جزوهٔ درس — صفحات ۶۸ تا ۷۳ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱۱: تلاش برای حفظ استقلال و اتحاد سیاسی ایران

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «تلاش برای حفظ استقلال و اتحاد سیاسی ایران» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: پس از سقوط صفویه و تجزیهٔ ایران، نادرشاه چگونه افغان‌ها را سرکوب و روس و عثمانی را بیرون راند و چرا کارش ناپایدار ماند؛ کریم‌خان زند چگونه با لقب «وکیل‌الرعایا» سی سال آرامش نسبی پدید آورد؛ آقامحمدخان قاجار چگونه تهران را پایتخت کرد؛ انقلاب صنعتی اروپا چه بود و چگونه استعمارگران را پرقدرت کرد و سرانجام حملهٔ روسیه به قفقاز و عهدنامهٔ گلستان و مقاومت مردمی با فتوای علما. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

وضعیت ایران پس از سقوط صفویه و کاری که نادر برای احیای وحدت سیاسی کرد را به ترتیب زمانی توضیح می‌دهی.

۲

کارنامهٔ نادرشاه (سرکوب افغان‌ها، بیرون راندن روس و عثمانی، لشکرکشی تا دهلی و نیروی دریایی خلیج فارس) را با دلیل سقوط افشاریه کنار هم می‌گذاری.

۳

دلایل انتخاب لقب «وکیل‌الرعایا» توسط کریم‌خان و بناهای وکیل شیراز را یادآوری می‌کنی.

۴

شیوهٔ به قدرت رسیدن آقامحمدخان و اهمیت پایتختی تهران و دورهٔ فتحعلی‌شاه را شرح می‌دهی.

۵

عوامل شکل‌گیری انقلاب صنعتی و پیامدهای آن برای اروپا و ایران را تحلیل می‌کنی.

۶

شرایط عهدنامهٔ گلستان و نقش فتوای علما در آزادسازی سرزمین‌های اشغالی را بیان می‌کنی.

۷

خط زمان صفحۀ ۷۲ کتاب را با سال‌های قمری و شمسی و رویدادهایش می‌خوانی.

