جزوهٔ درس — صفحات ۱۶۴ تا ۱۷۱ کتاب مطالعات اجتماعی نهم
جزوهٔ درس ۲۴: اقتصاد و بهرهوری
این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «اقتصاد و بهرهوری» را یکجا و سادهروان جمع کرده است: فعالیت اقتصادی و چرخهٔ تولید، توزیع و مصرف، سه بخش فعالیت اقتصادی یعنی نهاده (ورودیها)، فرایند و ستانده (خروجیها)، معنای افزایش بهرهوری با مثال کارگاه کفش و تولید روزانهٔ ۱۰ جفت تا ۱۳ جفت، بهرهوری در توزیع خدمات با نمونهٔ دفاتر پلیس +۱۰، دیدگاه اسلام دربارهٔ اقتصاد و طبیعت و بهرهوری سبز، وضعیت بهرهوری کشور ما و اقتصاد مقاومتی با محوریت بهرهوری، و سرانجام نقش استانداردها و روز اول خرداد. اوّل بخشها را بخوان، بعد جواب سؤالها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.
هدف درس
تعریف فعالیت اقتصادی یعنی استفاده از منابع طبیعی و تولید وسایل موردنیاز را با جملهٔ کتاب توضیح میدهی.
چرخهٔ تولید، توزیع و مصرف را به ترتیب میچینی و نشان میدهی تولید کالا چه فرقی با ارائهٔ خدمت دارد.
سه بخش فعالیت اقتصادی یعنی نهاده، فرایند و ستانده را تعریف میکنی و نهادههای چهارگانه را با نمونههای کتاب نام میبری.
معنای افزایش بهرهوری یعنی کاهش هزینه با حفظ کیفیت و افزایش ستانده را در مثال کارگاه کفش بهکار میبری.
دلیل نادرست بودن افزایش تولید به هر روش و به هر قیمتی را با مثالهای چاههای پسته و کودهای شیمیایی تبیین میکنی.
بهرهوری سبز و اقتصاد مقاومتی را تعریف میکنی و محور اصلی اقتصاد مقاومتی را نام میبری.
وظایف سازمان ملی بهرهوری ایران، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان ملی استاندارد ایران را از هم جدا میکنی.
نکات کلیدی
- ★هر جامعهای برای ادامهٔ زندگی و رفع نیازهای خود ناگزیر است از منابع طبیعی استفاده کند و وسایل موردنیاز خود را تولید کند؛ به این کار «فعالیت اقتصادی» گفته میشود (ص ۱۶۴).
- ★تولید ممکن است تولید کالا یا خدمت باشد: کشاورزان در مزرعه و باغ و کارگران در کارخانه و کارگاه کالا تولید میکنند؛ پزشکان، معلمان، پلیس و کارمندان خدمت ارائه میکنند (ص ۱۶۴).
- ★برخی افراد خدمات و کالاهای تولیدشده را توزیع و مبادله میکنند و به دست مصرفکنندگان میرسانند؛ همهٔ افراد جامعه و حتی تولیدکنندگان و توزیعکنندگان به نوبهٔ خود مصرفکنندهاند و هیچ جامعهای بدون فعالیتهای اقتصادی نمیتواند به حیات خود ادامه دهد (ص ۱۶۴).
- ★در همهٔ جوامع چرخهٔ تولید، توزیع و مصرف وجود دارد و همواره بین افراد روابط اقتصادی برقرار میشود؛ هیچکس بیرون از این چرخه نیست (ص ۱۶۴).
- ★برای افزایش بهرهوری در فعالیتهای اقتصادی، باید بهرهوری را در تولید و توزیع افزایش دهیم و الگوی مصرف را نیز عقلانی کنیم (ص ۱۶۴).
- ★فعالیت اقتصادی از نهادهها (ورودیها) شروع میشود و با فرایند یعنی روشهای تولید یا توزیع به ستانده (خروجیها) یعنی کالا و خدمت میرسد؛ نهادهها شامل منابع طبیعی (معدن، مواد خام، انرژی)، نیروی کار (مدیر، متخصصان، کارکنان، کارگران)، سرمایه (پول، زمین، کارخانه، تجهیزات، ماشینآلات، ساختمان) و سایر هزینهها (مالیات، تحقیقات) است (ص ۱۶۴ و ۱۶۵).
