جزوهٔ درس — صفحات ۷۴ تا ۸۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱۲: در جست‌وجوی پیشرفت و رهایی از سلطهٔ خارجی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «در جست‌وجوی پیشرفت و رهایی از سلطهٔ خارجی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: پایان جنگ دوم ایران و روسیه و عهدنامهٔ ننگین ترکمانچای و علل شکست ایران، آگاهی ایرانیان از ارزش علم پس از شکست‌ها، تلاش‌های عباس میرزا برای اعزام دانشجو و ترجمهٔ کتاب، اصلاحات گستردهٔ امیرکبیر و دارالفنون و وقایع اتفاقیه، مدارس جدید میرزا حسن رشدیه و تفاوتشان با مکتب‌خانه، امتیازهای اقتصادی واگذارشده به روس‌ها و انگلیسی‌ها و آسیب آن به تولید ایران، و در پایان بیداری مردم با سیدجمال‌الدین اسدآبادی و پیروزی نهضت تنباکو با حرام اعلام کردن توتون و تنباکو از سوی میرزای شیرازی. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

پیوند شکست‌های ایران با روسیه و انگلستان را با بیداری ایرانیان دربارهٔ ارزش علم توضیح می‌دهی.

۲

مفاد عهدنامهٔ ترکمانچای (جدایی سرزمین‌های شمال رود ارس، محرومیت از کشتی جنگی در دریای مازندران و پرداخت غرامت) و علل شکست ایران را بیان می‌کنی.

۳

تلاش‌های عباس میرزا برای اعزام دانشجو به اروپا و ترجمهٔ کتاب‌ها را به نتیجه‌گیری او دربارهٔ نقش علم و صنعت وصل می‌کنی.

۴

اقدامات اصلاحی امیرکبیر را در حوزه‌های اداری، ایالتی، مالی، نظامی، قضایی، اجتماعی، فرهنگی و عمرانی دسته‌بندی می‌کنی.

۵

تفاوت مکتب‌خانه و مدارس جدید و نقش میرزا حسن رشدیه را شرح می‌دهی.

۶

امتیازهای اقتصادی روس‌ها و انگلیسی‌ها را از هم جدا می‌کنی و آسیب واگذاری آن‌ها را به تولید ایران می‌گویی.

