جزوهٔ درس ۷: جمعیت جهان

جزوهٔ درس — صفحات ۴۲ تا ۴۶ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۷: جمعیت جهان

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «جمعیت جهان» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: ساکنان هشت‌میلیاردی سیارهٔ زمین و رشد صعودی دو قرن اخیر، دو عامل بهبود بهداشت و بهبود تغذیه، حساب رشد طبیعی جمعیت با فرمول کتاب، رشد منفی و نگرانی‌هایش، پراکندگی ناموزون جمعیت و عوامل جذب و دفع آن، انواع چهارگانهٔ مهاجرت (داخلی، بین‌المللی، اختیاری، اجباری) با نمونه‌های کتاب، و در پایان گسترش شهرنشینی و مشکلات شهرهای بزرگ. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

می‌گویی جمعیت جهان در چه سالی از مرز ۸ میلیارد نفر گذشت و برای سال ۲۰۵۰ چه پیش‌بینی شده است.

۲

دو عامل کاهش چشمگیر مرگ‌ومیرها در دو قرن اخیر را نام می‌بری و توضیح می‌دهی.

۳

درصد رشد طبیعی جمعیت را با فرمول کتاب حساب می‌کنی و سه حالت افزایش، ثابت و کاهش را از هم جدا می‌کنی.

۴

رشد منفی جمعیت و پیامدهای آن برای جامعه را توضیح می‌دهی و برنامه‌های تشویق فرزندآوری را می‌شمرسی.

۵

عوامل جذب و دفع جمعیت را دسته‌بندی می‌کنی و برای هر کدام مثال کتاب را می‌زنی.

۶

انواع مهاجرت (داخلی، بین‌المللی، اختیاری، اجباری) را با نمونه‌های کتاب تفکیک می‌کنی.

۷

رشد شهرنشینی را با عددهای کتاب نشان می‌دهی و مشکلات شهرهای بزرگ و راه‌حل کتاب را می‌گویی.

