جزوهٔ درس — صفحات ۸۸ تا ۹۴ کتاب مطالعات اجتماعی نهم
جزوهٔ درس ۱۴: ایران در دوران حکومت پهلوی
این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «ایران در دوران حکومت پهلوی» را یکجا و سادهروان جمع کرده است: مشکلات پس از جنگ جهانی اول و قرارداد ۱۹۱۹ و مخالفت آیتالله مدرس و شیخ محمد خیابانی، کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ با مهرهٔ نظامی رضاخان و مهرهٔ سیاسی سیدضیاءالدین طباطبایی، انتقال رسمی حکومت در سال ۱۳۰۴، استبداد و سرکوب در دوران رضاشاه و شهادت مدرس در کاشمر، ارتش منظم و خطآهن سراسری که در عمل به سود بیگانگان تمام شدند، حمله به هویت اسلامی با کلاه پهلوی و کشف حجاب و واقعهٔ مسجد گوهرشاد، جنگ جهانی دوم و اشغال شهریور ۱۳۲۰، نهضت ملی شدن نفت به رهبری آیتالله کاشانی و دکتر مصدق و نقش فدائیان اسلام، و در پایان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و تشکیل ساواک. اول بخشها را بخوان، بعد جواب سؤالها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.
هدف درس
زمینههای انتقال حکومت از قاجاریه به پهلوی را از مشکلات پس از جنگ جهانی اول و سیاستهای مزدورانهٔ انگلستان توضیح میدهی.
مفاد قرارداد ۱۹۱۹ و چرایی ناکامی آن را با نام آیتالله مدرس و شیخ محمد خیابانی بیان میکنی.
نقش رضاخان و سیدضیاءالدین طباطبایی در کودتای ۱۲۹۹ و مراحل رسیدن رضاخان به سلطنت را مرتب میکنی.
اقدامات دوران رضاشاه را به دو گروه «سرکوب و استبداد» و «نوسازی ظاهری به سود بیگانگان» دستهبندی میکنی.
حملهٔ حکومت رضاشاه به هویت اسلامی و واقعهٔ مسجد گوهرشاد را با جملهٔ کتاب شرح میدهی.
دو گروه جنگ جهانی دوم و چرایی اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ را با جدول کتاب مرور میکنی.
مسیر نهضت ملی شدن نفت تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و تشکیل ساواک را با تاریخهای کلیدی بازگو میکنی.
نکات کلیدی
- ★هنگامی که جنگ جهانی اول پایان یافت، کشور ما درگیر انبوهی از مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بود؛ این مشکلات علاوه بر برنامهها و سیاستهای مزدورانهٔ انگلستان در ایران، زمینه را برای انتقال حکومت از قاجاریه به پهلوی فراهم آورد (ص ۸۸).
- ★قرارداد ۱۹۱۹: انگلستان با استفاده از خروج روسیه از ایران، با وصول ثوقالدوله قراردادی بست که بر اساس آن ادارهٔ امور نظامی و مالی ایران در اختیار کارشناسان (مستشاران) نظامی و مالی انگلستان قرار میگرفت؛ مخالفت گستردهٔ شخصیتهای مبارزی مانند آیتالله مدرس و شیخ محمد خیابانی و خودداری احمدشاه از تأیید، اجرای آن را ناکام گذاشت (ص ۸۸).
- ★کودتای ۱۲۹۹: انگلیسیها پس از ناکامی قرارداد ۱۹۱۹، رضاخان (رضا میرپنج) فرماندهٔ نیروی قزاق را مهرهٔ نظامی و سیدضیاءالدین طباطبایی، سیاستمدار طرفدار انگلستان، را مهرهٔ سیاسی برگزیدند؛ در سوم اسفند ۱۲۹۹ نیروهای رضاخان مراکز مهم پایتخت را اشغال کردند و احمدشاه مجبور شد سیدضیاء را نخستوزیر و رضاخان را فرمانده کل قوا کند (ص ۸۸).