۷

چرایی و نتیجهٔ نهضت تنباکو و نقش میرزای شیرازی و سیدجمال‌الدین اسدآبادی را با جملهٔ کتاب تحلیل می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★شکست‌های نظامی و سیاسی از روسیه و انگلستان استعمارگر در دورهٔ قاجار نتایج زیان‌باری برای کشور داشت، اما ایرانیان را بیش از پیش متوجه ارزش علم کرد و توانمندی‌های صنعتی اروپاییان را آشکار ساخت؛ سیاستمداران، اندیشمندان و عالمان دینی برای پیشرفت و حفظ استقلال به چاره‌جویی پرداختند (ص ۷۴).
  2. ★روسیه پس از بازگشت با تمام قوا و تجهیزات وارد جنگ دوم شد و با شکست دادن سپاه ایران، عهدنامۀ ترکمانچای را ــ که ننگین‌تر از قرارداد گلستان بود ــ به کشور ما تحمیل کرد؛ سرزمین‌های ایرانیِ شمال رود ارس به تصرف روسیه درآمد و همچون معاهدۀ گلستان، ایران از داشتن کشتی جنگی در دریای مازندران محروم گردید و مجبور به پرداخت غرامت شد (ص ۷۴).
  3. ★شکست ایران و معاهدات خسارتبار گلستان و ترکمانچای تحت تأثیر علل مختلفی رخ داد؛ از جمله: ضعف در فرماندهی و بخشی از لشکر، خیانت برخی از درباریان، انزوای برخی شخصیت‌های کارآمد مانند قائم‌مقام و فریبکاری خائنانهٔ روس‌ها و میانجیگری انگلیس (ص ۷۴).
  4. ★یکی از هدف‌های اصلی انگلستان از برقراری ارتباط با حکومت قاجار این بود که نگذارد کشورهای رقیب از طریق ایران به هندوستان، مهم‌ترین مستعمرۀ آن، دسترسی پیدا کنند؛ اما انگلستان در جنگ‌های ایران و روسیه به تعهدات خود عمل نکرد و در دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه با لشکرکشی به خلیج فارس و حمله به جزایر و بنادر ایران، حکومت قاجار را مجبور به پذیرش جدایی افغانستان و جدایی قسمت شرقی سیستان و بلوچستان کرد و تعدادی از جزایر ایرانی خلیج فارس را به پایگاه نظامی خود تبدیل کرد (ص ۷۴).
  5. ★عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه و فرمانده لشکر ایران در جنگ با روسیه، یکی از نقاط قوت روس‌ها را برخورداری آنها از دانش و تجهیزات پیشرفتهٔ نظامی می‌دانست؛ او نتیجه گرفت تا تغییراتی در جهت پیشرفت‌های علمی و صنعتی در ایران ایجاد نشود، تعداد زیاد سپاهیان ایران و دلاوری و فداکاری‌های آنها برای پیروزی کافی نیست (ص ۷۴).
  6. ★به گمان عباس میرزا یکی از اقدامات لازم برای پیشرفت ایران، فرستادن افرادی به انگلستان برای فراگیری علوم و فنون جدید بود؛ افراد برای تحصیل در رشته‌های فنی، نظامی و پزشکی به اروپا رفتند و کتاب‌هایی در موضوع تاریخ کشورهای اروپایی به فارسی ترجمه شد؛ صنعت چاپ هم تازه به ایران راه یافته بود (ص ۷۴).
  7. ★میرزا تقی خان امیرکبیر کارهای جدی و مؤثری برای نوسازی و اصلاح امور ایران انجام داد؛ ناصرالدین شاه در ابتدای سلطنتش او را به صدراعظمی منصوب کرد و در ادارهٔ کشور به او اختیار کامل داد؛ در آن زمان حکومت قاجار با شورش در ایالت‌ها، دخالت‌های خارجی، بی‌نظمی و خالی بودن خزانه روبه‌رو بود؛ امیرکبیر پس از برقراری امنیت و آرامش، نوسازی تشکیلات حکومتی و مبارزه با مفاسد اداری و اقتصادی را آغاز کرد و در سیاست خارجی درصدد قطع نفوذ روسیه و انگلستان در ایران بود (ص ۷۵).
  8. ★یکی از اقدامات امیرکبیر تأسیس مدرسۀ دارالفنون بود؛ چون فرستادن دانشجو به اروپا را کافی نمی‌دانست، معلمانی را از کشورهایی جز روسیه و انگلیس استعمارگر (مثلاً از اتریش) استخدام کرد؛ دارالفنون مدتی پس از برکناری امیرکبیر و چند روز پیش از قتل او شروع به کار کرد (ص ۷۵).
  9. ★اصلاحات اداری، ایالتی و مالی امیرکبیر: منع رشوه‌خواری و پیشکش گرفتن مقام‌ها و تعیین حقوق برای کارکنان دولت؛ منع فروش حکومت ایالت‌ها که پیش از آن به کسانی که پول بیشتری پرداخت می‌کردند فروخته می‌شد؛ کاهش حقوق شاه، شاهزادگان و درباریان؛ اصلاح قوانین مالیاتی و وادار کردن زمین‌داران بزرگ به پرداخت مالیات (ص ۷۶).