نکات کلیدی

  1. ★امروزه بیش از ۸ میلیارد نفر بر روی سیارهٔ زمین در شهرها و روستاها سکونت دارند؛ جمعیت جهان در ماه‌های پایانی سال ۲۰۲۲ میلادی از مرز ۸ میلیارد نفر گذشت و پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۵۰ میلادی به حدود ۱۱ میلیارد نفر برسد (ص ۴۲).
  2. ★رشد جمعیت جهان طی سال‌های طولانی ثابت یا بسیار ناچیز بود، اما در دویست سال گذشته سیر صعودی پیدا کرد؛ علت اصلی این رشد زیاد، کاهش میزان مرگ‌ومیرها و به‌ویژه مرگ‌ومیر کودکان بوده است (ص ۴۲).
  3. ★در گذشته عده زیادی از مردم بر اثر بیماری‌های واگیردار و عفونی، گرسنگی و قحطی یا جنگ از بین می‌رفتند (ص ۴۲).
  4. ★دو عامل کاهش چشمگیر مرگ‌ومیرها در دو قرن اخیر: بهبود بهداشت یعنی پیشرفت علم پزشکی و مهار بیماری‌های واگیردار مانند وبا و طاعون، و بهبود تغذیه یعنی گسترش کشاورزی صنعتی و پیشرفت وسایل حمل‌ونقل برای انتقال غذا به نواحی دورتر (ص ۴۲).
  5. ★رشد طبیعی جمعیت در یک مکان به دو عامل میزان موالید (تولدها) و میزان مرگ‌ومیرها در یک دورهٔ زمانی وابسته است: موالید بیشتر از مرگ‌ومیر، جمعیت را افزایش می‌دهد؛ موالید مساوی مرگ‌ومیر، جمعیت ثابت می‌ماند؛ موالید کمتر از مرگ‌ومیر، جمعیت کاهش می‌یابد (ص ۴۲ و ۴۳).
  6. ★تفاوت میان میزان موالید و میزان مرگ‌ومیر، رشد طبیعی جمعیت را نشان می‌دهد؛ درصد رشد طبیعی جمعیت از تفاوت میزان موالید و مرگ‌ومیر حاصل می‌شود و با ضرب در ۱۰۰ و تقسیم بر کل جمعیت حساب می‌شود (ص ۴۳).
  7. ★مثال «بیشتر بدانیم» کتاب: در ناحیه‌ای فرضی میزان موالید ۲۱ در هزار و میزان مرگ‌ومیر ۹ در هزار است؛ تفاوت آنها ۱۲ در هزار می‌شود و با فرمول کتاب، رشد طبیعی جمعیت این ناحیه ۱۲ درصد است (ص ۴۳).
  8. ★اگر درصد رشد جمعیت به کمتر از صفر برسد، به آن رشد منفی می‌گویند؛ در این حالت میزان موالید کمتر از مرگ‌ومیرها می‌شود و کاهش رشد جمعیت و رشد منفی در برخی کشورها نگرانی‌هایی به وجود آورده است (ص ۴۳).
  9. ★در کشورهای دارای رشد منفی، جمعیت سالخورده و از کارافتاده افزایش می‌یابد و چون زاد و ولد کم است، جامعه از نیروی جوان برای تحصیل و کار و پیشرفت محروم می‌شود و آیندهٔ این کشورها نگران‌کننده است (ص ۴۳).
  10. ★اگر برای آموزش صحیح و کار و تأمین شغل جوانان برنامه‌ریزی مناسب و سرمایه‌گذاری صورت بگیرد، رشد جمعیت و افزایش جمعیت جوان یک نعمت بزرگ و مایهٔ پیشرفت خواهد بود (ص ۴۳).
  11. ★برنامه‌های دولت‌ها برای تشویق به فرزندآوری: اعطای جایزه و کمک‌های مالی به خانواده‌های دارای فرزند، واگذاری مسکن، معافیت از پرداخت مالیات و افزایش مرخصی تحصیلی و کاری مادران (ص ۴۴).
  12. ★جمعیت در کرهٔ زمین به طور بسیار نامساوی و ناموزون پراکنده شده است؛ در برخی کشورها تراکم جمعیت کم و در برخی دیگر تراکم بسیار زیادی مشاهده می‌شود (ص ۴۴).
  13. ★عوامل جذب جمعیت: نواحی معتدل با باران کافی و آب و هوای موسمی، دشت‌ها و جلگه‌های آبرفتی و حاصلخیز، نواحی دارای منابع آب کافی، شهرهای بزرگ و پایتخت‌ها، نواحی صنعتی، مکان‌های گردشگری و زیارتی و مکان‌های دارای امکانات مناسب آموزشی، اقتصادی و بهداشتی (ص ۴۴).
  14. ★عوامل دفع جمعیت: نواحی گرم و خشک، نواحی مرتفع و سرد یا فاقد آب و خاک حاصلخیز، مکان‌های فاقد امکانات و تسهیلات و نواحی درگیر جنگ و آشوب (ص ۴۴).
  15. ★مهاجرت یعنی رفتن مردم از جایی به جای دیگر به منظور کار یا زندگی؛ مهاجرت در داخل مرزهای یک کشور را مهاجرت داخلی می‌گویند (مانند مهاجرت روستاییان به شهرها یا کارگران فصلی) و مهاجرت از یک کشور به کشور دیگر را مهاجرت خارجی یا بین‌المللی می‌نامند (ص ۴۵).
  16. ★در مهاجرت اختیاری افراد با میل و تصمیم خود برای دستیابی به زندگی بهتر مهاجرت می‌کنند؛ یکی از عظیم‌ترین مهاجرت‌های بشر در قرن نوزدهم و بیستم، مهاجرت اختیاری بیش از ۱۰۰ میلیون نفر از مردم اروپا به آمریکای شمالی و جنوبی و استرالیا بود؛ امروزه نیز برخی کشورها با تبلیغ دانشگاه‌های معتبر یا فرصت‌های شغلی مهاجران را جذب می‌کنند (ص ۴۵).
  17. ★در مهاجرت اجباری افراد بدون میل خود و به دلایلی چون قحطی، خشکسالی، حوادث طبیعی و جنگ‌ها مجبور به ترک محل زندگی می‌شوند؛ مانند مهاجرت مردم فلسطین از سرزمین‌های اشغالی؛ یکی از بزرگ‌ترین مهاجرت‌های پناهندگان هم در سال ۱۹۹۴ میلادی در آفریقا رخ داد که در چهار روز بیش از ۴۰۰ هزار نفر از مردم رواندا کشورشان را ترک کردند (ص ۴۵).
  18. ★در صد سال اخیر یکی از تغییرات مهم الگوی سکونت، گسترش شهرنشینی بوده است: در سال ۱۹۵۰ میلادی تنها ۲۵ درصد جمعیت جهان در نواحی شهری زندگی می‌کردند اما امروزه بیش از ۵۰ درصد مردم جهان در شهرها زندگی می‌کنند؛ شهرهای بزرگ با ترافیک و آلودگی هوا، اختلاف طبقاتی، زاغه‌نشینی و بی‌خانمانی روبه‌رو هستند و یکی از راه‌حل‌ها تقویت امکانات و اقتصاد روستایی است (ص ۴۶).

