جزوهٔ درس — صفحات ۴۷ تا ۵۲ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۸: بی‌عدالتی و نابرابری در جهان

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «بی‌عدالتی و نابرابری در جهان» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: مفهوم نابرابری جهانی یا بین‌المللی و عوامل خارجی و داخلی آن، شاخص توسعۀ انسانی با سه عامل درآمد و رفاه، امید به زندگی و سواد و آموزش، آمار تکان‌دهندهٔ ۸۰ درصد درآمد جهان در دست ۲۰ درصد ساکنان، مفهوم‌های تولید ناخالص داخلی و درآمد سرانه، جدول‌های معروف کتاب و واژه‌های پایانی درس. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

تعریف نابرابری جهانی یا بین‌المللی را می‌نویسی و عوامل خارجی و داخلی آن را از هم جدا می‌کنی.

۲

سه عامل شاخص توسعۀ انسانی را نام می‌بری و می‌گویی کشور ما در کدام گروه قرار دارد.

۳

مفهوم درآمد و رفاه را توضیح می‌دهی و آمار ۸۰ درصد درآمد جهان در دست ۲۰ درصد ساکنان را تفسیر می‌کنی.

۴

تولید ناخالص داخلی و درآمد سرانه را تعریف می‌کنی و می‌گویی رقم درآمد سرانه چه چیزی را نشان نمی‌دهد.

۵

امید به زندگی را تعریف می‌کنی و عوامل بالا و پایین بودن آن را با نمونه‌های کتاب می‌گویی.

۶

معیارهای سنجش سواد و آموزش و مفهوم میانگین سال‌های تحصیل را می‌شمرسی.