- ★افزایش بهرهوری به این معناست که با روشهای مناسب، هزینههای خود را با حفظ کیفیت کالا یا خدمات کاهش دهیم و در مقابل، خروجیهای فعالیت اقتصادی خود (ستانده) را افزایش دهیم (ص ۱۶۵).
- ★مثال کتاب: اگر کارگاهی روزی ۱۰ جفت کفش تولید شود و صاحب کارگاه با اجاره کردن ساختمان به قیمت ارزانتر و آموزش دادن و تشویق نیروی کار، یا ابداع یک روش جدید یا اختراع وسیلهای که مصرف برق یا مواد مصرفی را کاهش میدهد، تولید را به ۱۳ جفت کفش با همان کیفیت یا با کیفیتی بهتر برساند، بهرهوری اتفاق افتاده است؛ علاوه بر افزایش میزان تولید، افزایش کیفیت هم مهم است (ص ۱۶۵).
- ★بهرهوری در توزیع خدمات: در گذشته همهٔ متقاضیان گذرنامه باید به ادارهٔ گذرنامه در یک خیابان مراجعه میکردند و صفهای طولانی و زمان صدور خیلی طولانی بود؛ با ایجاد دفاتر پلیس +۱۰ در مناطق مختلف شهر، ساکنان هر منطقه در کوتاهترین زمان و با صرف وقت و انرژی کمتر گذرنامهشان را دریافت میکنند (ص ۱۶۵).
- ★از دیدگاه اسلام، طبیعت و منابع طبیعی آیات و نشانههای حکمت خداوند و نعمتهای الهیاند و انسان حق استفادهٔ بیرویه از طبیعت و لطمه زدن به آن را ندارد؛ از منظر اسلام اقتصاد و تولید وسیلهاند نه هدف و تولید وسیلهای است که انسان از طریق آن نیازهای خود و جامعه را رفع میکند (ص ۱۶۶).
- ★در دنیای امروز تولید با هدف کسب سود بیشتر انجام میگیرد و پس از انقلاب صنعتی در غرب و بهویژه در ۱۵۰ سال اخیر، کشورهای صنعتی و قدرتمند به بهرهبرداری بیرویه از منابع طبیعی دست زدهاند؛ آنها برای طبیعت خودشان محافظت میکنند اما با تبلیغات، مصرفگرایی را که موجب تخریب محیط زیست میشود در کشورهای دیگر تشویق میکنند (ص ۱۶۶).
- ★افزایش تولید و فعالیتهای اقتصادی اگر به محیط زیست لطمه بزند، با اصول بهرهوری سازگار نیست؛ زیرا نابودی و تخریب طبیعت، خود هزینههای مجدد و مشکلات جبرانناپذیری به وجود میآورد؛ پس افزایش تولید به هر روش و به هر قیمتی مجاز نیست (ص ۱۶۶).
- ★دو نمونهٔ کتاب از تخریب طبیعت: حفر بیرویهٔ چاههای عمیق در نواحی داخلی کشور برای افزایش تولید پسته در دو دههٔ اخیر که کمآبی شدید، خشک شدن مزارع، تخلیهٔ روستاها و افزایش احتمال بروز زمینلرزه را به دنبال داشت؛ و استفادهٔ بیرویه از کودهای شیمیایی و سموم کشاورزی که سموم را به آب و خاک و بدن انسان منتقل و بیماریهای خطرناک را شیوع میدهد (ص ۱۶۶ و ۱۶۷).
- ★آموزش کشاورزان، نظارت بر میزان مصرف سموم و کودهای شیمیایی و ترویج شیوههای جدید کشاورزی از وظایف وزارت جهاد کشاورزی است (ص ۱۶۷).
- ★با توجه به اهمیت حفظ محیط زیست، امروزه به جای واژهٔ بهرهوری از «بهرهوری سبز» استفاده میشود؛ منظور این است که از ابزارها، روشها و فناوریهای مختلف در همهٔ مراحل تولید، توزیع و مصرف به گونهای استفاده کنیم که تأثیرات مضر و منفی فعالیتها بر محیط زیست به کمترین حد ممکن برسد (ص ۱۶۷).
