جزوهٔ درس — صفحات ۳۶ تا ۴۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۶: زیست‌بوم‌ها در خطرند

این جزوه درس ۶ «زیست‌بوم‌ها در خطرند» را کامل پوشش می‌دهد: گونه‌های در معرض خطر انقراض و نقشهٔ پراکندگی آنها، عوامل تخریب زیستگاه‌ها، مطالعهٔ موردی جنگل‌های بارانی استوایی و راز نام «ریه‌های زمین»، جنگل‌زدایی در آمازون، سه کار برای استفادهٔ خردمندانه از جنگل‌ها، همکاری بین‌المللی و واژه‌های کلیدی درس مانند جغرافیای زیستی و بوم‌شناسی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

انقراض و گونهٔ در معرض خطر را با جملهٔ کتاب تعریف می‌کنی و می‌گویی چرا انقراض بی‌بازگشت است.

۲

نقشهٔ ص ۳۶ را می‌خوانی و نواحی پرگونه و کم‌گونهٔ جهان را مقایسه می‌کنی.

۳

چهار عامل اصلی تخریب زیستگاه‌ها را نام می‌بری و رابطهٔ همهٔ آنها را با رفتار انسان توضیح می‌دهی.

۴

اهمیت جنگل‌های بارانی استوایی را با عددهای کتاب (۳۴ درصد اکسیژن و ۵۰ درصد رطوبت جو) توضیح می‌دهی.

۵

جنگل‌زدایی و پیوند آن با گازهای گلخانه‌ای و گرم شدن زمین را تحلیل می‌کنی.

۶

سه کار استفادهٔ خردمندانه از جنگل‌های استوایی و اهمیت همکاری بین‌المللی را شرح می‌دهی.