نکات کلیدی

  1. ★پس از سقوط صفویان: در دورۀ نادرشاه افشار دوباره وحدت سیاسی شکل گرفت اما پس از او کشور به صحنۀ جنگ مدعیان حکومت شد؛ در دورۀ کریم‌خان زند مدتی امنیت و آرامش بود و پس از مرگ او جنگ و ستیز آغاز شد؛ آقامحمدخان قاجار ایران را متحد کرد اما جانشینانش در برابر هجوم کشورهای قدرتمند از ایران دفاع نکردند (ص ۶۸).
  2. ★در پی تسلط افغان‌ها بر اصفهان و برکناری و قتل شاه سلطان حسین صفوی، ایران گرفتار تجزیه و تفرقه شد؛ روسیه و عثمانی هم با استفاده از آشفتگی اوضاع، قسمت‌هایی از شمال و غرب ایران را اشغال کردند (ص ۶۸).
  3. ★نادر که سرداری از ایل افشار بود، نخست مهاجمان افغان را سرکوب و تار و مار کرد و سپس نیروهای روسیه و عثمانی را از ایران بیرون راند؛ پس از این پیروزی‌ها بر تخت شاهی نشست و سلسلۀ افشاریه پایه‌گذاری شد (ص ۶۸).
  4. ★دورۀ دوازده‌سالۀ پادشاهی نادر به نبرد با بیگانگان و فرونشاندن شورش‌های داخلی گذشت؛ او در تعقیب افغان‌های شورشی که به هندوستان گریخته بودند تا دهلی پیش رفت و با غنیمت‌های بسیار بازگشت (ص ۶۸).
  5. ★نادرشاه از موقعیت حساس خلیج فارس و اهمیت نیروی دریایی آگاه بود و برای تأسیس نیروی دریایی ایران در خلیج فارس کارهایی انجام داد اما این کارها با مرگ او متوقف شد (ص ۶۸).
  6. ★در سال‌های پایانی حکومت نادر، نافرمانی‌ها و شورش‌های پیاپی تأثیر روانی نامطلوبی بر او گذاشت؛ او که به اطرافیان بدگمان شده بود به خشونت روی آورد و فرماندهان سپاهش که از جان خود می‌ترسیدند او را به قتل رساندند؛ ایران بار دیگر صحنۀ جنگ حاکمان محلی و سران ایل‌ها شد (ص ۶۹).
  7. ★کریم‌خان از ایل زندیه با پیروزی بر دیگر مدعیان حکومت به درگیری‌ها و نزاع‌های داخلی پایان داد؛ حکومت بخش بزرگی از ایران به جز خراسان را در دست گرفت و سلسلۀ زندیه را بنیان گذاشت (ص ۶۹).
  8. ★کریم‌خان به جای عنوان شاه، لقب وکیل‌الرعایا یعنی نمایندۀ مردم را برگزید؛ او به رفاه عمومی، صلح، آسایش مردم اهمیت می‌داد؛ دوران فرمانروایی او سی سال طول کشید و ثبات و آرامش نسبی در سراسر کشور پدید آمد و اوضاع اجتماعی و اقتصادی مردم بهتر شد (ص ۶۹ و ۷۰).
  9. ★در شیراز، پایتخت زندیه، بازار وکیل، مسجد وکیل، حمام وکیل و ارگ کریم‌خان ساخته شد و فعالیت‌های علمی و فرهنگی در آن شهر رونق گرفت (ص ۷۰).
  10. ★قدرت گرفتن خاندان زند در ایران تقریباً مصادف با تسلط انگلستان بر هندوستان بود؛ این اتفاق سبب شد انگلیسی‌ها بر اقیانوس هند و دریاهای جنوبی ایران دسترسی بیشتری داشته باشند و نفوذ تجاری آنها در ایران بیشتر شود (ص ۷۰).
  11. ★با مرگ کریم‌خان، افراد خاندان او برای کسب قدرت با یکدیگر درگیر شدند و مردم بار دیگر نظاره‌گر جنگ داخلی شدند (ص ۷۰).
  12. ★ایل قاجار یکی از ایل‌های ترک‌تبار ایران بود؛ آقامحمدخان پس از مرگ کریم‌خان تلاش برای رسیدن به حکومت را آغاز کرد، لطفعلی‌خان زند آخرین فرمانروای زندیه را شکست داد و به قتل رساند و مردم کرمان را به دلیل پناه دادن به لطفعلی‌خان بی‌رحمانه مجازات کرد (ص ۷۰).
  13. ★آقامحمدخان با لشکرکشی‌های پیاپی بر سراسر ایران مسلط شد، حکومت قاجار را بنیان گذاشت و تهران را به پایتختی خود انتخاب کرد؛ شهری که تا امروز پایتخت ایران مانده است (ص ۷۰).
  14. ★آقامحمدخان مردی تندخو و بی‌رحم بود و سرانجام به دست خدمتکارانش کشته شد؛ پس از او برادرزادۀش فتحعلی‌شاه به قدرت رسید؛ دورۀ حکومت فتحعلی‌شاه همزمان با آغاز نفوذ و دخالت گستردهٔ روسیه، انگلستان و فرانسه در ایران بود (ص ۷۱).
  15. ★انقلاب صنعتی که از انگلستان آغاز شد و در دیگر کشورهای اروپایی گسترش یافت؛ سرازیر شدن ثروت سرزمین‌های استعمارشده مانند هند و قارۀ آمریکا و نظام گستردهٔ برده‌داری آفریقاییان و تجارت پرسود آن به شکل‌گیری آن کمک کرد (ص ۷۱ و ۷۲).
  16. ★در نتیجۀ انقلاب صنعتی، نیروی ماشین و ابزارهای صنعتی جای نیروی انسان و ابزارهای دستی را در تولید گرفت و سرعت و میزان تولید افزایش یافت؛ قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی اروپا و طغیانگری و رقابت‌های استعماری آنان بالا رفت و نابرابری در سطح جهان بیشتر شد؛ نگاه ابزاری به انسان و آسیب شدید به محیط زیست هم از پیامدهای مخرب آن بود (ص ۷۱ و ۷۲).
  17. ★روسیه تا پیش از فرمانروایی پتر کبیر کشوری ضعیف و عقب‌مانده بود اما به نتیجۀ برنامه‌های او کشوری قدرتمند و استعمارگر شد؛ یکی از اهداف استعماری آن رسیدن به آب‌های خلیج فارس و اقیانوس هند بود (ص ۷۲).
  18. ★در زمان فتحعلی‌شاه روسیه با ارتشی مجهز به سلاح‌های جدید به قلمرو ایران در قفقاز حمله کرد؛ پس از ده سال جنگ نابرابر، روسیه پیروز شد و عهدنامۀ گلستان را تحمیل کرد: ایالت‌های گرجستان و داغستان و شهرهای باکو و گنجه از حاکمیت ایران خارج شدند؛ مردم با فتوای علما بسیج شدند و سپاه ایران از جنگاوران ایل‌ها و نیروهای داوطلب مردمی، مناطق اشغال‌شده را به سرعت آزاد کرد؛ روسیه اما با تمام قوا بازگشت و جنگ دوم آغاز شد (ص ۷۲).