  10. ★اصلاحات نظامی، قضایی و اجتماعی امیرکبیر: تلاش برای ایجاد سپاه منظم و تأسیس کارخانۀ اسلحه‌سازی؛ اصلاح امور قضایی و توجه جدی به برقراری عدالت و رعایت حقوق مردم و منع شکنجۀ متهمان؛ احترام به حقوق اقلیت‌های دینی در عین مبارزه با فرقه‌های ساختگی که با ایجاد اغتشاش، زمینۀ سیاست‌های استعماری انگلستان را فراهم می‌کردند (ص ۷۶).
  11. ★اصلاحات فرهنگی و عمرانی امیرکبیر: انتشار روزنامۀ وقایع اتفاقیه به‌عنوان اولین روزنامۀ رسمی ایران؛ ترجمۀ کتاب‌های اروپایی و توسعۀ چاپخانه؛ ساختن بیمارستان و مقابله با بیماری‌های مسری مانند آبله و وبا؛ سنگ‌فرش کردن خیابان‌ها؛ راه‌اندازی پست جدید، ادارۀ گذرنامه و ساخت بازار در تهران (ص ۷۶).
  12. ★امیرکبیر در سال ۱۲۲۲ق در فراهان از توابع اراک متولد شد، از دوران نوجوانی مورد توجه ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی قرار گرفت و در دوران حکومت محمدشاه چندین مأموریت سیاسی در روسیه و عثمانی داشت؛ دارالفنون در سال ۱۲۶۸ق در تهران افتتاح شد و بیش از صد دانشجو در رشته‌های مهندسی، پزشکی و جراحی، فیزیک، شیمی، داروسازی، معدن‌شناسی، توپخانه، پیاده‌نظام و سواره‌نظام در آن مشغول تحصیل شدند (ص ۷۶).
  13. ★سرانجام ناصرالدین شاه تحت تأثیر توطئهٔ درباریان و افراد سودجو، دستور قتل امیرکبیر را داد و ایران از خدمات ارزشمند او محروم شد؛ وضعیت کشور پس از قتل امیرکبیر افول کرد (ص ۷۵).
  14. ★ایران مهد مراکز علمی بزرگی مانند نظامیه‌ها و دانشگاه جندی‌شاپور بوده است؛ آشنایی اروپاییان با این گنجینۀ تمدنی که غالباً به فارسی یا عربی نگاشته شده بود، یکی از عوامل رشد علمی و صنعتی آنها پس از قرن ۱۵ است؛ اما ایران در دورۀ قاجار به دلایلی از جمله نااهل بودن برخی حاکمان، شاهد کندی و توقف رشد و نوآوری‌های علمی بود (ص ۷۷).
  15. ★برخی کشورهای استعمارگر برای تربیت نسل آیندهٔ ایران مطابق برنامه‌های خود در صدد تغییر روش‌های تعلیم و تربیت بودند؛ در چنین فضایی افرادهایی مانند میرزا حسن رشدیه مدارسی بر اساس روش‌های جدید تعلیم و تربیت عمومی تأسیس کردند؛ در مکتب‌خانه پس از الفبای عربی، روخوانی قرآن و گلستان و بوستان آموخته می‌شد اما در مدارس جدید دورۀ ابتدایی قرآن، شرعیات، فارسی، دیکته، حساب، نصاب و هندسه و دورۀ متوسطه فیزیک، شیمی، ریاضی، جبر، مثلثات، طب، زبان فرانسه، تاریخ و جغرافیا تدریس می‌شد؛ معلمان اغلب فارغ‌التحصیل دارالفنون یا تحصیل‌کردۀ اروپا بودند (ص ۷۷).
  16. ★کشورهای استعمارگر روسیه و انگلستان در دورۀ ناصرالدین‌شاه امتیازهای اقتصادی مهمی به‌دست آوردند؛ امتیازهای روس‌ها: شیلات شمال، بانک استقراضی روس، نیروی قزاق، راه شوسۀ بین انزلی و قزوین و قرارداد گمرکی؛ امتیازهای انگلیسی‌ها: تلگراف، رویتر (بهره‌برداری از جنگل‌ها و منابع و معادن به جز طلا و نقره)، کشتی‌رانی در کارون، لاتاری، بانک شاهنشاهی، توتون و تنباکو و دارسی؛ ورود کالاهای اروپایی بدون حقوق گمرکی یا با حقوق ناچیز، تولیدکنندگان و بازرگانان ایرانی را ضعیف و ورشکست کرد (ص ۷۸).
  17. ★سیدجمال‌الدین اسدآبادی برای بسیج ملت‌های مسلمان در برابر استبداد داخلی و استعمار خارجی روزنامۀ عروة الوثقی را منتشر کرد؛ مردم با واگذاری امتیازها مخالفت کردند و روحانیون رهبری اعتراض‌ها را به عهده داشتند؛ در نهضت تنباکو یک نفر انگلیسی خرید و فروش انحصاری توتون و تنباکو را به‌دست گرفت و آیت‌الله میرزا حسن شیرازی، مرجع تقلید شیعیان در سامرا، استفاده از آن را حرام اعلام کرد و ناصرالدین‌شاه مجبور به لغو قرارداد شد (ص ۷۸).
  18. ★نهضت تنباکو نخستین حرکت جدی مردم ایران برای رهایی از نفوذ و سلطۀ خارجی و ایستادگی در برابر ستم داخلی بود و پیروزی آن حس اعتماد به نفس و روحیۀ مقاومت و مبارزه را در مردم تقویت کرد؛ به فرمان لغو امتیاز نیز تلگراف «از طهران به اصفهان» به تاریخ ۱۷ شهر جمادی‌الاولی ۱۳۰۹ به دست امین‌السلطان صدراعظم صادر شد (ص ۷۸ و ۷۹).