۷

واژه‌های جغرافیای زیستی، بوم‌شناسی (اکولوژی) و اتحادیهٔ بین‌المللی حفاظت از طبیعت را تعریف می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★در دو قرن اخیر، میزان تغییرات زیست‌بوم‌های جهان از تغییراتی که در تمام مدت عمرشان بر سیارهٔ زمین داشته‌اند بیشتر بوده است؛ در همین مدت کوتاه ده‌ها گونهٔ جانوری و گیاهی منقرض شده و بسیاری از گونه‌ها نیز در معرض خطر انقراض قرار گرفته‌اند (ص ۳۶).
  2. ★وقتی آخرین عضو یک گونه می‌میرد، دیگر تولیدمثلی صورت نمی‌گیرد و در نتیجه آن گونه برای همیشه منقرض و ناپدید می‌شود؛ برای همین دانشمندان نگران افزایش تعداد گونه‌های در معرض خطر هستند (ص ۳۶).
  3. ★نقشهٔ ص ۳۶ پراکندگی تعداد گونه‌های در معرض خطر را در نواحی مختلف جهان نشان می‌دهد؛ نواحی با ۳۰۰ تا ۷۰۰ گونه تیره‌ترین رنگ را دارند و در جنوب شرق آسیا، آمریکای جنوبی و استرالیا دیده می‌شوند (ص ۳۶).
  4. ★کانادا و اروپای شمالی در نقشه رنگ روشن‌تری دارند و بیشتر نواحی صحرای آفریقا کمتر از ۵۰ گونه در معرض خطر دارند (ص ۳۶).
  5. ★تنوع زیستی زمانی در معرض خطر قرار می‌گیرد که زیستگاه طبیعی گیاهان و جانوران تخریب شود؛ با تخریب پوشش گیاهی در یک منطقه غذا کم می‌شود و شرایط محیطی نامناسب گونه‌های جانوری را نیز از بین می‌برد (ص ۳۷).
  6. ★مهم‌ترین عوامل تخریب زیستگاه‌ها: ایجاد و گسترش شهرها و روستاها و ساختن پل، جاده، ساختمان‌ها و سدها بدون برنامه‌ریزی زیست‌محیطی؛ فعالیت‌های صنعتی و تولید انبوه کالاها؛ مصرف‌گرایی و تولید انبوه زباله؛ شکار، صید بی‌رویه و تجارت اعضای بدن حیوانات (ص ۳۷).
  7. ★جنگل‌های بارانی استوایی از پیچیده‌ترین زیست‌بوم‌های جهان است که غنی‌ترین تنوع گیاهی و جانوری را دارد؛ بخش بزرگی از تنوع زیستی جهان مربوط به این جنگل‌هاست و برای همین آنها را «ریه‌های زمین» نامیده‌اند (ص ۳۷).
  8. ★به باور برخی دانشمندان، این جنگل‌ها حدود ۳۴ درصد اکسیژن سیارهٔ زمین و ۵۰ درصد رطوبت جو را تولید می‌کنند و به همین دلیل بر آب و هوای کل سیارهٔ زمین اثر می‌گذارند (ص ۳۷).
  9. ★جنگل‌های انبوه استوایی قابلیت جذب دی‌اکسیدکربن و تبدیل آن به اکسیژن را دارند؛ دی‌اکسیدکربن گازی است که در اثر فعالیت‌های انسان و استفاده از سوخت‌های فسیلی وارد جو می‌شود (ص ۳۷).
  10. ★جنگل‌های بارانی استوایی خاستگاه بسیاری از درختان میوهٔ جهان مانند موز، نارگیل و انبه بوده است؛ قهوه، کاکائو، انواع روغن‌ها، لوازم آرایشی و عطرها، کائوچو، لاستیک و خمیر دندان از محصولات آنهاست (ص ۳۷).
  11. ★عصارهٔ گیاهان استوایی در ترکیب بسیاری از داروهای شیمیایی به کار می‌رود؛ اغلب داروهایی که امروزه برای معالجهٔ سرطان استفاده می‌شوند از درختان و گیاهان استوایی به دست می‌آیند (ص ۳۷).
  12. ★تخریب جنگل‌های استوایی در کشورهایی مانند برزیل و اندونزی بسیار گسترش یافته است؛ در پنجاه سال اخیر، کشاورزی و دامداری و تجارت الوار و استخراج معادن طلا و بوکسیت (آلومینیم) موجب تخریب یا جنگل‌زدایی در آمازون شده است (ص ۳۷).
  13. ★جنگل‌زدایی یعنی از بین بردن کامل جنگل‌ها در یک ناحیه؛ برای این کار جنگل‌ها را می‌سوزانند، درختان را با اره‌های برقی می‌برند و زمین‌ها را با هموارساز (بولدوزر) از درختان خالی می‌کنند (ص ۳۷).
  14. ★وقتی درختان سوزانده یا قطع می‌شوند، کربن دی‌اکسید بیشتری وارد جو می‌شود و اثرات گازهای گلخانه‌ای بیشتر و زمین گرم‌تر می‌شود؛ یعنی جنگل‌زدایی مستقیماً به گرمایش زمین دامن می‌زند (ص ۳۷).
  15. ★انسان برای ادامهٔ حیات مجبور به استفاده از منابع طبیعی است اما راه‌حل، استفادهٔ صحیح و خردمندانه است: تعادل میان استفادهٔ اقتصادی از جنگل‌ها و فرصت بازسازی آنها، آموزش کشاورزی و دامپروری با روش‌های علمی و ایجاد پارک‌های وحش (ص ۳۹).
  16. ★ما در کشورهای مختلف اما روی یک سیاره زندگی می‌کنیم و همگی در آب و خاک و هوای این سیاره شریک هستیم؛ برای حفاظت از زیست‌بوم‌ها و تنوع زیستی، همهٔ جوامع باید با هم همکاری کنند و نهادها و سازمان‌های بین‌المللی نیز جلوی زیاده‌خواهی کشورهای مستکبر و خودخواه را بگیرند (ص ۳۹).
  17. ★جغرافیای زیستی شاخه‌ای از دانش جغرافیا است که پراکندگی گونه‌ها و زیست‌بوم‌ها را در سطح زمین و در دوره‌های زمین‌شناسی مطالعه می‌کند؛ بوم‌شناسی (اکولوژی) ارتباط و وابستگی متقابل موجودات زنده با هم و با محیطشان را بررسی و مطالعه می‌کند (ص ۳۹).
  18. ★اتحادیهٔ بین‌المللی حفاظت از طبیعت نهادی بین‌المللی است که کشورهای متعددی از جمله ایران عضو آن هستند و این اتحادیه همکاری بین کشورها برای حفاظت از زیست‌بوم‌ها را تشویق و حمایت می‌کند (ص ۳۹).

تعریف کلمه‌های مهم

گونهٔ در معرض خطر

گونه‌ای که به دلیل تخریب زیستگاه، شکار یا عوامل دیگر ممکن است منقرض شود.

انقراض

ناپدید شدن همیشگی یک گونه پس از مرگ آخرین عضو آن و قطع تولیدمثل.

تنوع زیستی

گوناگونی گونه‌های گیاهی و جانوری در یک زیست‌بوم یا در کل زمین.

زیستگاه

محیط طبیعی زندگی یک گونه از گیاهان یا جانوران.

جنگل‌زدایی

از بین بردن کامل جنگل‌ها در یک ناحیه با سوزاندن، قطع درختان و هموارسازی زمین.

بوکسیت

معدنی که آلومینیم از آن به دست می‌آید؛ استخراجش در آمازون به جنگل‌زدایی کمک کرده است.