- ★کشور ما در مقایسه با برخی کشورها از نظر بهرهوری وضعیت چندان مطلوبی ندارد؛ بریدهٔ اخبار روزنامهها میگوید مصرف بنزین در ایران چند برابر میانگین جهانی است، ضایعات محصولات کشاورزی زیاد است و باید مدیریت شود و با راهکارهای مفید ساعت کار مفید کشور افزایش مییابد؛ همه موظفیم با برنامهریزی صحیح نگرش بهرهوری را در سه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات ترویج کنیم (ص ۱۶۷).
- ★پس از انقلاب اسلامی، کشورهای سلطهگر مشکلاتی مانند جنگ تحمیلی و تحریم اقتصادی را بر سر راه ما قرار دادند؛ به همین دلیل جمهوری اسلامی ایران بنا به توصیههای رهبر انقلاب سیاست اقتصاد مقاومتی را در پیش گرفته است: در شرایط سخت کمترین اتلاف هزینه را داشته باشیم، روی پای خود بایستیم، از تولید ملی حمایت کنیم، از اسراف بپرهیزیم و از منابع و امکانات حداکثر استفاده را بکنیم؛ محور اصلی اقتصاد مقاومتی «بهرهوری» است (ص ۱۶۸).
- ★سازمان ملی بهرهوری ایران در زمینهٔ وضعیت بهرهوری و چگونگی راههای افزایش آن در بخشهای مختلف اقتصادی کشور مطالعه، سیاستگذاری و نظارت میکند؛ برای افزایش بهرهوری، نهادهها، فرایندها و بالاخره ستاندهها (کالاها و خدمات) باید استاندارد باشند و وظیفهٔ تهیهٔ استانداردها بر عهدهٔ سازمان ملی استاندارد ایران است؛ در بند ۲۴ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی هم آمده: «افزایش پوشش استاندارد برای کلیه محصولات تولید داخلی و ترویج آن»؛ روز اول خرداد هم روز بهرهوری و مصرف بهینه نامگذاری شده است (ص ۱۶۹ و ۱۷۰).
تعریف کلمههای مهم
فعالیت اقتصادی
استفاده از منابع طبیعی و تولید وسایل موردنیاز برای ادامهٔ زندگی و رفع نیازهای جامعه.
نهاده
عواملی که در تولید یک کالا یا خدمت به کار میروند (ورودی)؛ مانند منابع طبیعی، نیروی کار، سرمایه و سایر هزینهها.
فرایند
روشهای تولید یا توزیع که نهادهها را به محصول تبدیل میکند.
ستانده
کالا یا خدمتی که تولید میشود؛ محصول (خروجی).
کارایی
درست انجام دادن کار و به حداکثر رساندن نسبت ستاندهها به نهادهها.
اثربخشی
کار درست را انتخاب کردن و انجام دادن؛ استفاده از خلاقیت و نوآوری برای رسیدن به وضعیت بهتر.
بهرهوری سبز
استفاده از ابزارها، روشها و فناوریها در همهٔ مراحل تولید، توزیع و مصرف به گونهای که تأثیرات مضر و منفی فعالیتها بر محیط زیست به کمترین حد ممکن برسد.
اقتصاد مقاومتی
در شرایط سخت، کمترین اتلاف هزینه، ایستادن روی پای خود، حمایت از تولید ملی، پرهیز از اسراف و حداکثر استفاده از منابع و امکانات.
تحریم اقتصادی
اقدامی که یک یا چند قدرت بینالمللی با هدف مجازات یک یا چند کشور دیگر انجام میدهند و آن کشور را از مبادلات اقتصادی و روابط تجاری با دیگر کشورهای جهان محروم میکنند.
عرضه
مقدار کالا یا خدمتی که برای فروش با قیمتی معین در دسترس خریدار قرار میگیرد.
