند صحرا، ربع‌الخالی و لوت؛ بیابان گُبی سرد است و پوشش گیاهی بیابان‌ها فقیر و خاردار است (ص ۳۵).

تعریف کلمه‌های مهم

زیست‌بوم (بیوم)

ناحیه‌ای وسیع جغرافیایی که در آن انواع خاصی از گیاهان و جانوران زندگی می‌کنند و ناحیهٔ مشخصی را به وجود می‌آورند.

بوم‌سازگان (اکوسیستم)

واحد سازندهٔ زیست‌بوم؛ هر زیست‌بوم از چند بوم‌سازگان تشکیل شده است.

توندرا

زیست‌بوم نزدیک قطب شمال و حاشیهٔ اقیانوس منجمد شمالی با زمستان‌های طولانی و سرمای بسیار شدید.

تایگا

از گسترده‌ترین زیست‌بوم‌ها؛ در جنوب توندرا با جنگل‌های مخروطی و سوزنی‌برگ همیشه‌سبز.

جنگل‌های بارانی استوایی

زیست‌بوم مجاور خط استوا با گرمای همیشگی، رطوبت حدود ۸۰ درصد و بارش ۲۵۰۰ میلی‌متر؛ بیشترین تنوع زیستی جهان.

ساوان

منطقهٔ علفزارها با درختان تک و منفرد در مجاورت جنگل‌های استوایی؛ بیشترین وسعت آن در آفریقاست.

بیابان

سرزمین‌های خشک با بارندگی سالیانهٔ کمتر از ۵۰ میلی‌متر؛ گرم یا سرد.

تنوع زیستی

شمار و گوناگونی گیاهان و جانوران یک ناحیه؛ جنگل‌های بارانی استوایی بیشترین تنوع زیستی جهان را دارند.

بوم‌شناسی (اکولوژی)

دانشی که همراه جغرافیای زیستی، تقسیم‌بندی‌های مختلفی برای زیست‌بوم‌ها ارائه کرده است.

اکوتوریست

گردشگر طبیعت که برای دیدن زیست‌بوم‌ها و طبیعت به سفر می‌رود.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

هشت زیست‌بوم نقشهٔ ص ۳۱ کتاب (تقسیم‌بندی گودی)

ردیفزیست‌بومیادآوری کوتاه
۱توندرانزدیک قطب شمال؛ خزه و گل سنگ
۲تایگاجنگل مخروطی؛ در جنوب توندرا
۳جنگل‌های پهن‌برگ معتدلهجنگل برگ‌ریزان نواحی معتدل
۴علفزارهای منطقهٔ معتدلچمنزارهای نواحی معتدل
۵بیشه‌زارها و مراتع مدیترانه‌ایبوته‌زارهای مقاوم به خشکی تابستان
۶بیابانبارش کمتر از ۵۰ میلی‌متر
۷جنگل‌های بارانی استواییمجاور استوا؛ بیشترین تنوع زیستی
۸ساوانعلفزار با درختان تک؛ آفریقا

جغرافی‌دان زیستی «گودی» تقسیم‌بندی خود را به ۸ زیست‌بوم محدود کرده است (ص ۳۱).

مقایسهٔ توندرا و تایگا — ص ۳۲ و ۳۳ کتاب

ویژگیتوندراتایگا
مکاننزدیک قطب شمال و حاشیهٔ اقیانوس منجمد شمالیدر جنوب توندرا؛ آسیا، اروپا و آمریکای شمالی
دمازمستان تا ۳۴ درجه زیر صفر؛ تابستان حداکثر ۱۲ درجه۶ ماه از سال میانگین دما زیر صفر
بارشزمین پوشیده از یخ و برف۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر؛ زمین همیشه مرطوب
گیاهانفقط خزه و گُل سنگمخروطیان سوزنی‌برگ: کاج و سرو
جانوران و انسانخرس قطبی، روباه قطبی، گوزن شمالی؛ اسکیموهاعقاب کاکل‌سفید، گرگ خاکستری، سمور دریایی
نقش اقتصادیدر درس مطرح نشدهتأمین بخش عمدهٔ چوب نرم برای تولید کاغذ
نکتهٔ مشترکمهاجرت زمستانی جانورانمهاجرت زمستانی جانوران

هر دو ناحیه سرمای شدید و مهاجرت زمستانی جانوران دارند؛ اما تایگا جنگل دارد و توندرا ندارد (ص ۳۲ و ۳۳).

جنگل‌های بارانی استوایی — ص ۳۳ کتاب

ویژگیمقدار یا توضیحنکتهٔ امتحانی
مکانمجاورت خط استوا در چند قارهفعالیت ۲ کتاب از تو می‌خواهد با اطلس کشورهایش را بیابی
دما و رطوبتهمیشه گرم؛ رطوبت حدود ۸۰ درصدعدد ۸۰ درصد محبوب طراحان سؤال است
بارش سالیانه۲۵۰۰ میلی‌متربیشترین بارش میان زیست‌بوم‌های این درس
ساختار جنگلچند طبقه؛ درختان بلند تا ۲۵ تا ۳۵ مترطبقه‌های زیرین: درختان کوتاه‌تر و علف‌های سریع‌الرشد
گیاهان شاخصشاه‌پسند (مَنگرو)، نارگیل، سودانی، هِوآ، بامبونخل روغنی مالزی و درخت قهوه در عکس‌های کتاب
جانورانحشره‌ها، پرندگان، خزندگان و پستاندارانتوکا (پرنده) و بابون (یک نوع میمون)

بیشترین تنوع زیستی جهان مال همین زیست‌بوم است؛ عدد ۲۵۰۰ میلی‌متر و ۸۰ درصد را حفظ کن (ص ۳۳).