تعریف کلمه‌های مهم

رشد طبیعی جمعیت

تفاوت میان میزان موالید و میزان مرگ‌ومیر در یک دورهٔ زمانی.

رشد منفی جمعیت

وضعیتی که درصد رشد جمعیت به کمتر از صفر برسد و میزان موالید کمتر از مرگ‌ومیرها شود.

پراکندگی (توزیع) جمعیت

شیوهٔ پخش شدن جمعیت در سطح زمین که به طور بسیار نامساوی و ناموزون است.

تراکم جمعیت

شمار افراد جمعیت در واحد سطح؛ مانند نفر در کیلومتر مربع.

مهاجرت

رفتن مردم از جایی به جای دیگر به منظور کار یا زندگی.

مهاجرت داخلی

مهاجرت در داخل مرزهای یک کشور؛ مانند مهاجرت روستاییان به شهرها یا مهاجرت کارگران فصلی.

مهاجرت خارجی (بین‌المللی)

مهاجرتی که از یک کشور به کشور دیگر صورت می‌گیرد.

مهاجرت اختیاری

مهاجرتی که افراد با میل و تصمیم خود برای دستیابی به زندگی بهتر انجام می‌دهند.

مهاجرت اجباری

مهاجرتی که افراد بدون میل خود به دلیل قحطی، خشکسالی، حوادث طبیعی یا جنگ‌ها و درگیری‌های سیاسی به آن دست می‌زنند.

زاغه‌نشینی

پدیدهٔ گستردهٔ سکونت در حومهٔ غالب شهرهای بزرگ جهان برای افراد کم‌درآمد و بی‌خانمان.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

رابطهٔ موالید و مرگ‌ومیر با تغییر جمعیت — ص ۴۲ و ۴۳ کتاب

رابطهٔ موالید و مرگ‌ومیرنتیجهنکتهٔ امتحانی
موالید بیشتر از مرگ‌ومیرجمعیت افزایش می‌یابدرشد طبیعی مثبت
موالید مساوی مرگ‌ومیرجمعیت ثابت می‌ماندرشد طبیعی نزدیک به صفر
موالید کمتر از مرگ‌ومیرجمعیت کاهش می‌یابداگر درصد رشد زیر صفر برود، رشد منفی است

تفاوت میان میزان موالید و میزان مرگ‌ومیر، رشد طبیعی جمعیت را نشان می‌دهد (ص ۴۳)؛ این جدول پایهٔ حساب‌های این درس است.