جدولهای دستهبندی و مقایسه
چرخهٔ فعالیتهای اقتصادی — ص ۱۶۴ کتاب
| حلقهٔ چرخه | نمونههای گفتهشده در کتاب | نتیجه |
|---|---|---|
| تولید | کشاورزان در مزرعه و باغ؛ کارگران در کارخانه و کارگاه | کالا |
| ارائهٔ خدمت | پزشکان، معلمان، پلیس، کارمندان | خدمت |
| توزیع و مبادله | رساندن خدمات و کالاهای تولیدشده به دست مصرفکنندگان | جابهجایی کالا و خدمت |
| مصرف | همهٔ افراد جامعه و حتی تولیدکنندگان و توزیعکنندگان به نوبهٔ خود | رفع نیازهای زندگی |
ترتیب چرخه «تولید، توزیع، مصرف» را حفظ کن؛ جملهٔ «همه مصرفکنندهایم» هم دام تستی خوبی است.
نهادههای فعالیت اقتصادی — ص ۱۶۴ و ۱۶۵ کتاب
| نهاده (ورودی) | نمونههای کتاب | نقش در تولید |
|---|---|---|
| منابع طبیعی | معدن، مواد خام، انرژی | مادهٔ اولیهٔ تولید |
| نیروی کار | مدیر، متخصصان، کارکنان، کارگران | انجام دادن کارها |
| سرمایه | پول، زمین، کارخانه، تجهیزات، ماشینآلات، ساختمان | ابزار و زیرساخت تولید |
| سایر هزینهها | مالیات، تحقیقات | پشتیبانی از فعالیت اقتصادی |
چهار نهاده را با نمونههایش حفظ کن؛ در فرایند یعنی روشهای تولید یا توزیع به ستانده یعنی کالا و خدمت میرسیم.
افزایش تولید به هر قیمتی؛ پیامدها — ص ۱۶۶ و ۱۶۷ کتاب
| رفتار بیرویه | پیامد در کتاب | راهحل یا نهاد مسئول |
|---|---|---|
| حفر بیرویهٔ چاههای عمیق برای افزایش تولید پسته در دو دههٔ اخیر | کمآبی شدید، خشک شدن مزارع، تخلیهٔ روستاها و افزایش احتمال بروز زمینلرزه | حفظ محیط زیست و پرهیز از بهرهبرداری بیرویه از منابع |
| استفادهٔ بیرویه از کودهای شیمیایی و سموم کشاورزی | انتقال سموم به آب و خاک و بدن انسان و شیوع بیماریهای خطرناک و هزینهٔ درمان | آموزش کشاورزان، نظارت بر مصرف و ترویج شیوههای جدید؛ وزارت جهاد کشاورزی |
| تبلیغ مصرفگرایی در کشورهای دیگر توسط کشورهای صنعتی | تخریب محیط زیست و ادامهٔ بهرهبرداری بیرویه از منابع طبیعی | آگاهی و پرهیز از مصرفگرایی؛ بهرهوری سبز |
پیام این جدول: افزایش تولید اگر به محیط زیست لطمه بزند با اصول بهرهوری سازگار نیست.
سه دستگاه و وظیفهٔ هر یک — ص ۱۶۷ تا ۱۶۹ کتاب
| دستگاه | وظیفه در کتاب | صفحه |
|---|---|---|
| سازمان ملی بهرهوری ایران | مطالعه، سیاستگذاری و نظارت دربارهٔ وضعیت بهرهوری و راههای افزایش آن در بخشهای اقتصادی | ص ۱۶۸ |
| وزارت جهاد کشاورزی | آموزش کشاورزان، نظارت بر میزان مصرف سموم و کودهای شیمیایی و ترویج شیوههای جدید کشاورزی | ص ۱۶۷ |
| سازمان ملی استاندارد ایران | تهیهٔ استانداردهای کالاها و خدمات و فرایندهای تولید و تعیین ویژگیهای یک کالا یا خدمت استاندارد | ص ۱۶۹ |
این سه دستگاه را در آزمونها جابهجا نکن؛ هر کدام وظیفهٔ مخصوص خودش را دارد.