تعریف کلمه‌های مهم

عهدنامهٔ ترکمانچای

عهدنامه‌ای ننگین‌تر از گلستان که پس از شکست ایران در جنگ دوم، روسیه آن را تحمیل کرد؛ به موجب آن سرزمین‌های ایرانی شمال رود ارس به تصرف روسیه درآمد، ایران از کشتی جنگی در دریای مازندران محروم شد و مجبور به پرداخت غرامت شد.

امتیاز اقتصادی

اجازۀ فعالیت اقتصادی و یا واگذاری حق بهره‌برداری از منابع طبیعی و معدنی به افراد یا شرکت‌های داخلی یا خارجی.

نهضت

برخاستن، به حرکت درآمدن و قیام برای رسیدن به مقاصد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی معین؛ مانند نهضت تنباکو.

پتر کبیر

پتر اول امپراتور نامدار روسیه که هم‌زمان با سال‌های پایانی سلسلۀ صفوی حکومت می‌کرد و با نوسازی ارتش، روسیه را قدرتمند و پهناور کرد.

مکتب‌خانه

محل آموزش سنتی ایران که در آن پس از الفبای عربی، روخوانی قرآن، گلستان و بوستان سعدی و آثار ادبی و تاریخی آموخته می‌شد و مکتب‌دار دین و احکام دینی و آداب زندگی را هم یاد می‌داد.

دارالفنون

مدرسه‌ای به سبک مدرسه‌های جدید که امیرکبیر تأسیس کرد و در سال ۱۲۶۸ق در تهران افتتاح شد؛ بیش از صد دانشجو در رشته‌های مهندسی، پزشکی، فیزیک، شیمی و... در آن تحصیل کردند.

وقایع اتفاقیه

اولین روزنامۀ رسمی ایران که امیرکبیر منتشر کرد.

حقوق گمرکی

مالیاتی که بر کالاهای وارداتی تعلق می‌گرفت؛ شرکت‌های خارجی معمولاً کالاهای اروپایی را بدون پرداخت آن یا با حقوق بسیار ناچیز وارد می‌کردند.