- ★انتقال رسمی حکومت در سال ۱۳۰۴ش: رضاخان پس از کودتا با خشونت تمام در بین مردم رعب و وحشت ایجاد کرد و فضای حکومت نظامی و نظم و آرامش ظاهری را بر جامعه حاکم کرد؛ سپس مجلس با مخالفت آیتالله مدرس، تعدادی از نمایندگان، احمدشاه را از قدرت برکنار کرد و حکومت موقت را به رضاخان سپرد و مجلس مؤسسان بهطور رسمی حکومت را به رضاخان و خانوادهٔ او واگذار کرد (ص ۸۹).
- ★استبداد و سرکوب آزادیخواهان در دوران رضاشاه: هیئت وزیران و نمایندگان مجلس تابع دستورات شاه بودند؛ به احزاب و روزنامههای مستقل اجازهٔ فعالیت نمیداد؛ فضای خفقان، ترس و سرکوب حاکم بود و مخالفان سرنوشتی جز تبعید، زندان، شکنجه و اعدام نداشتند؛ او نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی را با خشونت سرکوب کرد و برای جلب نظر مردم خود را فردی مذهبی نشان میداد (ص ۸۹).
- ★آیتالله سیدحسن مدرس در مجلس همواره از حقوق ملت دفاع میکرد؛ در انتخابات دورهٔ هفتم ادعا کردند مدرس حتی یک رأی هم ندارد و او در پاسخ گفت: «دست کم آن یک رأیی که بنده به خودم دادم، چه شد؟»؛ مدرس پس از سالها تبعید و زندان، در سال ۱۳۱۶ در کاشمر به جرم آزاداندیشی و مخالفت با رضاخان به شهادت رسید (ص ۹۰).
- ★ایجاد ارتش منظم از برنامههای اساسی انگلیسیها بود؛ این ارتش تمرکز قدرت سیاسی را ممکن میساخت، قیامهای مردمی را سرکوب میکرد و در مواقع ضروری تأمینکنندهٔ اهداف نظامی انگلستان بود؛ رضاشاه در سال ۱۳۰۴ش قانون نظام وظیفهٔ عمومی را تصویب کرد اما ارتش او ناکارآمد بود و در تهاجم متفقین به سرعت شکست خورد (ص ۹۰).
- ★احداث خطآهن سراسری با تبلیغات فراوان انجام گرفت اما به جای اهداف اقتصادی و به نفع مردم، هدف آن ایجاد راهی سراسری برای انتقال سریع نیروهای انگلیسی از جنوب به شمال و جلوگیری از نفوذ روسها به هندوستان بود؛ در جنگ جهانی دوم همین راه مهمترین عامل ارتباطی نیروهای متفقین شد (ص ۹۰).
- ★تضعیف هویت اسلامی و تخریب فرهنگ ایرانی: مجبور کردن مردم به پوشیدن لباس یکسان و گذاشتن کلاه لبهدار مشهور به کلاه پهلوی؛ محدودیت برگزاری مراسم مذهبی از جمله عزاداری امام حسین (ع)؛ زمزمهٔ برداشتن (کشف) حجاب؛ و شدت گرفتن باستانگرایی با هدف تضعیف و به حاشیه راندن اسلام (ص ۹۰).
- ★واقعهٔ مسجد گوهرشاد: مردم مشهد در اعتراض به کارهای حکومت در مسجد گوهرشاد گرد آمدند اما نیروهای نظامی، مردم را در کنار حرم حضرت امام رضا (ع) به گلوله بستند و عدهٔ زیادی را شهید و مجروح کردند؛ اندکی پس از آن، حکومت دستور داد حجاب را با زور و خشونت از سر زنان و دختران ایرانی بردارند (ص ۹۰).
- ★جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵م/۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ش) با حملهٔ ناگهانی آلمان به لهستان آغاز شد؛ ایتالیا و ژاپن به آلمان پیوستند و «دولتهای محور» را تشکیل دادند؛ در جبههٔ مقابل انگلستان، فرانسه، شوروی و آمریکا قرار داشتند که «متفقین» خوانده میشدند (ص ۹۱).
- ★اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰: دولت ایران اعلام بیطرفی کرد اما متفقین به بهانهٔ حضور تعدادی از کارشناسان آلمانی، کشور ما را اشغال کردند؛ هدف اصلی آنها استفاده از موقعیت و منابع و امکانات ایران به سود خویش بود؛ متفقین رضاشاه را مجبور به کنارهگیری و تبعید کردند و پسرش محمدرضا شاه شد؛ او نیز دستنشاندهٔ بیگانه بود (ص ۹۱).