تعریف کلمه‌های مهم

قزلباش

واژه‌ای ترکی به معنای سرخ‌سر؛ لقب اعضای ایل‌های ترک که طرف‌دار خانقاه شیخ صفی بودند و به شاه اسماعیل صفوی برای رسیدن به حکومت کمک کردند؛ چون کلاه‌های سرخ‌رنگ بر سر می‌گذاشتند به قزلباش معروف شدند.

تجزیه

قطعه‌قطعه شدن سرزمین و جدا شدن بخش‌هایی از یک کشور؛ ایران پس از تسلط افغان‌ها بر اصفهان گرفتار تجزیه و تفرقه شد.

ایل

گروه و طایفۀ بزرگِ مردم که بر اساس خویشاوندی زندگی می‌کنند؛ نادر از ایل افشار، کریم‌خان از ایل زندیه و آقامحمدخان از ایل ترک‌تبار قاجار بودند.

سلسله

دنبالۀ حکومت‌های پی‌درپی از یک خاندان؛ افشاریه، زندیه و قاجاریه سه سلسلۀ این درس‌اند.

وکیل‌الرعایا

لقب کریم‌خان زند به معنای نمایندۀ مردم؛ او به جای عنوان شاه این لقب را برای خود برگزید.

انقلاب صنعتی

تحول بزرگ تولید که از انگلستان آغاز شد و در دیگر کشورهای اروپایی گسترش یافت؛ در آن نیروی ماشین و ابزارهای صنعتی جای نیروی انسان و ابزارهای دستی را در تولید گرفت.

استعمار

نفوذ و سلطهٔ اقتصادی، سیاسی و نظامی کشورهای قدرتمند بر کشورهای دیگر برای غارت ثروت و بازار؛ افزایش قدرت اروپا پس از انقلاب صنعتی فعالیت‌های استعماری را بیشتر کرد.

عهدنامهٔ گلستان

عهدنامه‌ای که پس از ده سال جنگ نابرابر در زمان فتحعلی‌شاه به ایران تحمیل شد و به موجب آن ایالت‌های گرجستان و داغستان و شهرهای باکو و گنجه از حاکمیت ایران خارج شدند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

سه سلسلهٔ درس؛ افشاریه، زندیه و قاجاریه — ص ۶۸ تا ۷۰ کتاب

سلسلهبنیان‌گذار و ایلنکتهٔ مهم
افشاریهنادرشاه، سرداری از ایل افشارسرکوب افغان‌ها؛ بیرون راندن روس و عثمانی؛ پادشاهی دوازده‌ساله
زندیهکریم‌خان، از ایل زندیهلقب وکیل‌الرعایا؛ حکومت به جز خراسان؛ سی سال آرامش نسبی؛ پایتخت شیراز
قاجاریهآقامحمدخان، از ایل ترک‌تبار قاجارشکست و قتل لطفعلی‌خان زند؛ پایتختی تهران؛ سپس فتحعلی‌شاه

شیوۀ به قدرت رسیدن هر سه سلسله شبیه هم است: از دل جنگ و شکست دادن دیگر مدعیان حکومت (فعالیت ۲ ص ۷۰).