۷

از جدول‌های تولید ناخالص داخلی، بدهی خارجی، امید به زندگی و سال‌های تحصیل نتیجه‌گیری می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★امروزه سطح خشکی‌های زمین میان کشورها تقسیم شده و بیش از ۲۰۰ کشور در دنیا وجود دارد؛ نابرابری جهانی یا بین‌المللی یعنی تفاوت زیادی بین کشورها از نظر ثروت و درآمد، کیفیت زندگی مردم و دسترسی به مسکن مناسب، آموزش، بهداشت، اشتغال و گذران اوقات فراغت (ص ۴۷).
  2. ★علل و عوامل نابرابری را به دو بخش عمده می‌توان تقسیم کرد: عوامل خارجی و عوامل داخلی (ص ۴۷).
  3. ★عوامل خارجی: از چند سدۀ گذشته کشورهای مستکبر و سلطه‌گر مانند انگلستان، آمریکا و فرانسه از طریق استعمار به چپاول و غارت کشورهای مختلف پرداخته‌اند؛ اشغال نظامی، دخالت در امور داخلی و جلوگیری از استقلال سیاسی و اقتصادی کشورها که تا امروز ادامه دارد، از علل جدی خارجی نابرابری و بی‌عدالتی است (ص ۴۷).
  4. ★عوامل داخلی: وابستگی حکومت‌ها به بیگانگان، استبداد، وجود فرهنگ‌ها و عادت‌های غلط مانند تنبلی یا کم‌اهمیت انگاشتن کار و تلاش، نبود مدیریت صحیح و غفلت از استعدادها و ظرفیت‌های داخلی هر کشور و نبود وحدت و مشارکت بین مردم (ص ۴۷).
  5. ★شاخص توسعۀ انسانی برای پی بردن به وضعیت و کیفیت زندگی در کشورها و مقایسۀ آنها با یکدیگر، با توجه به سه عامل اقتصادی، بهداشتی و فرهنگی مطرح شده است؛ کشورها از این نظر به چهار گروه تقسیم شده‌اند و کشور ما در گروه «توسعۀ انسانی بالا» قرار دارد (ص ۴۷).
  6. ★عامل اقتصادی به‌تنهایی برای سنجش کیفیت زندگی کافی نیست؛ عواملی مانند هویت، عزت، امنیت، آزادی، احساس شادی و رضایت از زندگی هم بر زندگی افراد اثر می‌گذارند (ص ۴۷).
  7. ★نقشۀ شاخص توسعۀ انسانی کشورهای مختلف (۲۰۲۳ میلادی) چهار گروه را نشان می‌دهد و نمودار کتاب نشان می‌دهد شاخص توسعۀ انسانی ایران طی بیست سال اخیر (سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۸ میلادی) رشد داشته است (ص ۴۸).
  8. ★درآمد و رفاه جنبهٔ اقتصادی دارد و به معنای سطح مطلوب زندگی و رفاه اجتماعی است؛ یعنی اعضای جامعه چقدر از درآمد کافی و شغل مناسب و قدرت خرید برخوردارند و به کالاها و خدمات مورد نیاز چون مسکن، پوشاک، غذا، آموزش، تفریح و فراغت دسترسی دارند (ص ۴۸).
  9. ★تخمین زده می‌شود مالکیت ۸۰ درصد درآمد جهان در دست ۲۰ درصد از ساکنان آن است؛ زیاده‌خواهی بی‌رحمانهٔ برخی افراد یا کشورها در عین فقر و جان‌سپردن سالانۀ میلیون‌ها انسان از گرسنگی، نشانهٔ بی‌عدالتی گسترده در جهان است (ص ۴۹).
  10. ★بیشتر ساکنان کشورهای با درآمد بالا در آمریکای شمالی و اروپای غربی از رفاه بالایی برخوردارند؛ در حالی که در برخی کشورهای آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بخشی از مردم با فقر و کمبود امکانات زندگی و حتی فقر مطلق و گرسنگی مواجه‌اند (ص ۴۹).
  11. ★آمار و ارقام رشد اقتصادی کشورها در طول زمان ثابت نیست؛ در نیمۀ دوم قرن بیستم ژاپن، چین و برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی چون سنگاپور، کرهٔ جنوبی، مالزی و هنگ‌کنگ با توسعۀ صنایع و صدور کالا جایگاه مهمی در اقتصاد جهانی گرفتند و کشورهایی مانند سوریه و عراق به دلیل بحران‌های سیاسی یا جنگ تحمیلی کاهش تولید و درآمد را تجربه کردند؛ در برخی کشورها هم درآمد بالا حاصل ذخایر نفت و گاز است (ص ۴۹).
  12. ★تولید ناخالص داخلی عبارت است از ارزش کلیۀ محصولاتی که در یک دورۀ معین (یک ساله) در داخل یک کشور تولید می‌شوند؛ وقتی میزان تولید ناخالص را به تعداد جمعیت یک کشور تقسیم می‌کنند، درآمد سرانه (به ازای هر نفر در سال) به دست می‌آید (ص ۴۹).
  13. ★رقم درآمد سرانه فقط متوسط درآمد یک جامعه را نشان می‌دهد و به این معنا نیست که همۀ افراد آن جامعه به طور یکسان چنین درآمدی دارند؛ چون توزیع درآمد در کشورها ناعادلانه است، درآمد عده‌ای بسیار بیشتر و درآمد عده‌ای کمتر از این رقم است (ص ۴۹).
  14. ★جدول تولید ناخالص داخلی کتاب (۲۰۲۱ میلادی، آمار بانک جهانی): آمریکا با ۲۲٬۹۹۶٬۱۰۰ میلیون دلار رتبۀ اول، چین دوم و ژاپن سوم است و ایران رتبۀ ۴۴ را دارد؛ جدول بدهی خارجی (۲۰۲۲ میلادی) هم بیشترین بدهی را به آمریکا و کمترین بدهی را به ایران (۹٬۱۴۲ میلیون دلار) نشان می‌دهد (ص ۵۰).
  15. ★امید به زندگی یا متوسط طول عمر در یک کشور یعنی تعداد سال‌هایی که انتظار می‌رود کودکی که در آن کشور به دنیا آمده است عمر کند و زنده بماند؛ میزان آن نشان‌دهندۀ وضعیت سلامت و بهداشت در آن جامعه است (ص ۵۰).
  16. ★در کشورهایی که مردم در محیطی پاک زندگی می‌کنند و به غذای کافی و آب سالم و امکانات درمانی و مراقبت‌های پزشکی پیشرفته دسترسی دارند، امید به زندگی بیشتر است؛ اما کمبود پزشک و دارو و گرسنگی و سوءتغذیه آن را پایین می‌آورد؛ در جدول کتاب ژاپن با ۸۴۹۱ سال بیشترین امید به زندگی را دارد (ص ۵۰ و ۵۱).
  17. ★برای پی بردن به وضع آموزش در کشورها معیارهایی مانند میزان باسوادی بزرگسالان، میانگین سال‌های تحصیل و تعداد معلم به ازای دانش‌آموز را بررسی می‌کنند؛ میانگین سال‌های تحصیل یعنی متوسط تعداد سال‌هایی که دانش‌آموزان یک کشور در مدرسه حضور پیدا کرده و تحصیل کرده‌اند (ص ۵۱).
  18. ★در برخی کشورهای فقیر جهان امکانات آموزشی بسیار کم است؛ کودکان یا به مدرسه نمی‌روند یا خیلی زود تحصیل را رها می‌کنند و به کار مشغول می‌شوند؛ در جدول کتاب آلمان با ۱۴۱ سال بیشترین و افغانستان با ۳ سال کمترین میانگین سال‌های تحصیل را دارند؛ واژه‌های پایان درس هم زاغه‌نشینی، فقر مطلق، گرسنگی (نرسیدن حداقل حدود ۱۸۰۰ کیلوکالری انرژی در روز) و سوءتغذیه را تعریف می‌کنند (ص ۵۱ و ۵۲).