نمونههای عددی مهم این درس — با جواب
| پرسش عددی | پاسخ | نکتهٔ حل |
|---|---|---|
| تولید روزانهٔ کارگاه کفش در آغاز مثال کتاب | ۱۰ جفت | پس از بهبود روشها به ۱۳ جفت رسید (ص ۱۶۵) |
| تولید روزانهٔ کارگاه کفش پس از افزایش بهرهوری | ۱۳ جفت | با همان کیفیت یا کیفیت بهتر (ص ۱۶۵) |
| طول دورهٔ بهرهبرداری بیرویه از منابع طبیعی در کشورهای صنعتی | ۱۵۰ سال اخیر | از پس از انقلاب صنعتی در غرب (ص ۱۶۶) |
| حفر بیرویهٔ چاههای پسته در چند دههٔ اخیر رخ داده است؟ | دو دهه | پیامد: کمآبی، خشک شدن مزارع، تخلیهٔ روستاها (ص ۱۶۶) |
| بند سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی دربارهٔ استاندارد | بند ۲۴ | «افزایش پوشش استاندارد برای کلیه محصولات تولید داخلی» (ص ۱۶۹) |
| شبکهٔ دفاتر صدور گذرنامه در مناطق شهر | پلیس +۱۰ | نمونهٔ بهرهوری در توزیع خدمات (ص ۱۶۵) |
| روز بهرهوری و مصرف بهینه | ۱ خرداد | برای مسابقهٔ جایزهٔ بهرهوری (ص ۱۷۰) |
| تعداد بخشهای اقتصادی مورد ترویج نگرش بهرهوری | ۳ | کشاورزی، صنعت، خدمات (ص ۱۶۷) |
عددهای ۱۰ و ۱۳ جفت کفش و بند ۲۴ و ۱ خرداد را با مضمونشان حفظ کن؛ جای خالیهای این درس از همینها میآید.
نکتههای مهم و امتحانی
نهاده ورودی است: منابع طبیعی، نیروی کار، سرمایه و سایر هزینهها (ص ۱۶۴ و ۱۶۵).
فرایند یعنی روشهای تولید یا توزیع و ستانده خروجی است: کالا و خدمت.
در تستها گزینهای که کالای تولیدشده یا سود فروش را نهاده بنامد غلط است؛ آنها خروجیاند.
افزایش بهرهوری یعنی کاهش هزینه با حفظ کیفیت و افزایش ستانده؛ کارگاه کفش هر سه را با هم داشت (ص ۱۶۵).
راههای صاحب کارگاه: اجارهٔ ساختمان ارزانتر، آموزش و تشویق نیروی کار، ابداع روش جدید، اختراع وسیلهٔ کممصرف.
دام تستی: افزایش تولید از ۱۰ جفت به ۱۳ جفت با کاهش کیفیت رخ نداد؛ با همان کیفیت یا کیفیتی بهتر بود.
بهرهوری سبز یعنی تأثیرات مضر فعالیتها بر محیط زیست در همهٔ مراحل تولید، توزیع و مصرف به کمترین حد برسد (ص ۱۶۷).
افزایش تولید به هر روش و به هر قیمتی مجاز نیست؛ اگر به محیط زیست لطمه بزند با اصول بهرهوری سازگار نیست (ص ۱۶۶).
از منظر اسلام اقتصاد و تولید وسیلهاند نه هدف و طبیعت آیات و نعمتهای الهی است؛ پس تولید بیشتر از هر چیز نباید طبیعت را نابود کند.
سازمان ملی بهرهوری ایران: مطالعه، سیاستگذاری و نظارت دربارهٔ وضعیت بهرهوری کشور (ص ۱۶۸).
وزارت جهاد کشاورزی: آموزش کشاورزان، نظارت بر مصرف سموم و کودها و ترویج شیوههای جدید کشاورزی (ص ۱۶۷).
سازمان ملی استاندارد ایران: تهیهٔ استانداردهای کالاها و خدمات و فرایندهای تولید (ص ۱۶۹).
برای افزایش بهرهوری، نهادهها، فرایندها و ستاندهها هر سه باید استاندارد باشند؛ نمونهٔ کتاب بیسکویت است (ص ۱۶۹).
خودروی با قطعات غیراستاندارد میتواند آلودگی هوا و تصادف بسازد و منابع و سرمایه را هدر دهد (ص ۱۶۹).
روز اول خرداد، روز بهرهوری و مصرف بهینه است؛ طرح پیشنهادیت را برای مسابقهٔ جایزهٔ بهرهوری آماده کن (ص ۱۷۰).
ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آساندرس است
70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۶۴ تا ۱۷۱ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آساندرس
پرینت این صفحه فعال نیست — برای مطالعه از خود سایت استفاده کن.
جزوهٔ درس ۲۴ از ۲۴