جزوهٔ درس ۱۳: نهضت مشروطه

جزوهٔ درس — صفحات ۸۲ تا ۸۷ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱۳: نهضت مشروطه

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «نهضت مشروطه» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: معنی مشروطه و هدف جنبش مردم، اوضاع ایران و جهان در آستانهٔ قیام و جریان خودباختگی به غرب، ماجرای گرانی قند و فلک شدن تجار، تحصن حرم حضرت عبدالعظیم و مهاجرت علما به قم و تحصن در سفارت انگلیس، صدور فرمان مشروطه در مرداد ۱۲۸۵، متمم قانون اساسی و تلاش شیخ فضل‌الله نوری، توپ بستن مجلس به دست محمدعلی‌شاه، مقاومت تبریز با ستارخان و باقرخان، قرارداد ۱۹۰۷ و تقسیم ایران و سرانجام جنگ جهانی اول و رئیسعلی دلواری. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

معنی «پادشاهی مشروطه» را با جملهٔ کتاب توضیح می‌دهی و آن را از حکومت استبدادی جدا می‌کنی.

۲

هدف جنبش مشروطه‌خواهی مردم را با جملهٔ کتاب بیان می‌کنی و سال پیروزی آن را با ارقام فارسی می‌گویی.

۳

اوضاع ایران و جهان در آستانهٔ مشروطه و خطر جریان خودباختگی به غرب را شرح می‌دهی.

۴

مراحل قیام را از فلک شدن تجار تا صدور فرمان مشروطه به ترتیب بازگو می‌کنی و رهبران آن را نام می‌بری.

۵

مفاد متمم قانون اساسی و نقش شیخ فضل‌الله نوری را توضیح می‌دهی و علت توپ بستن مجلس را می‌گویی.

۶

قرارداد ۱۹۰۷، تقسیم ایران و جدول متحدین و متفقین جنگ جهانی اول را با صفحهٔ کتاب به خاطر می‌سپاری.