ریه‌های زمین

نامی که به جنگل‌های بارانی استوایی داده‌اند؛ به دلیل جذب دی‌اکسیدکربن و تولید اکسیژن و رطوبت.

جغرافیای زیستی

شاخه‌ای از دانش جغرافیا که پراکندگی گونه‌ها و زیست‌بوم‌ها را در سطح زمین و در دوره‌های زمین‌شناسی مطالعه می‌کند.

بوم‌شناسی (اکولوژی)

دانشی که ارتباط و وابستگی متقابل بین موجودات زنده و موجودات زنده با محیطی را که در آن زندگی می‌کنند، بررسی و مطالعه می‌کند.

اتحادیهٔ بین‌المللی حفاظت از طبیعت

نهادی بین‌المللی با عضویت کشورهای متعددی از جمله ایران که همکاری بین کشورها برای حفاظت از زیست‌بوم‌ها را تشویق و حمایت می‌کند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

نقشهٔ گونه‌های در معرض خطر — ص ۳۶ کتاب

ناحیهوضعیت در نقشهشمار گونه‌های در معرض خطر
جنوب شرق آسیاتیره‌ترین رنگ۳۰۰ تا ۷۰۰ گونه
آمریکای جنوبیتیره‌ترین رنگ۳۰۰ تا ۷۰۰ گونه
استرالیاتیره‌ترین رنگ۳۰۰ تا ۷۰۰ گونه
کانادا و اروپای شمالیرنگ روشن‌تردستهٔ کم‌گونه
بیشتر نواحی صحرای آفریقارنگ روشنکمتر از ۵۰ گونه

فعالیت ۱ کتاب همین نقشه را می‌خواهد: سه کشور با بیش از ۳۰۰ گونه و دو کشور با کمتر از ۵۰ گونه (ص ۳۶).

عوامل تخریب زیستگاه‌ها — ص ۳۷ کتاب

عاملتوضیح کتابنکتهٔ امتحانی
گسترش شهرها و روستاهاساختن پل، جاده، ساختمان‌ها و سدها بدون برنامه‌ریزی و توجه به جنبه‌های زیست‌محیطیعامل اول فهرست کتاب
فعالیت‌های صنعتیتولید انبوه کالاها در کارخانه‌هازمین‌های بیشتر به کارخانه و معدن اختصاص می‌یابد
مصرف‌گراییتولید انبوه زبالهزباله و آلودگی بیشتری می‌سازد
شکار و صید بی‌رویهتجارت اعضای بدن حیواناتحتی در زیستگاه سالم هم تعداد گونه‌ها را کم می‌کند

هر چهار عامل ریشه در رفتار ما انسان‌ها دارند؛ پس راه چاره هم در دست خود ماست (ص ۳۷).

اهمیت جنگل‌های بارانی استوایی (ریه‌های زمین) — ص ۳۷ کتاب

محورتوضیح یا عددمثال کتاب
تنوع زیستیپیچیده‌ترین زیست‌بوم جهان با غنی‌ترین تنوع گیاهی و جانوریبخش بزرگی از تنوع زیستی جهان
تولید اکسیژن و رطوبتحدود ۳۴ درصد اکسیژن زمین و ۵۰ درصد رطوبت جواثر بر آب و هوای کل سیارهٔ زمین
جذب دی‌اکسیدکربنتبدیل دی‌اکسیدکربن به اکسیژندی‌اکسیدکربن از سوخت‌های فسیلی می‌آید
خاستگاه میوه‌هاموز، نارگیل و انبهمحصولات: قهوه، کاکائو، کائوچو، لاستیک و خمیر دندان
دارواغلب داروهای معالجهٔ سرطانعصارهٔ گیاهان استوایی در داروهای شیمیایی

نابودی این جنگل‌ها یعنی از دست رفتن داروهایی که هنوز کشف نشده‌اند (ص ۳۷).

راه‌حل‌ها: استفادهٔ خردمندانه و همکاری بین‌المللی — ص ۳۹ کتاب

راه‌حلتوضیح کتابهدف
تعادل استفاده و بازسازیمیزان قطع درختان قاعده و قانون داشته باشد و درخت جایگزین کاشته شودفرصت رویش دوبارهٔ جنگل
کشاورزی و دامپروری علمیآموزش روش‌های علمی و جدید با کمترین آسیب به محیط زیستکاهش آسیب کشاورزی به جنگل
پارک‌های وحشایجاد پارک‌های وحشمراقبت از گونه‌های در معرض خطر تا نسل آنها منقرض نشود
همکاری بین‌المللیهمکاری همهٔ جوامع و نهادهای بین‌المللی؛ جلوی زیاده‌خواهی کشورهای مستکبرحفاظت از زیست‌بوم‌ها و تنوع زیستی

کتاب می‌گوید ما در آب و خاک و هوای یک سیاره شریک هستیم (ص ۳۹).

