جزوهٔ درس — صفحات ۶۰ تا ۶۶ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱۰: اوضاع اجتماعی، اقتصادی، علمی و فرهنگی ایران در عصر صفوی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «اوضاع اجتماعی، اقتصادی، علمی و فرهنگی ایران در عصر صفوی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: زنجیرهٔ حکومت مرکزی نیرومند و نظم و امنیت و رونق زندگی، جمعیت حدود ۱۰ میلیونی ایران و زندگی روستاییان و کوچ‌نشینان و شهرنشینان، کارگاه‌های بافندگی که با نساجی اروپا رقابت می‌کردند، راه‌های امن و کاروان‌سراهای رایگان و انحصار ابریشم در دست شاه عباس، مدرسه‌ها و کتابخانه‌های وقفی و چهره‌های بزرگی مثل شیخ بهایی و ملاصدرا و میرعماد، و در پایان جشن نوروز و آیین تعزیه و هنر کتاب‌آرایی. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

زنجیرهٔ «حکومت مرکزی نیرومند، برقراری نظم و امنیت، رونق زندگی اجتماعی و اقتصادی» را با جملهٔ کتاب توضیح می‌دهی.

۲

جمعیت ایران در عصر صفوی، بیشترین گروه ساکنان و درصد شهرنشینان را با ارقام کتاب یادآوری می‌کنی.

۳

سه منبع عمدهٔ درآمد حکومت صفوی و سه عامل گسترش تجارت را در پرسش‌ها برمی‌شماری.

۴

شهرهای صنعتی بافندگی، کالاهای صادراتی و نمونه‌های هنری عصر صفوی را با مثال کتاب معرفی می‌کنی.

۵

چهره‌های علم و فرهنگ صفوی (شیخ بهایی، ملاصدرا، میرداماد، علامه مجلسی، میرعماد، صائب تبریزی و بیدل) را با کارشان تطبیق می‌دهی.

۶

واژه‌های تعزیه و کتاب‌آرایی را تعریف می‌کنی و جشن‌ها و آیین‌های عصر صفوی را با امروز مقایسه می‌کنی.

۷

سال نام‌گذاری «نجوم و شیخ بهایی» از سوی یونسکو و دلیل آن را در آزمون‌ها به‌کار می‌بری.