تعریف کلمه‌های مهم

نابرابری جهانی یا بین‌المللی

تفاوت زیادی بین کشورها از نظر ثروت و درآمد، کیفیت زندگی مردم و دسترسی به مسکن مناسب، آموزش، بهداشت، اشتغال و گذران اوقات فراغت.

عوامل خارجی نابرابری

استعمار و چپاول و غارت منابع کشورها به دست کشورهای مستکبر و سلطه‌گر، اشغال نظامی، دخالت در امور داخلی و جلوگیری از استقلال سیاسی و اقتصادی کشورها.

عوامل داخلی نابرابری

وابستگی حکومت‌ها به بیگانگان، استبداد، عادت‌های غلط مانند تنبلی، نبود مدیریت صحیح و غفلت از استعدادها و نبود وحدت و مشارکت بین مردم.

شاخص توسعۀ انسانی

شاخصی برای پی بردن به وضعیت و کیفیت زندگی در کشورها و مقایسۀ آنها با یکدیگر بر پایۀ سه عامل اقتصادی، بهداشتی و فرهنگی.

درآمد و رفاه

سطح مطلوب زندگی و رفاه اجتماعی؛ میزان برخورداری افراد جامعه از درآمد کافی، شغل مناسب، قدرت خرید و دسترسی به کالاها و خدمات مورد نیاز.

تولید ناخالص داخلی

ارزش کلیۀ محصولاتی که در یک دورۀ معین (یک ساله) در داخل یک کشور تولید می‌شوند.

درآمد سرانه

حاصل تقسیم میزان تولید ناخالص داخلی بر تعداد جمعیت یک کشور؛ یعنی درآمد به ازای هر نفر در سال که فقط متوسط درآمد جامعه را نشان می‌دهد.

امید به زندگی

تعداد سال‌هایی که انتظار می‌رود کودکی که در یک کشور به دنیا آمده است عمر کند و زنده بماند؛ نشان‌دهندۀ وضعیت سلامت و بهداشت آن جامعه.

میانگین سال‌های تحصیل

متوسط تعداد سال‌هایی که دانش‌آموزان یک کشور در مدرسه حضور پیدا کرده و تحصیل کرده‌اند.