کارنامهٔ نادرشاه و دلیل ناپایداری افشاریه — ص ۶۸ و ۶۹ کتاب

کارنامهشرح کتابنکتهٔ امتحانی
سرکوب افغان‌هامهاجمان افغان را سرکوب و تار و مار کردنخستین کار نادر پس از تجزیۀ ایران
بیرون راندن روس و عثمانینیروهای اشغالگر را از شمال و غرب ایران بیرون رانداحیای استقلال و وحدت سیاسی
لشکرکشی تا دهلیدر تعقیب افغان‌های شورشی که به هندوستان گریخته بودند؛ بازگشت با غنیمت‌های بسیارنام شهر «دهلی» را دقیق بنویس
نیروی دریایی خلیج فارساز موقعیت حساس خلیج فارس آگاه بود؛ کارها با مرگ او متوقف شدکلیدواژۀ کتاب: «با مرگ او متوقف شد»
قتل نادربدگمانی و رفتارهای خشونت‌آمیز سال‌های پایانی؛ ترس فرماندهانبازگشت جنگ حاکمان محلی و سران ایل‌ها

دورۀ دوازده‌سالۀ پادشاهی نادر به نبرد با بیگانگان و فرونشاندن شورش‌های داخلی گذشت (ص ۶۸).

انقلاب صنعتی از آغاز تا پیامدها — ص ۷۱ و ۷۲ کتاب

پدیدارآنچه کتاب می‌گویدپیامد برای ایران
آغاز و گسترشاز انگلستان آغاز شد و در دیگر کشورهای اروپایی گسترش یافتروسیه و انگلستان استعمارگر به ایران نزدیک شدند
عوامل شکل‌گیریثروت سرزمین‌های استعمارشده مانند هند و قارۀ آمریکا و تجارت پرسود برده‌داری آفریقاییانطمع به ثروت و بازار ایران
تولیدنیروی ماشین و ابزارهای صنعتی جای نیروی انسان و ابزارهای دستی را گرفت؛ سرعت و میزان تولید افزایش یافتکالای ارزان اروپایی رقیب تولید ایران شد
قدرت و استعمارافزایش قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی اروپا و طغیانگری؛ نابرابری در سطح جهان بیشتر شدحملهٔ روسیه به قفقاز ایران
پیامدهای انسانی و زیست‌محیطیرواج نگاه ابزاری به انسان؛ آسیب شدید به محیط زیستپرسش «پیامد مخرب» در آزمون‌ها

این جدول پاسخ فعالیت ۴ ص ۷۲ کتاب را هم پوشش می‌دهد؛ دو عامل شکل‌گیری را حفظ کن (ص ۷۱).

حملهٔ روسیه به ایران و عهدنامهٔ گلستان — ص ۷۲ کتاب

مرحلهشرح کتابنتیجه
پس‌زمینهپتر کبیر روسیۀ ضعیف و عقب‌مانده را قدرتمند و استعمارگر کرد؛ هدف رسیدن به آب‌های خلیج فارس و اقیانوس هندراه روسیه به خلیج فارس از ایران می‌گذشت
جنگ اولحمله به قفقاز در زمان فتحعلی‌شاه با سلاح‌های جدید و فنون جنگی تازه؛ سپاه ایران با سلاح‌های ابتداییده سال جنگ نابرابر؛ پیروزی روسیه
عهدنامهٔ گلستانتحمیل عهدنامه به ایرانجدایی گرجستان و داغستان و شهرهای باکو و گنجه
مقاومت مردمیفتوای علما؛ بسیج مردم؛ سپاه جنگاوران ایل‌ها و نیروهای داوطلب مردمیآزادسازی به‌سرعتِ مناطق اشغال‌شده
جنگ دومبازگشت روسیه با تمام قوا و تجهیزاتسرنوشت آن در صفحۀ ۷۳ و مقدمۀ درس‌های بعدی فصل ۶