نکات کلیدی

  1. ★در دوران صفویه به دلیل وجود حکومت مرکزی نیرومند و برقراری نظم و امنیت در سراسر کشور، شرایط مناسبی برای رونق زندگی اجتماعی و اقتصادی پدید آمد؛ این زنجیرهٔ علل را در همهٔ پرسش‌های این درس دنبال کن (ص ۶۰).
  2. ★جمعیت ایران در آن دوره حدود ۱۰ میلیون نفر تخمین زده می‌شود؛ روستاییان و کوچ‌نشینان به ترتیب بیشترین ساکنان را تشکیل می‌دادند و به کشاورزی، دامداری و صنایع دستی اشتغال داشتند (ص ۶۰).
  3. ★به عقیدهٔ جهانگردان اروپایی از جمله شاردن، وضع زندگی دهقانان ایرانی در دورۀ صفویه به مراتب بهتر از وضع دهقانان مناطق حاصلخیز اروپا بود (ص ۶۰).
  4. ★عمدهٔ درآمد حکومت صفوی، مالیاتی بود که از کشاورزان و دامداران می‌گرفتند؛ روستاییان هم منبع درآمد حکومت بودند و هم پایهٔ غذای شهرها (ص ۶۰).
  5. ★در دورۀ صفوی شهرهای بزرگ و آباد پدید آمد و حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد ایرانیان در شهرها زندگی می‌کردند؛ شهرنشینان بیشتر مقام‌های حکومتی، نظامیان، روحانیون، بازرگانان، پیشه‌وران و صنعتگران بودند (ص ۶۰).
  6. ★صنایع ایران نیز شکوفا و پررونق بودند؛ بخشی از محصولات ایران مانند خشکبار، پارچه‌های مخملی، ابریشمی و حریر و نیز قالی‌های نفیس به کشورهای همسایه و برخی کشورهای اروپایی صادر می‌شد (ص ۶۱).
  7. ★صنعت بافندگی در کنار رونق صنعت ابریشم، در دورۀ شاه عباس اول با کارگاه‌های بزرگ در اصفهان، کاشان، یزد، مشهد، استرآباد (گرگان) و گیلان با صنعت نساجی اروپا رقابت می‌کرد؛ شاه و اعضای خاندان او مالک بیشتر این کارگاه‌ها بودند (ص ۶۱).
  8. ★در بافت فرش دورۀ شاه تهماسب ۱۷ رنگ به کار رفته و فنون تثبیت رنگ‌های طبیعی پایدار، بیش از ۴۰۰ سال دوام آن را تضمین کرده است؛ این فرش در مجموعۀ گتی نگهداری می‌شود (ص ۶۱).
  9. ★به نوشتۀ سفرنامۀ شاردن، منبع درآمد مردم کاشان کارگاه‌های ابریشم‌بافی و هنر نقره‌کاری آنهاست و در دهکدۀ آران هزار کارگر ابریشم‌کار اشتغال داشتند؛ این ده دو هزار خانه و ششصد باغ بزرگ داشت (ص ۶۱).
  10. ★صنعتگران ایرانی در صنایع کاشی، چینی، چرم، جواهر، رنگ، صابون و جنگ‌افزارهای سنتی از قبیل شمشیر و کمان پیشرفت کرده بودند و ابزارهای علمی مانند اسطرلاب نیز از دست استادان ایرانی بیرون می‌آمد (ص ۶۲).
  11. ★یکپارچه بودن سرزمین ایران و وجود نظم و امنیت در سراسر کشور، تجارت داخلی و خارجی را پررونق کرد؛ شبکۀ وسیعی از راه‌ها و کاروان‌سراها وجود داشت و بازرگانان و مسافران رایگان در کاروان‌سراها اقامت می‌کردند (ص ۶۲).
  12. ★جهانگردان اروپایی دربارهٔ امنیت راه‌های ایران و رفتار پسندیدۀ مأموران راهداری با مسافران بسیار نوشته‌اند؛ بازار قیصریۀ اصفهان در شمال میدان نقش جهان یکی از باشکوه‌ترین بازارهای آن دوره بود (ص ۶۲).
  13. ★شاهان صفوی به شرکت‌های تجاری اروپایی اجازه دادند در ایران فعالیت کنند و صدها بازرگان آسیایی و اروپایی در پایتخت مشغول تجارت بودند؛ صادرات ابریشم که پرسودترین کالای صادراتی بود، در انحصار شاه عباس قرار داشت (ص ۶۳).
  14. ★پادشاهان صفوی مدرسه‌ها و کتابخانه‌های عظیمی به‌ویژه در پایتخت‌های صفوی ساختند و اموال و املاک بسیاری را وقف آنها کردند؛ به تفسیر، فقه و حدیث و همچنین طبیعیات، ریاضیات، ادبیات، فلسفه، طب و نجوم توجه می‌شد (ص ۶۳).
  15. ★میرداماد، ملاصدرا، شیخ بهایی و علامه محمدباقر مجلسی از فیلسوفان و عالمان بزرگ عصر صفوی بودند؛ شیخ بهایی، دانشمند مشهور سده‌های ۱۰ و ۱۱ هجری قمری، استاد ملاصدرا بود (ص ۶۴).
  16. ★خدمات شیخ بهایی: محاسبۀ دقیق آب زاینده‌رود و تقسیم آن میان محله‌های اصفهان، گرمابۀ شمعی، طراحی مسجد چهارباغ و قنات زرین‌کمر نجف‌آباد؛ یونسکو به پاس خدمات او به علم ستاره‌شناسی، سال ۲۰۰۹م را سال «نجوم و شیخ بهایی» نام‌گذاری کرد (ص ۶۴).
  17. ★به سبب کم‌توجهی پادشاهان به شاعران، شعر و ادب فارسی پررونق نبود اما سبک هندی و شاعران بزرگی مانند صائب تبریزی و بیدل به این دوره تعلق دارند؛ علم تاریخ هم مورد توجه بود و کتاب‌های تاریخی ارزشمندی به جا مانده است (ص ۶۴).
  18. ★هنرمندان بزرگ معماری، نقاشی، خوشنویسی، کتاب‌آرایی و خاتم‌کاری شهرت یافتند و میرعماد حسنی قزوینی «مکتب خوشنویسی میرعماد» را در خط نستعلیق بنیان گذاشت؛ جشن نوروز و اعیاد قربان، فطر و غدیر و آیین روضه‌خوانی، سینه‌زنی و تعزیه تأثیر مهمی در افزایش همدلی و همبستگی مردم داشت (ص ۶۵).