فقر مطلق

ناتوانی در رفع نیازهای مادی اصلی و اولیۀ زندگی (یعنی خوراک، پوشاک و سرپناه) که برای بقای هر فرد لازم است.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

عوامل خارجی و داخلی نابرابری — ص ۴۷ کتاب

دستهعوامل طبق کتابنکتهٔ امتحانی
عوامل خارجیاستعمار و چپاول و غارت منابع، اشغال نظامی، دخالت در امور داخلی، جلوگیری از استقلال سیاسی و اقتصادیاز سوی کشورهای مستکبر مانند انگلستان، آمریکا و فرانسه
عوامل داخلیوابستگی حکومت‌ها به بیگانگان، استبداد، تنبلی و کم‌اهمیت انگاشتن کار، نبود مدیریت صحیح و غفلت از استعدادها، نبود وحدت و مشارکت مردماز درون خود کشورها سرچشمه می‌گیرد

کلید تفکیک این جدول: هر عاملی که بیرونی‌ها انجام می‌دهند خارجی و هر عاملی که از درون حکومت و مردم برمی‌خیزد داخلی است (ص ۴۷).

سه عامل شاخص توسعۀ انسانی — ص ۴۷ و ۴۸ کتاب

عاملچه چیزی اندازه‌گیری می‌شودمعیارهای کتاب
درآمد و رفاهسطح مطلوب زندگی و رفاه اجتماعیدرآمد کافی، شغل مناسب، قدرت خرید، دسترسی به مسکن، پوشاک، غذا، آموزش و تفریح
امید به زندگیمتوسط طول عمر مردم کشورتعداد سال‌هایی که انتظار می‌رود کودک تازه‌متولدشده زنده بماند
سواد و آموزشوضع آموزش در کشورمیزان باسوادی بزرگسالان، میانگین سال‌های تحصیل، تعداد معلم به ازای دانش‌آموز

شاخص توسعۀ انسانی با این سه عامل (اقتصادی، بهداشتی و فرهنگی) کشورها را به چهار گروه تقسیم می‌کند؛ ایران در گروه «توسعۀ انسانی بالا» است (ص ۴۷).

نتیجه‌گیری از جدول‌های اقتصادی کتاب — ص ۵۰ کتاب

جدولسال آمارنتیجهٔ مهم
رتبه‌بندی تولید ناخالص داخلی۲۰۲۱ میلادیآمریکا با ۲۲٬۹۹۶٬۱۰۰ میلیون دلار اول، چین دوم و ژاپن سوم؛ ایران رتبۀ ۴۴
بدهی خارجی کشورها۲۰۲۲ میلادیبیشترین بدهی با آمریکا (۲۴٬۳۵۰٬۹۱۳ میلیون دلار) و کمترین بدهی جدول با ایران (۹٬۱۴۲ میلیون دلار)

این دو جدول محبوب طراحان سؤال «نتیجه‌گیری از جدول» است؛ رتبهٔ اول تولید ناخالص و کمترین بدهی خارجی را حفظ کن (ص ۵۰).

مقایسۀ امید به زندگی و میانگین سال‌های تحصیل در چند کشور — ص ۵۱ کتاب

کشورامید به زندگی (۲۰۲۲ میلادی)میانگین سال‌های تحصیل (۲۰۲۱ میلادی)
نروژ۸۲۷۹ سال۱۳ سال
آرژانتین۷۷/۰۳ سال۱۱۱ سال
چین۷۷۳۰ سال۷۶ سال
ایران۷۷۱۳ سال۱۰۴ سال
پاکستان۶۷۶۴ سال۴۵ سال
افغانستان۶۵۶۳ سال۳ سال
سیرالئون۵۵۵۵ سال۴۶ سال

کشورهایی مانند نروژ در هر دو شاخص بالا و کشورهایی مانند افغانستان و سیرالئون در هر دو شاخص پایین‌اند؛ سه عامل شاخص توسعۀ انسانی معمولاً با هم بالا می‌روند یا با هم پایین می‌آیند (ص ۵۱).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد کشورهای جهانبیش از ۲۰۰ کشورجملهٔ ص ۴۷ کتاب
مالکیت درآمد جهان۸۰ درصد درآمد در دست ۲۰ درصد ساکنانجملهٔ ص ۴۹ کتاب؛ عددها را جابه‌جا ننویس
سال‌های نمودار رشد توسعۀ انسانی ایران۱۹۹۰ تا ۲۰۱۸ میلادینمودار ص ۴۸ کتاب
رتبۀ اول تولید ناخالص داخلی (۲۰۲۱)آمریکا با ۲۲٬۹۹۶٬۱۰۰ میلیون دلارجدول ص ۵۰ کتاب
رتبۀ ایران در تولید ناخالص داخلی (۲۰۲۱)رتبۀ ۴۴جدول ص ۵۰ کتاب
کمترین بدهی خارجی جدول (۲۰۲۲)ایران با ۹٬۱۴۲ میلیون دلارجدول ص ۵۰ کتاب
بیشترین امید به زندگی جدول کتابژاپن با ۸۴۹۱ سالجدول ص ۵۱ کتاب
حداقل انرژی لازم روزانۀ بدنحدود ۱۸۰۰ کیلوکالریواژه‌های ص ۵۲ کتاب؛ کمتر از آن یعنی گرسنگی