مستعمره

سرزمینی تحت تسلط کامل کشور استعمارگر که منابع و بازار آن به نفع آن کشور بهره‌برداری می‌شود؛ مانند هندوستان برای انگلستان.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

عهدنامهٔ ترکمانچای و علل شکست ایران — ص ۷۴ کتاب

موضوعشرح کتابنکتهٔ امتحانی
تحمیل عهدنامهروسیه با شکست دادن سپاه ایران در جنگ دوم، ترکمانچای را تحمیل کردننگین‌تر از قرارداد گلستان
سرزمین‌هاسرزمین‌های ایرانیِ شمال رود ارس به تصرف روسیه درآمدنام رود «ارس» را دقیق بنویس
دریای مازندرانهمچون معاهدۀ گلستان، ایران از داشتن کشتی جنگی محروم گردیددو معاهده، یک محرومیت مشترک
غرامتایران مجبور به پرداخت غرامت شدواژۀ «خسارتبار» برای گلستان و ترکمانچای
علل شکستضعف در فرماندهی و بخشی از لشکر؛ خیانت برخی از درباریان؛ انزوای شخصیت‌های کارآمد مانند قائم‌مقام؛ فریبکاری خائنانهٔ روس‌ها و میانجیگری انگلیسچهار عامل را با هم حفظ کن

شکست‌ها ایرانیان را بیش از پیش متوجه ارزش علم کرد؛ همین آگاهی زمینه‌ساز تلاش‌های عباس میرزا و امیرکبیر شد (ص ۷۴).

اقدامات اصلاحی امیرکبیر — ص ۷۶ کتاب

حوزهاقدام اصلاحی امیرکبیرنکتهٔ امتحانی
اداریمنع رشوه‌خواری و پیشکش گرفتن توسط مقام‌ها و کارکنان دولت و تعیین حقوق برای آنهامبارزه با مفاسد اداری
ایالتیمنع فروش حکومت ایالت‌هاپیش از آن ایالت‌ها را به پرداخت‌کنندگان پولِ بیشتر می‌فروختند
مالیکاهش حقوق شاه، شاهزادگان و درباریان؛ اصلاح قوانین مالیاتی؛ وادار کردن زمین‌داران بزرگ به پرداخت مالیاتپاسخ به خالی بودن خزانه
نظامیتلاش برای ایجاد سپاه منظم و تأسیس کارخانۀ اسلحه‌سازیدرس‌گرفته از جنگ‌های ایران و روس
قضاییاصلاح امور قضایی؛ برقراری عدالت و رعایت حقوق مردم؛ منع شکنجۀ متهمانواژۀ «منع شکنجه» را حفظ کن
اجتماعیاحترام به حقوق اقلیت‌های دینی در عین مبارزه با فرقه‌های ساختگیفرقه‌ها زمینه‌ساز سیاست‌های استعماری انگلستان بودند
فرهنگیانتشار وقایع اتفاقیه؛ ترجمۀ کتاب‌های اروپایی؛ توسعۀ چاپخانهاولین روزنامۀ رسمی ایران
عمرانیبیمارستان؛ مقابله با آبله و وبا؛ سنگ‌فرش خیابان‌ها؛ پست جدید؛ ادارۀ گذرنامه؛ ساخت بازار در تهرانهر حوزه یک اقدام نمونه کافی است

ناصرالدین شاه در ابتدای سلطنتش امیرکبیر را به صدراعظمی منصوب کرد و در ادارهٔ کشور به او اختیار کامل داد (ص ۷۵).

مکتب‌خانه و مدارس جدید — ص ۷۷ کتاب

ویژگیمکتب‌خانهمدارس جدید
آغاز آموزشآموختن الفبای عربی و سپس روخوانی قرآندرس‌هایی مانند قرآن، شرعیات، فارسی، دیکته، حساب، نصاب و هندسه
ادامۀ برنامهگلستان و بوستان سعدی و آثار ادبی و تاریخی و آموزش نوشتندر دورۀ متوسطه فیزیک، شیمی، ریاضی، جبر، مثلثات، طب، زبان فرانسه، تاریخ و جغرافیا
معلممکتب‌دار که دین و احکام دینی و آداب زندگی را هم یاد می‌داداغلب فارغ‌التحصیل دارالفنون یا تحصیل‌کردۀ اروپا
بنیان‌گذار نمونهشیوۀ سنتی آموزش ایرانمیرزا حسن رشدیه با روش‌های جدید تعلیم و تربیت عمومی

قرآن و ادبیات فارسی در هر دو برنامۀ آموزشی جای داشت؛ نگرانی اصلی، مدارسی بود که متناسب با فرهنگ اروپاییان ساخته شده بود (ص ۷۷).