تعریف کلمه‌های مهم

کاروان‌سرا

جای اقامت مسافران و کاروان‌ها در راه‌ها؛ در عصر صفوی بازرگانان و مسافران رایگان در آن اقامت می‌کردند.

وقف

اختصاص دادن اموال و املاک به کار خیر؛ پادشاهان صفوی اموال و املاک بسیاری را وقف مدرسه‌ها و کتابخانه‌ها کردند.

کتاب‌آرایی

هنری که از چند هنرِ تحریر (خط)، تذهیب، تصویرگری و جلدآرایی کتاب ترکیب شده و از گذشتهٔ دور در ایران رواج داشته است.

تعزیه

نمایشی مذهبی که سنت آن به شیعیان ایران متعلق است و محور اصلی آن واقعهٔ کربلا و مصیبت‌های اهل بیت(ع) است.

سبک هندی

شیوهٔ شاعری دورۀ صفوی که با وجود کم‌توجهی پادشاهان به شاعران، در آن شکوفا شد و صائب تبریزی و بیدل از بزرگ‌ترین شاعران آن بودند.

اسطرلاب

ابزار علمیِ آسمان‌شناسی که در عصر صفوی به دست استادان ایرانی ساخته می‌شد؛ نمونه‌های آن در موزه‌های نیویورک و ایران نگهداری می‌شود.

زربفت

پارچهٔ گران‌بها و زربافِ بافته‌شده در کاشان؛ به نوشتۀ شاردن هیچ شهری در این کار به قدر کاشان رواج نداشت.

قیصریه

بازار باشکوه دورۀ صفوی در اصفهان که در شمال میدان نقش جهان ساخته شد؛ یکی از باشکوه‌ترین بازارهای بزرگ آن دوره.

مکتب خوشنویسی میرعماد

قانون و سبکی در نستعلیق‌نویسی که میرعماد حسنی قزوینی با آگاهی به علم نقطه‌گذاری و ایجاد نسبت‌های طلایی تثبیت کرد.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

زندگی اجتماعی در عصر صفوی — ص ۶۰ کتاب

گروه مردمکار و جایگاهسهم از جمعیت
روستاییان و کوچ‌نشینانکشاورزی، دامداری و صنایع دستیبیشترین ساکنان ایران
شهرنشینانمقام‌های حکومتی، نظامیان، روحانیون، بازرگانان، پیشه‌وران و صنعتگرانحدود ۱۰ تا ۱۵ درصد ایرانیان

جمعیت ایران حدود ۱۰ میلیون نفر بود و به عقیدۀ شاردن زندگی دهقان ایرانی از دهقان مناطق حاصلخیز اروپا بهتر بود (ص ۶۰).

منابع درآمد حکومت صفوی — ص ۶۰ و ۶۲ و ۶۳ کتاب

منبع درآمدتوضیح کتابنکتهٔ امتحانی
مالیات کشاورزان و دامدارانعمدهٔ درآمد حکومت صفوی از این مالیات بودکلیدواژهٔ «عمدهٔ درآمد» را حفظ کن
عوارض کاروان‌های تجاریاز کاروان‌هایی که در راه‌ها و بازارها رفت‌وآمد می‌کردند عوارض گرفته می‌شدهمراه با شبکۀ راه‌ها و کاروان‌سرای رایگان
انحصار صادرات ابریشمپرسودترین کالای صادراتی در انحصار شاه عباس بودانحصار یعنی صادرات فقط از راه شاه

پاسخ بخش «ب» فعالیت ۱ ص ۶۳ کتاب همین سه منبع است؛ عمده بودن مالیات را فراموش نکن (ص ۶۳).