۷

پیامدهای جنگ جهانی اول برای ایران و نقش رئیسعلی دلواری را با جملهٔ کتاب تحلیل می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★متن آغازین درس: در دوران حکومت مظفرالدین شاه، نظام پادشاهی استبدادی جای خود را به پادشاهی مشروطه داد که در آن اختیارات شاه بر اساس قانون محدود می‌شد و نهادهایی مانند مجلس شورا و هیئت وزیران می‌توانستند در ادارهٔ کشور دخالت کنند (ص ۸۲).
  2. ★هدف جنبش مشروطه‌خواهی، تغییر شیوهٔ حکومت به‌منظور ایجاد امنیت، عدالت، آزادی، پیشرفت کشور و رهایی از استبداد داخلی و سلطهٔ خارجی بود؛ نهضت مشروطیت در سال ۱۲۸۵ش/۱۳۲۴ق به پیروزی رسید (ص ۸۲).
  3. ★نهضت به سبب موانع و مشکلات داخلی، دخالت‌های کشورهای خارجی و وقوع جنگ جهانی اول به هدف‌های اساسی خود نرسید؛ نتیجهٔ این حوادث سقوط سلسلهٔ قاجار و روی کار آمدن سلسلهٔ پهلوی بود (ص ۸۲).
  4. ★اوضاع ایران: از میانهٔ دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه با افزایش نفوذ و دخالت انگلستان و روسیه اوضاع کشور رو به افول نهاد و این روند در دوران مظفرالدین‌شاه به سبب ضعف و ناتوانی او فزونی یافت؛ رهبری مردم را بیشتر علما بر عهده داشتند (ص ۸۲).
  5. ★اوضاع جهان: استعمارگران اروپایی پس از «انقلاب صنعتی» می‌خواستند تمام جهان را در چنگ بگیرند؛ آنها با ایجاد فرقه‌های جدید و دامن زدن به اختلافات مذهبی و اجتماعی سعی کردند نیروی مقاومت مردمی را تضعیف کنند (ص ۸۲).
  6. ★جریان خودباختگی به غرب: از اواسط دوران قاجار برخی روشنفکران پذیرش بی‌چون‌وچرای اندیشه‌های غربی را ترویج می‌کردند و نهضت اصلاح‌طلبی مردم ایران که بر اساس عدالت‌خواهی و نفی استعمار بود را با عقاید غربی درمی‌آمیختند؛ این خلط بعدها مسیر مشروطه را هم گرفتار انحراف کرد (ص ۸۲).
  7. ★موفقیت نهضت تنباکو و قتل ناصرالدین شاه در پی آن، انگیزهٔ مردم برای مبارزه با استبداد و سلطهٔ خارجی را بیشتر کرده بود (ص ۸۳).
  8. ★علل قیام: مظفرالدین شاه شاهی نااهل بود و توانایی سامان دادن به کشور را نداشت؛ هزینهٔ سنگین سفرهای او به خارج در عین وضع بد اقتصادی مردم و توهین به مقدسات از سوی کارگزاران استعمارگر، اعتراضات مردمی را به رهبری علمای تهران برانگیخت؛ یکی دیگر از عوامل سرعت‌بخش جریان مشروطه، ماجرای فلک شدن تجار بود: قیمت کالاهای اساسی مانند نان و قند بالا رفت و حاکم تهران به جای رسیدگی به شکایت‌ها، به اعتراض‌کنندگان توهین کرد و تاجران قند را فلک کرد (ص ۸۳).
  9. ★رهبری اعتراضات با آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی بود؛ آنها پیشرفت کار را بدون همراهی آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری، بزرگ‌ترین عالم تهران، ناممکن می‌دیدند و با پیوستن او اکثر روحانیون تهران هم به معترضان ملحق شدند (ص ۸۳).
  10. ★تحصن (بست‌نشینی) یک‌ماههٔ حرم حضرت عبدالعظیم: خواستهٔ حاضرین تشکیل عدالت‌خانه در تمام شهرها و عمل به قانون اسلامی به شکل دقیق بود؛ با قول همکاری شاه تحصن تمام شد اما مظفرالدین شاه به تعهدات خود عمل نکرد (ص ۸۳).
  11. ★پس از شکستن قول شاه، جمعی چند هزار نفره راهی قم شدند و با نامه به مراجع عراق بسیاری از عالمان را همراه کردند؛ سپس به تحریک برخی وابستگان انگلستان، هزاران تاجر، کاسب، طلبه و عموم مردم به سفارت انگلیس پناه بردند و اعضای سفارت با پذیرایی از مردم بر خواسته‌های آنان تأثیر می‌گذاشتند (ص ۸۳ و ۸۴).
  12. ★بسیاری از مردم برای اولین بار در سفارت با واژهٔ مشروطه آشنا شدند و انگلیسی‌ها و غرب‌گرایان به آنان القا کردند که باید همچون انگلستان مشروطه و مجلس شورا بخواهند (ص ۸۴).
  13. ★شورش همزمان مردم در برخی ولایت‌ها و تعطیلی بازارها و مساجد تهران، مظفرالدین شاه را واداشت در مرداد ۱۲۸۵ فرمان تشکیل مجلس شورا را صادر کند؛ سپس عده‌ای از سیاستمداران مشروطه‌خواه به سرعت قانون اساسی را تدوین کردند (ص ۸۴).
  14. ★متمم قانون اساسی مشتمل بر اصول اساسی دربارهٔ حقوق و تکالیف متقابل دولت و ملت بود و شامل بخشی می‌شد که بر اساس آن چند نفر از مجتهدان و فقیهان اسلام آشنا با شرایط و زمان در مجلس شرکت می‌کردند تا قانون‌های مصوب مخالف قواعد اسلامی نباشد؛ این بخش با تلاش شیخ فضل‌الله نوری اضافه شد (ص ۸۴).
  15. ★محمدعلی‌شاه مستبد با پشتیبانی دولت روسیه، پس از چند ماه اختلاف و حوادثی مانند قتل صدراعظم و سوءقصد به جان شاه، به دستور او مجلس به توپ بسته شد و منحل گردید؛ مقاومت اصلی از تبریز به سردمداری ستارخان و باقرخان و با حمایت مراجع نجف شکل گرفت و پس از فتح تهران، احمد شاه جانشین شد (ص ۸۵).
  16. ★شهادت مظلومانهٔ شیخ فضل‌الله نوری پس از محاکمهٔ نمایشی، نشانه‌ای از انحراف در مسیر مشروطه بود؛ او با مشروطهٔ منطبق با ارزش‌های غربی مخالف بود و طرفدار مشروطهٔ شرعی بر پایهٔ ارزش‌های اسلامی بود (ص ۸۵).
  17. ★انگلستان و روسیه برای مقابله با قدرت روزافزون آلمان و متحدانش (ایتالیا، اتریش و مجارستان) طی قرارداد ۱۹۰۷ ایران را میان خود تقسیم کردند؛ نیروهای روسیه در تبریز تعدادی از مشروطه‌خواهان را کشتند و در مشهد حرم امام رضا (ع) را به گلوله بستند (ص ۸۶).
  18. ★جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴م/۱۲۹۳ش آغاز شد و پس از چهار سال با پیروزی متفقین به پایان رسید؛ ایران بی‌طرفی کامل را اعلام کرد اما انگلستان، روسیه و عثمانی آن را نادیده گرفتند؛ قحطی، فقر، گرسنگی و بیماری چند میلیون ایرانی را کشت و رئیسعلی دلواری در تنگستان به اشغالگران انگلیسی ضربه زد (ص ۸۷).