عددهای ۸۰ و ۲۰ و رتبۀ ۴۴ ایران و سال‌های جدول‌ها را با سال آمارشان (۲۰۲۱ و ۲۰۲۲) با هم به خاطر بسپار.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — عامل خارجی یا داخلی؟

استعمار و چپاول، اشغال نظامی و دخالت در امور داخلی و جلوگیری از استقلال کشورها، همگی عوامل خارجی‌اند (ص ۴۷).

وابستگی به بیگانگان، استبداد، تنبلی، نبود مدیریت صحیح و نبود وحدت مردم، عوامل داخلی‌اند (ص ۴۷).

دام رایج: «وابستگی حکومت‌ها به بیگانگان» با اینکه بیگانه در آن هست، اما چون حکومت خود کشور عامل است، عامل داخلی شمرده می‌شود.

⚠ نکتهٔ مهم — سه عامل شاخص توسعۀ انسانی را با ترتیب حفظ کن

ترتیب کتاب: اول درآمد و رفاه، دوم امید به زندگی یا متوسط طول عمر، سوم سواد و آموزش (ص ۴۷).

این شاخص با توجه به سه عامل اقتصادی، بهداشتی و فرهنگی مطرح شده و کشورها را به چهار گروه تقسیم می‌کند (ص ۴۷).

ایران در گروه «توسعۀ انسانی بالا» است و نمودار ص ۴۸ رشد شاخص ایران در بیست سال اخیر را نشان می‌دهد.

⚠ دام امتحانی — درآمد سرانه فقط «متوسط» است

درآمد سرانه از تقسیم تولید ناخالص داخلی بر تعداد جمعیت به دست می‌آید و به ازای هر نفر در سال است (ص ۴۹).

این رقم فقط متوسط درآمد جامعه را نشان می‌دهد و به معنای درآمد یکسان همۀ افراد نیست؛ چون توزیع درآمد ناعادلانه است (ص ۴۹).

در تست‌ها گزینهٔ «درآمد دقیق هر فرد» یا «درآمد یکسان همۀ مردم» همیشه غلط است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — از جدول‌های ص ۵۰ و ۵۱ نتیجه بگیر

تولید ناخالص داخلی ۲۰۲۱: آمریکا اول، چین دوم، ژاپن سوم و ایران رتبۀ ۴۴ (ص ۵۰).

بدهی خارجی ۲۰۲۲: آمریکا بیشترین و ایران کمترین بدهی جدول را دارد (ص ۵۰).

امید به زندگی: ژاپن با ۸۴۹۱ سال صدرنشین جدول است؛ میانگین سال‌های تحصیل: آلمان ۱۴۱ سال و افغانستان ۳ سال (ص ۵۱).

⚠ دام امتحانی — گرسنگی، سوءتغذیه و فقر مطلق را قاطی نکن

گرسنگی یعنی نرسیدن حداقل انرژی لازم (حدود ۱۸۰۰ کیلوکالری در روز) به بدن در اثر کمبود مواد غذایی یا دسترسی نداشتن به غذا (ص ۵۲).

سوءتغذیه یعنی مصرف ناکافی یا نامناسب غذا؛ به‌طوری که پروتئین‌ها، مواد معدنی و ویتامین‌ها به اندازۀ کافی به بدن نرسد (ص ۵۲).

فقر مطلق یعنی ناتوانی در رفع نیازهای مادی اصلی و اولیۀ زندگی: خوراک، پوشاک و سرپناه (ص ۵۲).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۴۷ تا ۵۲ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۸ از ۲۴