سپاه ایران از جنگاوران ایل‌های مختلف با سلاح‌های ابتدایی تشکیل شده بود؛ تفاوت تجهیزات کلید فهم شکست است (ص ۷۲).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
مدت پادشاهی نادرشاهدورۀ دوازده‌سالهبه نبرد با بیگانگان و فرونشاندن شورش‌های داخلی گذشت (ص ۶۸)
مدت فرمانروایی کریم‌خان زندسی سالثبات و آرامش نسبی؛ بناهای وکیل شیراز (ص ۷۰)
مدت جنگ نابرابر اول ایران و روسده سالتا تحمیل عهدنامهٔ گلستان در زمان فتحعلی‌شاه (ص ۷۲)
بازۀ خط زمان ص ۷۲ کتاب به قمریاز سال ۱۲۵۰ تا ۱۳۵۰ قمریخط زمان از عهد نادرشاه تا ناصرالدین‌شاه و بعد (ص ۷۲)
بازۀ خط زمان ص ۷۲ کتاب به شمسیاز سال ۱۲۱۲ تا ۱۳۰۹ شمسیمعادل شمسیِ بازۀ قمری خط زمان (ص ۷۲)
رویداد پایانی خط زمانکودتای ۱۲۹۹ شمسیرویدادهای خط زمان محور درس‌های بعدی فصل ۶ است (ص ۷۲)
تعداد سلسله‌های این درس۳ سلسلهافشاریه، زندیه و قاجاریه (ص ۶۸ تا ۷۰)

در این درس «دوازده سال»، «سی سال» و «ده سال» سه عدد طلایی‌اند؛ خط زمان را با دو سال‌مبنای قمری و شمسی بخوان.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — نادرشاه را کامل بشناس

نادر از ایل افشار بود؛ افغان‌ها را سرکوب کرد، روس و عثمانی را بیرون راند و سلسلۀ افشاریه را بنیان گذاشت (ص ۶۸).

او تا دهلی در هندوستان لشکر کشید و برای تأسیس نیروی دریایی در خلیج فارس کوشید اما کارها با مرگش متوقف شد (ص ۶۸).

دلایل قتل او را فراموش نکن: بدگمانی و خشونت سال‌های پایانی و ترس فرماندهان سپاهش (ص ۶۹).

⚠ نکتهٔ مهم — وکیل‌الرعایا یعنی چه؟

کریم‌خان به جای عنوان شاه، لقب وکیل‌الرعایا یعنی نمایندۀ مردم را برای خود برگزید (ص ۶۹).

حکومت او بر بخش بزرگی از ایران به جز خراسان بود و دوران فرمانروایش سی سال طول کشید (ص ۶۹ و ۷۰).

بازار وکیل، مسجد وکیل، حمام وکیل و ارگ کریم‌خان در شیراز، پایتخت زندیه، ساخته شد (ص ۷۰).

⚠ نکتهٔ امتحانی — قاجاریه و پایتختی تهران

آقامحمدخان پس از مرگ کریم‌خان قدرت را گرفت و لطفعلی‌خان زند، آخرین فرمانروای زندیه، را شکست داد و به قتل رساند (ص ۷۰).

او تهران را به پایتختی انتخاب کرد؛ شهری که تا امروز پایتخت ایران مانده است (ص ۷۰).

پس از او برادرزادۀش فتحعلی‌شاه به قدرت رسید؛ دورۀ او همزمان با آغاز نفوذ روسیه، انگلستان و فرانسه در ایران بود (ص ۷۱).

⚠ دام امتحانی — دو عامل شکل‌گیری انقلاب صنعتی

کتاب دو عامل را نام می‌برد: ثروت سرزمین‌های استعمارشده مانند هند و قارۀ آمریکا و نظام گستردهٔ برده‌داری آفریقاییان و تجارت پرسود آن (ص ۷۱).

انقلاب صنعتی از انگلستان آغاز شد؛ ماشین جای نیروی انسان و ابزارهای دستی را گرفت و تولید بالا رفت (ص ۷۱).

پیامدها: طغیانگری و رقابت استعماری، نابرابری بیشتر، نگاه ابزاری به انسان و آسیب شدید به محیط زیست (ص ۷۲).

⚠ نکتهٔ مهم — گلستان و مقاومت مردمی

روسیۀ پتر کبیر هدف استعماریِ رسیدن به آب‌های خلیج فارس و اقیانوس هند داشت و در زمان فتحعلی‌شاه به قفقاز ایران حمله کرد (ص ۷۲).

به موجب گلستان، گرجستان و داغستان و شهرهای باکو و گنجه از حاکمیت ایران خارج شدند (ص ۷۲).

مردم با فتوای علما بسیج شدند و سپاه جنگاوران ایل‌ها و داوطلبان مردمی مناطق اشغال‌شده را به سرعت آزاد کرد؛ اما جنگ دوم آغاز شد (ص ۷۲).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۶۸ تا ۷۳ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۱ از ۲۴