- ★رؤسای کشورهای آمریکا، انگلیس و شوروی بدون اینکه به محمدرضاشاه چیزی بگویند و حتی او را مطلع کنند، از ۶ تا ۹ آذر ۱۳۲۲ در سفارت شوروی در تهران به سر بردند و پس از اتخاذ برخی تصمیمها بدون اندکی اعتنا به شاه ایران به کشورهای خود بازگشتند (ص ۹۱).
- ★پیامدهای جنگ دوم برای ایران: کشور تا پایان جنگ در اشغال بیگانگان بود؛ مردم با کمبود و گرانی شدید مواد غذایی بهویژه نان روبهرو بودند و عدهٔ زیادی بر اثر گرسنگی و سوءتغذیه جان سپردند؛ متفقین با شکست آلمان و بمباران اتمی ژاپن (توسط آمریکا) پیروز شدند اما برای مردم ایران چیزی جز اشغال و خسارت باقی نماند (ص ۹۲).
- ★نهضت ملی شدن نفت: امتیاز بهرهبرداری از نفت در زمان مظفرالدین شاه به انگلیسیها واگذار شده بود؛ رضاشاه امتیاز را لغو کرد اما دوباره طی قراردادی آن را به انگلستان واگذار کرد؛ در سالهای پس از جنگ دوم مردم خواهان لغو قرارداد و ملی شدن صنعت نفت بودند؛ آیتالله کاشانی و دکتر محمد مصدق رهبری نهضت را به عهده گرفتند و مجلس با مشاهدهٔ اتحاد و یکدلی مردم، قانون ملی شدن نفت را در اسفند ۱۳۲۹ تصویب کرد (ص ۹۲).
- ★شهید نواب صفوی، روحانیای شجاع، بااخلاص و صریح، همراه با جوانانی مؤمن و استوار جمعیت «فدائیان اسلام» را تشکیل داده بود؛ آنها از مبارزان جدی با رژیم پهلوی بودند و در نهضت ملی شدن نفت و روی کار آمدن دولت دکتر مصدق نقش مهمی ایفا کردند؛ سرانجام نواب صفوی و برخی یاران باوفایش در دیماه ۱۳۳۴ توسط رژیم شاه تیرباران شدند (ص ۹۲).
- ★کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: پس از تفرقهٔ رهبران و گروههای سیاسی پشتیبان نهضت، انگلستان و آمریکا دست به دست هم دادند و دولت دکتر مصدق را سرنگون کردند؛ در روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ واحدهایی از ارتش به فرماندهی سرلشکر فضلالله زاهدی به خیابانها ریختند؛ اعتماد مصدق به آمریکا در بازگشت سلطنت پهلوی و تقویت دوستی شاه و آمریکا نیز تأثیر گذاشت (ص ۹۳).
- ★پس از کودتا: منابع نفت دوباره در اختیار بیگانگان قرار گرفت و حکومت پهلوی امور اکتشاف، استخراج و فروش نفت را به شرکتهای انگلیسی، آمریکایی، هلندی و فرانسوی واگذار کرد که متعهد بودند ۵۰ درصد درآمد فروش نفت را بپردازند؛ محمدرضاشاه نیز با تأسیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) به کمک آمریکاییها، به سرکوب شدید مخالفان پرداخت و دوباره فضای ترس و خفقان بر ایران حاکم شد (ص ۹۳).
تعریف کلمههای مهم
قرارداد ۱۹۱۹
قراردادی که ثوقالدوله نخستوزیر ایران با انگلستان بست و بر اساس آن ادارهٔ امور نظامی و مالی ایران در اختیار مستشاران انگلیسی قرار میگرفت؛ با مخالفت گستردهٔ آزادیخواهان ناکام ماند.
کودتا
برانداختن دولت یا حکومت موجود و به دست گرفتن قدرت با استفاده از قوای نظامی؛ مانند کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹.