عوامل جذب و دفع جمعیت — ص ۴۴ کتاب

عوامل جذب جمعیتعوامل دفع جمعیتنوع عامل
نواحی معتدل با باران کافی و آب و هوای موسمینواحی گرم و خشکطبیعی
دشت‌ها و جلگه‌های آبرفتی و حاصلخیز و نواحی دارای منابع آب کافینواحی مرتفع و سرد یا فاقد آب و خاک حاصلخیزطبیعی
شهرهای بزرگ و پایتخت‌ها، نواحی صنعتی و مراکز گردشگری و زیارتیمکان‌های فاقد امکانات و تسهیلاتانسانی
مکان‌های دارای امکانات مناسب آموزشی، اقتصادی و بهداشتینواحی درگیر جنگ و آشوبانسانی

عوامل طبیعی و انسانی جذب و دفع جمعیت، نقشهٔ رنگارنگ جمعیت جهان را ساخته‌اند (ص ۴۴).

انواع مهاجرت — ص ۴۵ کتاب

نوع مهاجرتویژگی کتابنمونهٔ کتاب
داخلیدر داخل مرزهای یک کشورمهاجرت روستاییان به شهرها؛ کارگران فصلی
خارجی (بین‌المللی)از یک کشور به کشور دیگرمهاجرت مردم افغانستان، سوریه یا عراق به کشورهای همسایه
اختیاریبا میل و تصمیم خود افراد برای زندگی بهترمهاجرت بیش از ۱۰۰ میلیون اروپایی به آمریکا و استرالیا در قرن نوزدهم و بیستم
اجباریبدون میل؛ قحطی، خشکسالی، حوادث طبیعی، جنگ‌هامهاجرت مردم فلسطین از سرزمین‌های اشغالی؛ پناهندگان رواندا در سال ۱۹۹۴

انواع مهاجرت دو بعد دارد: مرزها (داخلی یا بین‌المللی) و میل افراد (اختیاری یا اجباری) (ص ۴۵).

گسترش شهرنشینی در جهان — ص ۴۶ کتاب

زمانسهم جمعیت شهرینکتهٔ کتاب
سال ۱۹۵۰ میلادیتنها ۲۵ درصدآغاز روند گسترش شهرنشینی در صد سال اخیر
امروزهبیش از ۵۰ درصدروند افزایش شهرنشینی همچنان ادامه دارد
دلیل رشد شهرنشینیمهاجرت گستردهٔ روستاییان به شهرهابه دنبال کسب درآمد بیشتر و امکانات

رشد سریع شهرنشینی در بیشتر کشورها بدون برنامه‌ریزی بوده و مشکلات شهرهای بزرگ را ساخته است (ص ۴۶).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
جمعیت جهان در ماه‌های پایانی سال ۲۰۲۲ میلادیبیش از ۸ میلیارد نفرجملهٔ ص ۴۲ کتاب
پیش‌بینی جمعیت جهان در سال ۲۰۵۰ میلادیحدود ۱۱ میلیارد نفرهمان جملهٔ ص ۴۲ کتاب
تفاوت موالید و مرگ‌ومیر در مثال کتاب۲۱ − ۹ = ۱۲ در هزاربیشتر بدانیم ص ۴۳
درصد رشد طبیعی جمعیت ناحیهٔ فرضی مثال کتاب۱۲ درصد۱۲ ضربدر ۱۰۰ تقسیم بر ۱۰۰۰ (ص ۴۳)
مهاجرت اختیاری اروپا در قرن نوزدهم و بیستمبیش از ۱۰۰ میلیون نفربه آمریکای شمالی و جنوبی و استرالیا (ص ۴۵)
پناهندگان رواندا در سال ۱۹۹۴ میلادیبیش از ۴۰۰ هزار نفر در چهار روزبه دلیل جنگ‌های داخلی و عدم واکنش سازمان ملل (ص ۴۵)
سهم جمعیت شهری جهان در سال ۱۹۵۰ میلادیتنها ۲۵ درصدامروزه بیش از ۵۰ درصد است (ص ۴۶)