ساوان و بیابان — ص ۳۴ و ۳۵ کتاب

ویژگیساوانبیابان
تعریفعلفزارها با درختان تک و منفرد مجاور جنگل‌های استواییسرزمین‌های خشک با بارش سالیانهٔ کمتر از ۵۰ میلی‌متر
آب‌وهواگرم در تمام طول سال؛ دو فصل خشک و مرطوبگرم (صحرا، ربع‌الخالی، لوت) یا سرد (گُبی)
گیاهانعلف‌ها و درختان بائوبابدرختان و بوته‌های خاردار مقاوم به خشکی یا آب‌ذخیره‌کن
جانورانگورخر، فیل، زرافه، کرگدن و شیرخارپشت گوش بلند، مارمولک خاردار استرالیایی، روباه صحرا؛ شتر
مکان مشهوربیشترین وسعت در قارهٔ آفریقابیابان‌های گرم مجاور مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی

بیابان یعنی کم‌باری نه گرمی؛ بیابان گُبی سرد است (ص ۳۴ و ۳۵).

نمونه‌های عددی مهم این درس — ص ۳۰ تا ۳۵ کتاب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد زیست‌بوم‌های نقشهٔ کتاب۸تقسیم‌بندی گودی (ص ۳۱)
سرمای زمستان توندرا۳۴ درجه زیر صفرصفحهٔ ۳۲ کتاب
حداکثر دمای تابستان توندرا۱۲ درجهٔ سانتی‌گرادتابستان‌ها کوتاه‌اند (ص ۳۲)
تعداد ماه‌های زیر صفر در تایگا۶ ماهصفحهٔ ۳۳ کتاب
بارش تایگا۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌مترزمین همیشه مرطوب (ص ۳۳)
رطوبت جنگل‌های بارانی استواییحدود ۸۰ درصدصفحهٔ ۳۳ کتاب
بارش سالیانهٔ جنگل‌های استوایی۲۵۰۰ میلی‌متربیشترین بارش درس (ص ۳۳)
آستانهٔ بارش بیابانکمتر از ۵۰ میلی‌مترتعریف بیابان (ص ۳۵)

عددهای ۸، ۳۴، ۱۲، ۶، ۲۵۰۰ و ۵۰ را با نام زیست‌بومشان قفل کن.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — زیست‌بوم یا بوم‌سازگان؟

زیست‌بوم ناحیهٔ وسیع جغرافیایی است و بوم‌سازگان واحد سازندهٔ آن؛ هر زیست‌بوم از چند بوم‌سازگان ساخته شده است (ص ۳۰).

اگر گزینه‌های «اکوسیستم» و «بیوم» با هم آمدند، مقیاس را ببین: بیوم بزرگ‌تر است.

مهم‌ترین عامل زیست‌بوم آب‌وهواست؛ از عناصر آن هم دما و بارش بیشترین اثر را بر پوشش گیاهی دارند (ص ۳۱).

⚠ نکتهٔ امتحانی — عددهای توندرا و تایگا را قفل کن

توندرا: زمستان تا ۳۴ درجه زیر صفر، تابستان حداکثر ۱۲ درجه؛ فقط خزه و گُل سنگ می‌روید (ص ۳۲).

تایگا: ۶ ماه زیر صفر، بارش ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر، جنگل مخروطی کاج و سرو (ص ۳۳).

بزرگ‌جثه‌ترین جانور توندرا خرس قطبی است؛ گزینهٔ گوزن شمالی دام است (ص ۳۲).

⚠ دام امتحانی — بیابان کم‌باری است، نه گرمی

تعریف بیابان بر پایهٔ بارش است: کمتر از ۵۰ میلی‌متر در سال (ص ۳۵).

بیابان سرد هم داریم: گُبی که اطرافش را کوه فراگرفته؛ صحرا و ربع‌الخالی و لوت بیابان گرم‌اند (ص ۳۵).

بخش عمدهٔ بیابان‌های گرم در مجاورت مدار رأس‌السرطان و رأس‌الجدی قرار دارد (ص ۳۵).

⚠ نکتهٔ مهم — بیشترین‌های این درس

گسترده‌ترین زیست‌بوم: تایگا؛ بیشترین وسعت ساوان: قارهٔ آفریقا (ص ۳۳ و ۳۴).

بیشترین تنوع زیستی جهان: جنگل‌های بارانی استوایی با رطوبت ۸۰ درصد و بارش ۲۵۰۰ میلی‌متر (ص ۳۳).

بلندترین درختان این درس: تا ۲۵ تا ۳۵ متر در جنگل‌های استوایی؛ این جنگل‌ها چند طبقه‌اند (ص ۳۳).

⚠ نکتهٔ امتحانی — مهاجرت زمستانی و نقش اقتصادی تایگا

در توندرا و تایگا، در زمستان برخی جانوران به نواحی گرم‌تر مجاور مهاجرت می‌کنند (ص ۳۲ و ۳۳).

تایگا کارخانهٔ چوب جهان است: بخش عمدهٔ چوب نرم برای تولید کاغذ را تأمین می‌کند (ص ۳۳).

تقریباً تمام جنگل‌های کانادا از نوع تایگاست؛ عکس «حمل الوار در کانادا» در کتاب همین نقش را نشان می‌دهد (ص ۳۳).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۳۰ تا ۳۵ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۵ از ۲۴