مهرهٔ سیاسی و نظامی
اشخاصی که یک دولت بیگانه برای پیشبرد اهداف خود در کشور دیگری برمیگزیند؛ در کودتای ۱۲۹۹ رضاخان مهرهٔ نظامی و سیدضیاءالدین طباطبایی مهرهٔ سیاسی بود.
مجلس مؤسسان
مجلسی شامل نمایندگان انتخابی مردم که برای تغییر یا اصلاح موادی از قانون اساسی تشکیل میشد؛ این مجلس در سال ۱۳۰۴ حکومت را رسماً به رضاخان و خانوادهٔ او واگذار کرد.
استبداد (دیکتاتوری)
خودرأیی و فرمانروایی یک فرد یا گروه بر یک کشور با زور و از طریق تحمیل افکار و عقاید خود بر جامعه و سرکوب منتقدان و مخالفان.
بستنشستن (تحصن)
پناه بردن به مکانهای مقدس یا خانهٔ بزرگان به منظور حفظ جان یا دادخواهی؛ رسمی رایج در دورهٔ قاجار و حتی پیش از آن.
باستانگرایی
گرایش دوران رضاشاه به شکوه پیش از اسلام ایران که با هدف تضعیف و به حاشیه راندن اسلام شدت گرفت و پیوند دینی و ملی مردم را هدف قرار داد.
دولتهای محور
ائتلاف آلمان، ایتالیا و ژاپن در جنگ جهانی دوم که در جبههٔ مقابل متفقین (انگلستان، فرانسه، شوروی و آمریکا) قرار داشت.
ساواک
سازمان اطلاعات و امنیت کشور که محمدرضاشاه پس از کودتای ۲۸ مرداد با کمک آمریکاییها تشکیل داد تا با سرکوب شدید مخالفان، فضای ترس و خفقان را بر ایران حاکم کند.
جدولهای دستهبندی و مقایسه
از قرارداد ۱۹۱۹ تا انتقال حکومت به پهلوی — ص ۸۸ و ۸۹ کتاب
| رویداد | شرح کتاب | نکتهٔ امتحانی |
|---|---|---|
| قرارداد ۱۹۱۹ | ادارهٔ امور نظامی و مالی ایران در اختیار مستشاران نظامی و مالی انگلستان قرار میگرفت | مخالفان: آیتالله مدرس و شیخ محمد خیابانی؛ احمدشاه تأیید نکرد |
| کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ | رضاخان مهرهٔ نظامی و سیدضیاءالدین طباطبایی مهرهٔ سیاسی؛ اشغال مراکز مهم پایتخت | توسط انگلیس طراحی شد |
| تثبیت قدرت رضاخان | ایجاد رعب و وحشت با خشونت؛ حکومت نظامی و نظم ظاهری | روحیهٔ استبدادی او به اهداف انگلیسیها کمک کرد |
| انتقال رسمی حکومت (۱۳۰۴) | برکناری احمدشاه توسط مجلس و واگذاری حکومت به رضاخان و خانوادهٔ او توسط مجلس مؤسسان | مخالفت آیتالله مدرس را بنویس |
مشکلات پس از جنگ جهانی اول علاوه بر سیاستهای مزدورانهٔ انگلستان، زمینهٔ انتقال حکومت از قاجاریه به پهلوی را فراهم آورد (ص ۸۸).
شیوهٔ حکومت و اقدامات رضاشاه — ص ۸۹ و ۹۰ کتاب
| محور | اقدامات | نتیجهٔ واقعی |
|---|---|---|
| استبداد و سرکوب | تابع بودن مجلس و هیئت وزیران؛ ممنوعیت احزاب و روزنامههای مستقل؛ تبعید، زندان، شکنجه و اعدام مخالفان؛ سرکوب نهضت جنگل | حاکم شدن فضای خفقان و ترس |
| ارتش منظم | ایجاد نیروهای سهگانهٔ ارتش با هدایت انگلیسیها؛ قانون نظام وظیفهٔ عمومی در ۱۳۰۴ش | ارتش ناکارآمد بود و در تهاجم متفقین به سرعت شکست خورد |
| خطآهن سراسری | احداث راه با تبلیغات «پیشرفت و نوسازی» | راهی برای انتقال سریع نیروهای انگلیسی از جنوب به شمال؛ در جنگ دوم عامل ارتباطی متفقین |
| حمله به هویت اسلامی | لباس یکسان و کلاه پهلوی؛ محدودیت عزاداری امام حسین (ع)؛ کشف حجاب؛ باستانگرایی | تضعیف ارزشهای دینی و رواج فرهنگ غیرایرانی |
کاری که با تبلیغات «پیشرفت و نوسازی» انجام شد، در عمل به سود بیگانگان و به ضرر هویت اسلامی و ایرانی مردم تمام شد (ص ۹۰).