صنعت و شهرهای صنعتی عصر صفوی — ص ۶۱ و ۶۲ کتاب

شهر یا منطقهجلوهٔ صنعت در عصر صفوینمونهٔ معروف
اصفهانکارگاه‌های بافندگی بزرگ و متعدد در دورۀ شاه عباس اولبازار قیصریه در شمال میدان نقش جهان
کاشانابریشم‌بافی، مخمل‌بافی، ساتن و پارچه‌های زربفتهنر نقره‌کاری به نوشتۀ شاردن
یزد، مشهد، استرآباد (گرگان) و گیلانکارگاه‌های بافندگی بزرگ در کنار رونق صنعت ابریشمرقابت با صنعت نساجی اروپا
دهکدۀ آران (آران و بیدگل امروزی)هزار کارگر ابریشم‌کار به بافتن انواع پارچه‌های ابریشمیدو هزار خانه و ششصد باغ بزرگ
سراسر ایرانکاشی، چینی، چرم، جواهر، رنگ، صابون و جنگ‌افزارهای سنتیاسطرلاب‌سازی و فرش ۱۷ رنگ دورۀ شاه تهماسب

شاه و اعضای خاندان او مالک بیشتر کارگاه‌های بافندگی بودند (ص ۶۱)؛ این نکته را با انحصار ابریشم اشتباه نگیر (ص ۶۳).

چهره‌های علم، ادب و هنر عصر صفوی — ص ۶۴ و ۶۵ کتاب

چهرهرشته و جایگاهاثر یا یادگار
شیخ بهایی (بهاءالدین محمد)دانشمند مشهور سده‌های ۱۰ و ۱۱ هجری قمری؛ استاد ملاصدرامحاسبۀ آب زاینده‌رود، گرمابۀ شمعی، مسجد چهارباغ، قنات زرین‌کمر
ملاصدرافیلسوف مشهور عصر صفویشاگرد شیخ بهایی
میرداماد و علامه محمدباقر مجلسیفیلسوف و عالم بزرگ عصر صفویآثار ارزشمند علمی و مذهبی
میرعماد حسنی قزوینیاستاد خوشنویسیبنیان‌گذار مکتب خوشنویسی میرعماد در خط نستعلیق
صائب تبریزی و بیدلشاعران بزرگ سبک هندیشعر فارسی دورۀ صفوی
محتشم کاشانیشاعر و مرثیه‌سرای برجستۀ دورۀ صفویهمرثیه‌ها برای امام حسین(ع)

یونسکو سال ۲۰۰۹م را به پاس خدمات شیخ بهایی به علم ستاره‌شناسی، سال «نجوم و شیخ بهایی» نامید (ص ۶۴).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
جمعیت ایران در عصر صفویحدود ۱۰ میلیون نفرروستاییان و کوچ‌نشینان بیشترین ساکنان بودند (ص ۶۰)
درصد ایرانیانِ ساکن شهرهاحدود ۱۰ تا ۱۵ درصدشهرنشینان بیشتر حکومتی‌ها، بازرگانان و صنعتگران بودند (ص ۶۰)
تعداد کارگران ابریشم‌کار دهکدۀ آرانهزار کارگراز سفرنامۀ شاردن (ص ۶۱)
خانه‌ها و باغ‌های بزرگ آراندو هزار خانه و ششصد باغهمه از سفرنامۀ شاردن (ص ۶۱)
تعداد رنگ‌های فرش دورۀ شاه تهماسب۱۷ رنگ طبیعی پایداربیش از ۴۰۰ سال دوام؛ مجموعۀ گتی (ص ۶۱)
سده‌های فعالیت شیخ بهاییسده‌های ۱۰ و ۱۱ هجری قمریاو استاد ملاصدرا بود (ص ۶۴)
سال نام‌گذاری «نجوم و شیخ بهایی»سال ۲۰۰۹مبه پاس خدمات شیخ بهایی به ستاره‌شناسی (ص ۶۴)
تعداد شاخه‌های علوم غیردینی کتاب ص ۶۳۶ شاخه: طبیعیات، ریاضیات، ادبیات، فلسفه، طب و نجومکنار علوم دینی تفسیر، فقه و حدیث (ص ۶۳)