امتیازهای اقتصادی روس‌ها و انگلیسی‌ها در دورۀ ناصرالدین‌شاه — ص ۷۸ کتاب

امتیازهای روس‌هاامتیازهای انگلیسی‌هانکتهٔ امتحانی
شیلات شمالاحداث تلگرافهر دو زیرساخت و بهره‌برداری هستند
بانک استقراضی روسامتیاز رویتر: بهره‌برداری از جنگل‌ها و منابع و معادن ایران به جز طلا و نقرهاستثنای «به جز طلا و نقره» را حفظ کن
تشکیل نیروی قزاقکشتی‌رانی در کارونقزاق نظامی و کارون دریایی است
احداث راه شوسۀ بین انزلی و قزوینبخت‌آزمایی (لاتاری)راه شوسه، امتیاز روس‌ها بود
قرارداد گمرکیتأسیس بانک شاهنشاهیگمرکی، بانک استقراضی روس و بانک شاهنشاهی انگلیسی را اشتباه نگیر
ــخرید و فروش انحصاری توتون و تنباکوعامل شکل‌گیری نهضت تنباکو
ــامتیاز دارسی: استخراج معادن نفتنفت، امتیاز انگلیسی‌ها بود

روس‌ها ۵ امتیاز و انگلیسی‌ها ۷ امتیاز گرفتند؛ واگذاری این امتیازها صنعت و بازرگانی ایران را آسیب فراوان دید (ص ۷۸).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
سال تولد امیرکبیرسال ۱۲۲۲ قمریدر فراهان از توابع اراک (ص ۷۶)
سال افتتاح دارالفنونسال ۱۲۶۸ قمریچند روز پیش از قتل امیرکبیر و مدتی پس از برکناری او (ص ۷۶)
تعداد دانشجویان نخستین دارالفنونبیش از ۱۰۰ دانشجودر رشته‌های مهندسی، پزشکی، فیزیک، شیمی و... (ص ۷۶)
تعداد امتیازهای واگذارشده به روس‌ها۵ امتیازشیلات شمال تا قرارداد گمرکی (ص ۷۸)
تعداد امتیازهای واگذارشده به انگلیسی‌ها۷ امتیازاز تلگراف تا امتیاز دارسی (ص ۷۸)
دستگاه‌های بافندگی شیراز در اوایل حکومت قاجار۵۰۰ واحد که حدود ۶۰ سال بعد به ۱۰ واحد رسیدکاهش سنگین با ورود پارچه‌های انگلستان (ص ۸۰)
کارگاه‌های حریربافی اصفهاناز ۱۲۵۰ واحد به ۱۲ واحد رسیدمردم اصفهان مصرف‌کنندۀ پارچه‌های نخی کارخانه‌های انگلستان شدند (ص ۸۰)
تاریخ تلگراف فرمان لغو امتیاز توتون و تنباکو۱۷ شهر جمادی‌الاولی ۱۳۰۹از طهران به اصفهان؛ به دست امین‌السلطان صدراعظم (ص ۷۹)

این عددها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً سال‌های ۱۲۲۲ق و ۱۲۶۸ق و کاهش دستگاه‌های بافندگی شیراز و اصفهان.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — گلستان و ترکمانچای را قاطی نکن

ترکمانچای عهدنامۀ جنگ دوم است که روسیه پس از شکست سپاه ایران تحمیل کرد و ننگین‌تر از گلستان بود (ص ۷۴).