تعریف کلمه‌های مهم

مشروطه

نظام پادشاهی‌ای که در آن اختیارات شاه بر اساس قانون محدود می‌شود و نهادهایی مانند مجلس شورا و هیئت وزیران می‌توانند در ادارهٔ کشور دخالت کنند.

عدالت‌خانه

محل رسیدگی عادلانه به شکایت مردم؛ تشکیل آن در تمام شهرها از خواسته‌های اصلی تحصن‌کنندگان حرم حضرت عبدالعظیم بود.

تحصن (بست‌نشینی)

پناه بردن مردم به مکانی مقدس یا امن برای اعتراض و ابراز خواسته؛ مانند تحصن حرم حضرت عبدالعظیم و سفارت انگلیس.

متمم قانون اساسی

اصول تکمیلی قانون اساسی شامل حقوق و تکالیف متقابل دولت و ملت و شرط حضور مجتهدان در مجلس برای عدم مخالفت قوانین با قواعد اسلامی.

متحدین

گروه کشورهای آلمان، ایتالیا، اتریش و مجارستان و عثمانی در جنگ جهانی اول.

متفقین

گروه کشورهای انگلستان، روسیه و فرانسه (و در اواخر جنگ آمریکا) در جنگ جهانی اول که در نهایت پیروز شدند.

بی‌طرفی

هیچ طرفداری نکردن از هیچ‌یک از دو گروه جنگ و نپیوستن به آنها؛ دولت ایران در ابتدای جنگ جهانی اول بی‌طرفی کامل خود را اعلام کرد اما رعایت نشد.

استبداد

خودکامگی و حکومت بر پایهٔ سلیقهٔ شخصی بدون توجه به قانون؛ محمدعلی‌شاه مستبد نمونهٔ آن بود.

انقلاب صنعتی

تحول بزرگ صنعت در اروپا که پس از آن کشورهای استعمارگر تلاش کردند تمام جهان را در چنگ خود بگیرند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

اوضاع ایران و جهان در آستانهٔ مشروطه — ص ۸۲ کتاب

موضعشرح کتابنکتهٔ امتحانی
اوضاع ایرانافزایش نفوذ روس و انگلیس؛ ضعف و ناتوانی مظفرالدین شاه؛ بیداری مردم به سبب روشنگری علما و اندیشمندانرهبری مردم را بیشتر علما بر عهده داشتند
اوضاع جهاناستعمارگران پس از انقلاب صنعتی، حکومت‌های مستقل را تضعیف و کشورها را به مستعمره تبدیل می‌کردندبا فرقه‌سازی نیروی مقاومت مردمی را تضعیف می‌کردند
جریان خودباختگیترویج پذیرش بی‌چون‌وچرای اندیشه‌های غربی توسط برخی روشنفکرانخلط نهضت عدالت‌خواهی با عقاید غربی، انحراف مشروطه

آستانهٔ مشروطه صحنهٔ رقابت دو جریان بود: علما و مردمِ عدالت‌خواه در برابر استعمارگران و روشنفکران خودباخته (ص ۸۲).