این عددها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً ۱۰ میلیون، ۱۰ تا ۱۵ درصد و سال ۲۰۰۹م یونسکو.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — روستایی یا شهرنشین؟

روستاییان و کوچ‌نشینان بیشترین ساکنان ایران عصر صفوی بودند؛ شهرها هنوز جمعیت غالب را نداشتند (ص ۶۰).

درصدها را جابه‌جا نکن: کل جمعیت حدود ۱۰ میلیون نفر بود و فقط حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد در شهرها زندگی می‌کردند (ص ۶۰).

در پرسش‌های چهارگزینه‌ای گزینهٔ «شهرنشینان بیشترین ساکنان» همیشه دام است؛ شغل روستاییان کشاورزی، دامداری و صنایع دستی بود.

⚠ نکتهٔ مهم — سه منبع درآمد حکومت صفوی

عمدهٔ درآمد حکومت صفوی، مالیاتی بود که از کشاورزان و دامداران می‌گرفتند (ص ۶۰).

منبع دوم، عوارضی بود که از کاروان‌های تجاری در راه‌ها و بازارها گرفته می‌شد (ص ۶۲).

منبع سوم، انحصار صادرات ابریشم یعنی پرسودترین کالای صادراتی در دست شاه عباس بود (ص ۶۳).

⚠ نکتهٔ امتحانی — بافندگی و رقابت با اروپا

بافندگی در دورۀ شاه عباس اول با نساجی اروپا رقابت می‌کرد؛ کارگاه‌ها در اصفهان، کاشان، یزد، مشهد، استرآباد (گرگان) و گیلان بودند (ص ۶۱).

شاه و اعضای خاندان او مالک بیشتر کارگاه‌های بافندگی بودند؛ مالکیت کارگاه‌ها را با انحصار صادرات ابریشم اشتباه نگیر (ص ۶۱ و ۶۳).

فرش ۱۷ رنگ دورۀ شاه تهماسب با تثبیت رنگ‌های طبیعی پایدار، بیش از ۴۰۰ سال دوام آورده و در مجموعۀ گتی است (ص ۶۱).

⚠ دام امتحانی — شیخ بهایی و سال ۲۰۰۹م یونسکو

شیخ بهایی دانشمند سده‌های ۱۰ و ۱۱ هجری قمری است، نه قرن‌های میلادی؛ او استاد ملاصدرا بود (ص ۶۴).

یونسکو سال ۲۰۰۹م را به پاس خدمات او به علم ستاره‌شناسی، سال «نجوم و شیخ بهایی» نام‌گذاری کرد (ص ۶۴).

گزینه‌های «سال فلسفه و ملاصدرا» یا «سال خوشنویسی میرعماد» در تست‌ها دام‌های هم‌خانواده‌اند؛ سال ویژه از آنِ شیخ بهایی است.

⚠ نکتهٔ مهم — سبک هندی، تعزیه و کتاب‌آرایی

به سبب کم‌توجهی پادشاهان، شعر و ادب پررونق نبود اما سبک هندی با صائب تبریزی و بیدل به دورۀ صفویه تعلق دارد (ص ۶۴).

تعزیه نمایشی مذهبی با محوریت واقعهٔ کربلا و مصیبت‌های اهل بیت(ع) است و سنت آن به شیعیان ایران می‌رسد (ص ۶۵).

کتاب‌آرایی ترکیبی از تحریر (خط)، تذهیب، تصویرگری و جلدآرایی است؛ مقدمۀ نوروز را هم سفرنامۀ کمپفر با نقاره و شیپور توصیف کرده است (ص ۶۵).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۶۰ تا ۶۶ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۰ از ۲۴