دو گروه جنگ جهانی دوم — ص ۹۱ کتاب
| گروه کشورها | اعضا | نکتهٔ امتحانی |
|---|---|---|
| دولتهای محور | آلمان، ایتالیا، ژاپن | با حملهٔ ناگهانی آلمان به لهستان جنگ آغاز شد (۱۹۳۹م/۱۳۱۸ش) |
| متفقین | انگلستان، فرانسه، شوروی (روسیه)، آمریکا | با شکست آلمان و بمباران اتمی ژاپن پیروز شدند |
دولت ایران اعلام بیطرفی کرد اما متفقین در شهریور ۱۳۲۰ به بهانهٔ حضور تعدادی از کارشناسان آلمانی، ایران را اشغال کردند (ص ۹۱).
از نهضت ملی شدن نفت تا کودتای ۲۸ مرداد — ص ۹۲ و ۹۳ کتاب
| مرحله | شرح | نکتهٔ امتحانی |
|---|---|---|
| پیشینهٔ امتیاز نفت | واگذاری امتیاز به انگلیسیها در زمان مظفرالدین شاه؛ لغو و واگذاری دوباره توسط رضاشاه | مردم خواهان ملی شدن صنعت نفت بودند |
| قانون ملی شدن نفت | تصویب مجلس شورای ملی با مشاهدهٔ اتحاد و یکدلی مردم | اسفند ۱۳۲۹؛ رهبری: آیتالله کاشانی و دکتر مصدق |
| فدائیان اسلام | جمعیت شهید نواب صفوی از مبارزان جدی با رژیم پهلوی | نقش مهم در نهضت؛ تیرباران نواب صفوی در دیماه ۱۳۳۴ |
| کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ | طراحی انگلستان و آمریکا؛ فرماندهی سرلشکر فضلالله زاهدی؛ سرنگونی دولت مصدق | تفرقهٔ رهبران، عامل مهم موفقیت کودتا |
| پس از کودتا | واگذاری نفت به شرکتهای انگلیسی، آمریکایی، هلندی و فرانسوی با ۵۰ درصد درآمد؛ تشکیل ساواک با کمک آمریکا | دوباره فضای ترس و خفقان حاکم شد |
اعتماد مصدق به آمریکای جوان در بازگشت سلطنت پهلوی و تقویت دوستی شاه و آمریکا تأثیر گذاشت (اسناد لانهٔ جاسوسی، ج ۱، ص ۳۵۳) (ص ۹۳).
نمونههای عددی مهم این درس — با جواب
| پرسش عددی | پاسخ | نکتهٔ حل |
|---|---|---|
| زمان کودتای رضاخان | سوم اسفند ۱۲۹۹ | مهرهٔ نظامی رضاخان و مهرهٔ سیاسی سیدضیاءالدین طباطبایی (ص ۸۸) |
| سال انتقال رسمی حکومت به رضاخان | سال ۱۳۰۴ ش | توسط مجلس مؤسسان؛ با مخالفت آیتالله مدرس (ص ۸۹) |
| سال شهادت آیتالله مدرس در کاشمر | سال ۱۳۱۶ | به جرم آزاداندیشی و مخالفت با رضاخان (ص ۹۰) |
| سال تصویب قانون نظام وظیفهٔ عمومی | سال ۱۳۰۴ ش | برای ایجاد ارتش منظم (ص ۹۰) |
| بازهٔ زمانی جنگ جهانی دوم | ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵م / ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ش | اشغال ایران: شهریور ۱۳۲۰ (ص ۹۱) |
| تاریخ دیدار رؤسای آمریکا، انگلیس و شوروی در تهران | ۶ تا ۹ آذر ۱۳۲۲ | در سفارت شوروی؛ بدون اطلاع شاه ایران (ص ۹۱) |
| تاریخ تصویب قانون ملی شدن نفت | اسفند ۱۳۲۹ | رهبری نهضت: آیتالله کاشانی و دکتر مصدق (ص ۹۲) |
| تاریخ تیرباران شهید نواب صفوی و یارانش | دیماه ۱۳۳۴ | توسط رژیم شاه (ص ۹۲) |
تاریخهای این درس همه با ارقام فارسی؛ مخصوصاً سوم اسفند ۱۲۹۹، شهریور ۱۳۲۰، اسفند ۱۳۲۹ و ۲۸ مرداد ۱۳۳۲.