مراحل قیام تا صدور فرمان مشروطه — ص ۸۳ و ۸۴ کتاب

مرحلهشرحنکتهٔ امتحانی
گرانی و فلک شدن تجارگرانی نان و قند؛ توهین حاکم تهران و فلک شدن تاجران قندسرعت‌بخش جریان مشروطه
تحصن حرم حضرت عبدالعظیمیک‌ماهه به رهبری بهبهانی و طباطبایی؛ خواسته: عدالت‌خانه و عمل دقیق به قانون اسلامیشاه قول داد اما عمل نکرد
مهاجرت به قمجمعی چند هزار نفره با پیوستن شیخ فضل‌الله نوری و اکثر روحانیون تهران؛ نامه به مراجع عراقبزرگ‌ترین عالم تهران: شیخ فضل‌الله نوری
تحصن سفارت انگلیسهزاران تاجر، کاسب، طلبه و عموم مردم؛ پذیرایی و تأثیرگذاری اعضای سفارتآشنایی مردم با واژهٔ مشروطه در سفارت
صدور فرمان مشروطهشورش ولایت‌ها و تعطیلی بازارها و مساجد تهران؛ فرمان مرداد ۱۲۸۵ و تدوین سریع قانون اساسیتاریخ فرمان را با ارقام فارسی بنویس

شعار عدالت‌خانه و قانون اسلامی از تحصن حرم حضرت عبدالعظیم را حفظ کن؛ پرتکرارترین سؤال این بخش است (ص ۸۳).

حوادث پس از مشروطه — ص ۸۴ و ۸۵ کتاب

رویدادشرحنتیجه
تدوین متمم قانون اساسیاصول حقوق و تکالیف متقابل دولت و ملت؛ حضور مجتهدان و فقیهان در مجلس با تلاش شیخ فضل‌الله نوریممانعت از قانون‌های مخالف قواعد اسلامی
تعطیلی مجلسمحمدعلی‌شاه مستبد با پشتیبانی روسیه؛ قتل صدراعظم و سوءقصد به جان شاهتوپ بسته شدن و انحلال مجلس
مقاومت و فتح تهرانتبریز به سردمداری ستارخان و باقرخان با حمایت مراجع نجف؛ حرکت مشروطه‌خواهان گیلان و اصفهانبرکناری محمدعلی‌شاه و جانشینی احمد شاه
شهادت شیخ فضل‌الله نوریدستگیری، محاکمهٔ نمایشی و اعدام بزرگ‌ترین عالم تهراننشانهٔ انحراف در مسیر مشروطه

شیخ فضل‌الله نوری طرفدار مشروطهٔ شرعی بر پایهٔ ارزش‌های اسلامی بود، نه مخالف هر نوع مشروطه (ص ۸۵).

متحدین و متفقین جنگ جهانی اول — ص ۸۷ کتاب

گروهکشورهانکتهٔ امتحانی
متحدینآلمان، ایتالیا، اتریش و مجارستان، عثمانیایتالیا و اتریش و مجارستان، متحدان آلمان بودند
متفقینانگلستان، روسیه، فرانسه (در اواخر جنگ: آمریکا)آمریکا در اواخر جنگ به متفقین پیوست
نتیجهٔ جنگچهار سال جنگ؛ پیروزی متفقین؛ میلیون‌ها نفر کشته، زخمی و آوارهجنگ در سال ۱۹۱۴م/۱۲۹۳ش آغاز شد

دولت ایران بی‌طرفی کامل اعلام کرد اما انگلستان، روسیه و عثمانی آن را نادیده گرفتند و نیروهای خود را وارد ایران کردند (ص ۸۷).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
سال پیروزی نهضت مشروطیت۱۲۸۵ش/۱۳۲۴قتبدیل ظاهری استبداد به حکومت مشروطه (ص ۸۲)
زمان صدور فرمان تشکیل مجلس شورامرداد ۱۲۸۵به دست مظفرالدین شاه (ص ۸۴)
سال قرارداد تقسیم ایران میان روس و انگلیس۱۹۰۷برای مقابله با آلمان و متحدانش (ص ۸۶)
سال آغاز جنگ جهانی اول۱۹۱۴م/۱۲۹۳شچهار سال طول کشید (ص ۸۷)
مدت تحصن حرم حضرت عبدالعظیمیک ماهخواسته: عدالت‌خانه و قانون اسلامی (ص ۸۳)
سال عکس پرترهٔ محمدعلی شاه با تاج کیانیآذرماه ۱۲۸۶ شمسیموزهٔ بروکلین نیویورک (ص ۸۴)
تعداد مهاجران به قمجمعی چند هزار نفرهبا پیوستن شیخ فضل‌الله نوری (ص ۸۳)