نمونه‌های عددی مهم این درس — ص ۳۶ تا ۴۰ کتاب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
بازهٔ زمانی تغییرات شدید زیست‌بوم‌هادو قرن اخیرجملهٔ آغازین درس (ص ۳۶)
تیره‌ترین رنگ نقشهٔ گونه‌ها۳۰۰ تا ۷۰۰ گونهجنوب شرق آسیا، آمریکای جنوبی و استرالیا (ص ۳۶)
گونه‌های در معرض خطر صحرای آفریقاکمتر از ۵۰ گونه در بیشتر نواحیرنگ روشن نقشه (ص ۳۶)
اکسیژن تولیدی جنگل‌های استواییحدود ۳۴ درصدبه باور برخی دانشمندان (ص ۳۷)
رطوبت جو تولیدی جنگل‌های استواییحدود ۵۰ درصدصفحهٔ ۳۷ کتاب
تاریخ جنگل‌زدایی آمازونپنجاه سال اخیرکشاورزی، الوار و معادن طلا و بوکسیت (ص ۳۷)
شمارهٔ خطبهٔ نهج‌البلاغه در کتابخطبهٔ ۱۶۷حدیث «همه شما مسئول هستید» (ص ۳۹)

عددهای ۳۴ و ۵۰ را با موضوعشان قفل کن: ۳۴ درصد اکسیژن و ۵۰ درصد رطوبت جو.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

حدیث — حدیث امام علی (ع) — نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۷ (ص ۳۹ کتاب)

«همه شما مسئول هستید، حتی نسبت به زمین و حیوانات.»

کتاب این حدیث را در بخش «چه باید کرد؟» کنار بحث حفاظت از زیست‌بوم‌ها آورده است.

یعنی مراقبت از زمین و جانوران وظیفهٔ همهٔ ماست؛ نه فقط دولت‌ها و سازمان‌ها.

حدیث — حدیث پیامبر اکرم (ص) — منتخب میزان الحکمه، ص ۱۷۰ (ص ۳۹ کتاب)

«فرد گناهکاری سگی را دید که از شدت تشنگی رو به مرگ بود؛ او به هر شکلی بود از چاه آب درآورد و سگ را سیراب کرد. این عمل او باعث شد گناهانش بخشیده شود.»

کتاب این حدیث را در صفحهٔ ۳۹ کنار دو دیدگاه دربارهٔ آمازون آورده است.

دلسوزی حتی نسبت به یک حیوان تشنه در فرهنگ ما ارزش والا دارد؛ پس دربارهٔ کل زیست‌بوم چه؟

⚠ دام امتحانی — انقراض بی‌بازگشت است

وقتی آخرین عضو یک گونه بمیرد، دیگر تولیدمثلی صورت نمی‌گیرد و گونه برای همیشه ناپدید می‌شود (ص ۳۶).

گزینهٔ «دوباره تکثیر می‌شود» در پرسش‌های چهارگزینه‌ای همیشه غلط است؛ انقراض راه بازگشت ندارد.

میزان تغییرات زیست‌بوم‌ها در دو قرن اخیر از تغییرات تمام مدت عمر سیارهٔ زمین بیشتر بوده است (ص ۳۶).

⚠ نکتهٔ مهم — چهار عامل تخریب زیستگاه‌ها را حفظ کن

گسترش شهرها و ساخت پل و جاده و سد بدون برنامه‌ریزی؛ فعالیت‌های صنعتی؛ مصرف‌گرایی و زباله؛ شکار و صید بی‌رویه و تجارت اعضای بدن حیوانات (ص ۳۷).

ترتیب شمردن کتاب هم همین است؛ در جای خالی ترتیب را رعایت کن.

تنوع زیستی وقتی در معرض خطر است که زیستگاه طبیعی گیاهان و جانوران تخریب شود (ص ۳۷).

⚠ دام امتحانی — عددهای ریه‌های زمین را جابه‌جا نکن

حدود ۳۴ درصد اکسیژن سیارهٔ زمین و ۵۰ درصد رطوبت جو؛ این دو عدد را با موضوعشان حفظ کن (ص ۳۷).

گزینهٔ «۵۰ درصد اکسیژن» دام رایج طراحان است؛ ۳۴ درصد مال اکسیژن است.

جنگل‌زدایی با سوزاندن، ارهٔ برقی و هموارساز (بولدوزر) انجام می‌شود و زمین را گرم‌تر می‌کند (ص ۳۷).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۳۶ تا ۴۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۶ از ۲۴