نکتههای مهم و امتحانی
رضاخان (رضا میرپنج)، فرماندهٔ نیروی قزاق، مهرهٔ نظامی کودتا بود (ص ۸۸).
سیدضیاءالدین طباطبایی، سیاستمدار طرفدار انگلستان، مهرهٔ سیاسی کودتا بود (ص ۸۸).
در گزینهها اگر جای این دو عوض شود، سؤال تله است؛ فرماندهی کل قوا هم به رضاخان رسید (ص ۸۸).
مدرس در مجلس همواره از حقوق ملت دفاع میکرد و با استبداد داخلی و نفوذ و سلطهٔ بیگانگان مبارزه میکرد (ص ۹۰).
در انتخابات دورهٔ هفتم ادعا کردند مدرس حتی یک رأی هم ندارد و او گفت: «دست کم آن یک رأیی که بنده به خودم دادم، چه شد؟» (ص ۹۰).
او پس از تحمل سالها تبعید و زندان، در سال ۱۳۱۶ در کاشمر به جرم آزاداندیشی و مخالفت با رضاخان به شهادت رسید (ص ۹۰).
ارتش منظم از برنامههای اساسی انگلیسیها بود: تمرکز قدرت، سرکوب قیامهای مردمی و تأمین اهداف نظامی انگلستان؛ اما در تهاجم متفقین شکست خورد (ص ۹۰).
هدف واقعی خطآهن سراسری، انتقال سریع نیروهای انگلیسی از جنوب به شمال و جلوگیری از نفوذ روسها به هندوستان بود (ص ۹۰).
در جنگ جهانی دوم همین خطآهن مهمترین عامل ارتباطی نیروهای متفقین شد؛ پس شعار «نوسازی» را با هدف واقعی اشتباه نگیر (ص ۹۰).
پس از کلاه پهلوی و محدودیت عزاداری امام حسین (ع) و زمزمهٔ کشف حجاب، مردم مشهد در مسجد گوهرشاد گرد آمدند (ص ۹۰).
نیروهای نظامی، مردم را در کنار حرم حضرت امام رضا (ع) به گلوله بستند و عدهٔ زیادی را شهید و مجروح کردند (ص ۹۰).
اندکی پس از سرکوب قیام گوهرشاد، حکومت شیفتهٔ ظاهر فرهنگ اروپایی، دستور داد حجاب را با زور و خشونت از سر زنان و دختران ایرانی بردارند (ص ۹۰).
تفرقهٔ رهبران و گروههای سیاسی پشتیبان نهضت، ملت را دلسرد و دشمنان را امیدوار کرد؛ انگلستان و آمریکا دست به دست هم دادند (ص ۹۳).
در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ واحدهایی از ارتش به فرماندهی سرلشکر فضلالله زاهدی به خیابانها ریختند و دولت دکتر مصدق را سرنگون کردند (ص ۹۳).
پس از کودتا، نفت با سهم ۵۰ درصد درآمد به شرکتهای انگلیسی، آمریکایی، هلندی و فرانسوی واگذار شد و ساواک با کمک آمریکاییها فضای ترس و خفقان را حاکم کرد (ص ۹۳).
ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آساندرس است
70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۸۸ تا ۹۴ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آساندرس
پرینت این صفحه فعال نیست — برای مطالعه از خود سایت استفاده کن.
جزوهٔ درس ۱۴ از ۲۴