این عددها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً ۱۲۸۵ش/۱۳۲۴ق، مرداد ۱۲۸۵ و قرارداد ۱۹۰۷.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — هدف جنبش «تغییر شیوهٔ حکومت» بود، نه برانداختن پادشاهی

هدف جنبش مشروطه‌خواهی، تغییر شیوهٔ حکومت برای ایجاد امنیت، عدالت، آزادی، پیشرفت کشور و رهایی از استبداد داخلی و سلطهٔ خارجی بود (ص ۸۲).

مشروطه یعنی اختیارات شاه بر اساس قانون محدود شود؛ مردم خواهان برانداختن کامل نظام پادشاهی نبودند (ص ۸۲).

در پرسش‌های چهارگزینه‌ای، گزینه‌های «برانداختن پادشاهی» یا «تشکیل حکومت جمهوری» را حذف کن.

⚠ نکتهٔ مهم — خواسته‌های تحصن حرم حضرت عبدالعظیم

تحصن یک‌ماهه به رهبری آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی انجام شد (ص ۸۳).

خواسته‌ها: تشکیل عدالت‌خانه در تمام شهرها و عمل به قانون اسلامی به شکل دقیق (ص ۸۳).

مظفرالدین شاه قول همکاری داد اما پس از چندی به تعهدات خود عمل نکرد؛ نتیجه‌اش مهاجرت به قم بود (ص ۸۳).

⚠ دام امتحانی — نقش سیاه سفارت انگلیس و واژهٔ مشروطه

تحصن در سفارت از سر ناچاری مردم بود اما اعضای سفارت با پذیرایی از مردم بر خواسته‌های آنان تأثیر می‌گذاشتند (ص ۸۴).

بیشتر مردم از سیاست استعماری انگلیس و سوءاستفادهٔ این کشور از تحصن غافل بودند (ص ۸۴).

بسیاری برای اولین بار در سفارت با واژهٔ مشروطه آشنا شدند؛ انگلیسی‌ها می‌خواستند مردم مشروطه را بر الگوی انگلستان بخواهند (ص ۸۴).

⚠ نکتهٔ امتحانی — شیخ فضل‌الله نوری؛ از متمم قانون اساسی تا شهادت

بخش حضور مجتهدان و فقیهان اسلام در مجلس برای عدم مخالفت قوانین با قواعد اسلامی، با تلاش شیخ فضل‌الله نوری به متمم قانون اساسی اضافه شد (ص ۸۴).

او با مشروطهٔ منطبق با ارزش‌های غربی مخالف و طرفدار مشروطهٔ شرعی بر پایهٔ ارزش‌های اسلامی بود و پس از محاکمهٔ نمایشی به شهادت رسید؛ نشانهٔ انحراف مشروطه (ص ۸۵).

او در پاسخ به پیشنهاد پناهندگی سفارت روسیه گفت: «من راضی هستم صدمرتبه زنده شوم و کشته شوم، اما پناهندهٔ بیگانگان نشوم و بر خلاف امر خداوند، رفتاری نکرده باشم» (ص ۸۵).

⚠ نکتهٔ مهم — قرارداد ۱۹۰۷ و جنگ جهانی اول در ایران

انگلستان و روسیه برای مقابله با قدرت روزافزون آلمان و متحدانش، طی قرارداد ۱۹۰۷ ایران را میان خود تقسیم کردند (ص ۸۶).

نیروهای روسیه در تبریز مشروطه‌خواهان را کشتند و در مشهد حرم امام رضا (ع) را به گلوله بستند؛ جنگ جهانی اول هم در ۱۹۱۴م/۱۲۹۳ش آغاز شد و چهار سال طول کشید (ص ۸۶ و ۸۷).

دخالت انگلیس در بازار ایران و مانع شدن برای تأمین آذوقه، یکی از عوامل کشته شدن چند میلیون ایرانی در قحطی بود؛ رئیسعلی دلواری در تنگستان به اشغالگران ضربه زد (ص ۸۷).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۸۲ تا ۸۷ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۳ از ۲۴