عددهای این جدول محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً ۱/۲ درصد فرمول رشد طبیعی و عددهای شهرنشینی.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — فرمول رشد طبیعی و تفاوت «در هزار» و «درصد»

فرمول کتاب: درصد رشد طبیعی جمعیت از تفاوت میزان موالید و مرگ‌ومیر حاصل می‌شود و با ضرب در ۱۰۰ و تقسیم بر کل جمعیت حساب می‌شود (ص ۴۳).

در مثال کتاب تفاوت ۱۲ در هزار است، اما درصد رشد ۱۲ درصد؛ «در هزار» را مستقیم «درصد» ننویس.

در پاسخ برگه، اول تفاوت موالید و مرگ‌ومیر را بنویس، بعد با فرمول تبدیل به درصد کن.

⚠ نکتهٔ مهم — سه حالت رابطهٔ موالید و مرگ‌ومیر را حفظ کن

موالید بیشتر از مرگ‌ومیر یعنی افزایش جمعیت؛ مساوی یعنی ثابت ماندن؛ کمتر یعنی کاهش جمعیت (ص ۴۲ و ۴۳).

اگر درصد رشد به کمتر از صفر برسد، نامش رشد منفی است؛ یعنی موالید کمتر از مرگ‌ومیرها (ص ۴۳).

در تست‌ها جملهٔ «موالید مساوی مرگ‌ومیر یعنی جمعیت ثابت می‌ماند» را با «رشد منفی» اشتباه نگیر.

⚠ دام امتحانی — رشد منفی، سالخوردگی و نعمت بودن جمعیت جوان

در رشد منفی، جمعیت سالخورده و از کارافتاده افزایش می‌یابد و جامعه از نیروی جوان برای تحصیل و کار محروم می‌شود (ص ۴۳).

جمعیت جوان خودش خوب یا بد نیست؛ با برنامه‌ریزی برای آموزش صحیح و کار و شغل، نعمت بزرگ و مایهٔ پیشرفت است (ص ۴۳).

برنامه‌های تشویق فرزندآوری را با مثال حفظ کن: جایزه و کمک مالی، واگذاری مسکن، معافیت مالیاتی و افزایش مرخصی مادران (ص ۴۴).

⚠ نکتهٔ امتحانی — جذب و دفع جمعیت؛ طبیعی یا انسانی؟

جمعیت در کرهٔ زمین به طور بسیار نامساوی و ناموزون پراکنده شده است؛ این جمله را عین کتاب بدان (ص ۴۴).

جلگهٔ حاصلخیز و شهر بزرگ جذب می‌کند و بیابان گرم و خشک، ناحیهٔ مرتفع و سرد و ناحیهٔ جنگ‌زده دفع می‌کند (ص ۴۴).

در سؤال‌های دسته‌بندی، عامل‌های طبیعی (آب و هوا، خاک، آب) را از عامل‌های انسانی (صنعت، دانشگاه، جنگ) جدا کن.

⚠ دام امتحانی — انواع مهاجرت را با مثال بشناس

مهاجرت یعنی رفتن مردم از جایی به جای دیگر به منظور کار یا زندگی؛ داخلی یا بین‌المللی، اختیاری یا اجباری (ص ۴۵).

مهاجرت اروپاییان به آمریکا و استرالیا اختیاری بود؛ مهاجرت فلسطینی‌ها و پناهندگان رواندا در ۱۹۹۴ اجباری (ص ۴۵).

گزینه‌های «سفر تفریحی» یا «جابه‌جایی حیوانات» مهاجرت نیستند؛ کلید کتاب «به منظور کار یا زندگی» است.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۴۲ تا ۴۶ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۷ از ۲۴