مفاد مشترک هر دو: ایران از داشتن کشتی جنگی در دریای مازندران محروم شد؛ مفاد ویژۀ ترکمانچای: جدایی سرزمین‌های شمال رود ارس و پرداخت غرامت (ص ۷۴).

علل شکست را با هم حفظ کن: ضعف در فرماندهی و بخشی از لشکر، خیانت برخی درباریان، انزوای شخصیت‌هایی مانند قائم‌مقام و فریبکاری روس‌ها و میانجیگری انگلیس (ص ۷۴).

⚠ نکتهٔ مهم — عباس میرزا و نتیجه‌گیری دربارهٔ علم

عباس میرزا ولیعهد فتحعلی‌شاه و فرمانده لشکر ایران در جنگ با روسیه بود (ص ۷۴).

نقطهٔ قوت روس‌ها از دید او: برخورداری از دانش و تجهیزات پیشرفتهٔ نظامی؛ بدون پیشرفت علمی و صنعتی، تعداد سپاهیان و دلاوری کافی نیست (ص ۷۴).

اقداماتش: فرستادن افراد به انگلستان برای فراگیری علوم و فنون جدید و ترجمۀ کتاب‌های تاریخ کشورهای اروپایی به فارسی؛ صنعت چاپ تازه به ایران راه یافته بود (ص ۷۴).

⚠ نکتهٔ امتحانی — امیرکبیر و دارالفنون

امیرکبیر در سال ۱۲۲۲ق در فراهان متولد شد و ناصرالدین شاه در ابتدای سلطنتش او را با اختیار کامل صدراعظم کرد (ص ۷۵ و ۷۶).

دارالفنون در سال ۱۲۶۸ق افتتاح شد و بیش از صد دانشجو گرفت؛ معلمانش از کشورهایی جز روسیه و انگلیس، مثلاً اتریش، بودند (ص ۷۵ و ۷۶).

نکتۀ تلخ: دارالفنون مدتی پس از برکناری امیرکبیر و چند روز پیش از قتل او شروع به کار کرد؛ پس از قتلش کشور افول کرد (ص ۷۵).

⚠ دام امتحانی — امتیازهای روس‌ها و انگلیسی‌ها

امتیازهای روس‌ها (۵ مورد): شیلات شمال، بانک استقراضی روس، نیروی قزاق، راه شوسۀ انزلی و قزوین و قرارداد گمرکی (ص ۷۸).

امتیازهای انگلیسی‌ها (۷ مورد): تلگراف، رویتر، کشتی‌رانی در کارون، لاتاری، بانک شاهنشاهی، توتون و تنباکو و دارسی (ص ۷۸).

کالاهای اروپایی بدون حقوق گمرکی یا با حقوق ناچیز وارد می‌شد و تولیدکنندگان و بازرگانان ایرانی ورشکست شدند (ص ۷۸).

⚠ نکتهٔ مهم — نهضت تنباکو؛ نخستین حرکت جدی مردم

قرارداد یک انگلیسی خرید و فروش انحصاری توتون و تنباکو را عامل نهضت می‌دانیم؛ اعتراض‌ها با رهبری روحانیون و بازرگانان در شهرها آغاز شد (ص ۷۸).

آیت‌الله میرزا حسن شیرازی، مرجع تقلید شیعیان در سامرا، استفاده از توتون و تنباکو را حرام اعلام کرد و ناصرالدین‌شاه مجبور به لغو قرارداد شد (ص ۷۸).

پیروزی نهضت، حس اعتماد به نفس و روحیۀ مقاومت و مبارزه را در مردم تقویت کرد؛ سیدجمال‌الدین اسدآبادی هم با روزنامۀ عروة الوثقی امت اسلامی را بیدار می‌کرد (ص ۷۸).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۷۴ تا ۸۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۲ از ۲۴