جزوهٔ درس — صفحات ۱۵۸ تا ۱۶۳ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۲۳: بهره‌وری چیست؟

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «بهره‌وری چیست؟» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: ساعت تابستانی و دلیل جلو کشیدن ساعت، شش نمونهٔ واقعی از اندیشهٔ بهره‌وری از سایبان کولر و چیدمان خانهٔ کوچک تا آبیاری قطره‌ای و حذف دورریز نان، تعریف دقیق بهره‌وری با دو عنصر اثربخشی و کارآیی، نمونه‌های تفکر بهره‌وری در روزگار گذشته مانند قنات و آب‌انبارها، نقش فرهنگ و پشتوانهٔ آیات و روایات در بهره‌وری، و چهار راهکار افزایش بهره‌وری در زندگی فردی و خانوادگی از مدیریت زمان تا جدول بودجهٔ اقتصادی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

تعریف بهره‌وری یعنی انتخاب کار درست و انجام دادن آن با روش مناسب را به‌کار می‌بری و دو عنصر اثربخشی و کارآیی را از هم جدا می‌کنی.

۲

دلیل جلو کشیدن ساعت رسمی کشور را از دید طرفداران ساعت تابستانی توضیح می‌دهی.

۳

شش نمونهٔ بهره‌وری زندگی روزانه کتاب را با کار هر شخص به خاطر می‌سپاری و نتیجهٔ هر کار را می‌گویی.

۴

نمونه‌های تفکر بهره‌وری مردم در روزگار گذشته مانند قنات، آب‌انبارها و تعاون کشاورزی را نام می‌بری.

۵

نقش فرهنگ و پشتوانهٔ آیات و روایات در افزایش بهره‌وری جامعه را توضیح می‌دهی.

۶

چهار راهکار افزایش بهره‌وری در زندگی فردی و خانوادگی را نام می‌بری و برای هر یک مثال کتاب را می‌آوری.

۷

معنای درست صرفه‌جویی یعنی مصرف درست و به اندازه را از کم‌مصرفی و از اسراف جدا می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★هر سال در روز اول فروردین‌ماه، ساعت رسمی کشور ما یک ساعت جلو کشیده می‌شود و در شب آخر شهریورماه (اول مهر) به وضع قبلی برمی‌گردد؛ این کار در برخی کشورهای دیگر هم با عنوان «ساعت تابستانی» انجام می‌شود (ص ۱۵۸).
  2. ★طرفداران جلو کشیدن ساعت، دلیل آن را بالا بردن بهره‌وری می‌دانند و معتقدند این کار در شهرها موجب صرفه‌جویی در مصرف انرژی می‌شود؛ افراد کار خود را زودتر شروع می‌کنند و از روشنایی روز بیشتر بهره می‌برند و زمان استفاده از برق برای روشنایی هم کوتاه‌تر می‌شود (ص ۱۵۸).
  3. ★اندیشهٔ بهره‌وری به آدم‌ها گوشزد می‌کند که همواره راه بهتری برای انجام دادن کارها وجود دارد؛ پس هیچ‌وقت نباید به روش فعلی به چشم بهترین روش نگاه کرد (ص ۱۵۸).
  4. ★چیدن یک چمدان هم تمرین کوچک بهره‌وری است: با فکر کردن و آزمودن راه‌حل‌های مختلف مانند تا کردن لباس‌ها و جابه‌جا کردن وسایل می‌توانی همهٔ وسایل را جا بدهی و وسایل پرمصرف را در دسترس بگذاری (ص ۱۵۸).
  5. ★در هر محیطی از خانه و مدرسه تا اداره، کارخانه و مزرعه می‌توان با فکر کردن و چاره‌اندیشی کارها را مؤثرتر و مفیدتر انجام داد؛ یعنی هدف‌های درست را انتخاب کرد، از امکانات عاقلانه و صحیح بهره برد و از اسراف و اتلاف منابع پرهیز کرد (ص ۱۵۹).
  6. ★آقای اسدی برای افزایش بازدهی کولر آبی، روی پشت‌بام سایبانی ساخته که از تابیدن آفتاب به بدنهٔ کولر جلوگیری می‌کند و قسمتی از کانال کولر را هم که از بیرون به پنجره وصل می‌شود با عایق پوشانده تا هوای خنک گرم نشود (ص ۱۵۹).
  7. ★خانم صدیقی در کاشانهٔ کوچک ۶۰ متری وسایل را طوری انتخاب و چیده که افراد به راحتی از فضای خانه استفاده کنند؛ در راهرو کمدی تا نزدیک سقف ساخته‌اند، پرده‌ها روشن و کف سرامیک سفید است تا خانه بزرگ‌تر و روشن‌تر به نظر برسد (ص ۱۵۹).
  8. ★امیرمسعود دانشجو صبح‌ها کتری را به اندازهٔ لازم آب می‌کند تا هم آب کمتری مصرف شود و هم آب در زمان کمتری به جوش بیاید و چای آماده شود؛ به ندرت هم برای پخت و پز از وسایل برقی استفاده می‌کند (ص ۱۵۹).
  9. ★آقای حسنی کشاورز پس از مشورت با مهندسان و کارشناسان کشاورزی، استفاده از روش آبیاری قطره‌ای را شروع کرد تا اتلاف آب در زمین‌های شیب‌دار حذف شود و در اطراف مزرعه هم محصولی کاشت که از رشد نوعی آفت که درختانشان را از بین می‌برد جلوگیری کند (ص ۱۵۹).
  10. ★فرزانه: در روایت‌های دینی سفارش شده تکهٔ نان افتاده روی زمین را برداریم و در گوشه‌ای بگذاریم که کسی پا رویش نگذارد؛ در خانهٔ آنها به اندازهٔ مصرف نان می‌خرند، نان‌های باکیفیت می‌پزند و نان اضافه را طوری نگه می‌دارند که کیفیت خود را از دست ندهد (ص ۱۵۹).
  11. ★آقای احمدی تا زمانی که ضرورت ندارد از خودروی شخصی استفاده نمی‌کند و با وسایل نقلیهٔ عمومی رفت و آمد می‌کند؛ چون خودروی تک‌سرنشین فقط یک نفر را جابه‌جا می‌کند اما برای همان یک نفر هزینهٔ بنزین و استهلاک زیادی دارد و آلودگی هوا و شدآمد (ترافیک) بیشتری هم می‌سازد (ص ۱۵۹).
  12. ★تعریف کتاب: بهره‌وری یعنی از بین کارهای ممکن، کار درست را انتخاب کنیم و آن را با روش مناسب انجام دهیم؛ پس دو عنصر کلیدی دارد: اثربخشی یعنی انتخاب کار درست و کارآیی یعنی انجام دادن همان کار با روش مناسب و بدون هدر دادن منابع؛ هر دو ضلع لازم است (ص ۱۶۰).
  13. ★دو حدیث این درس: پیامبر اکرم فرمود خداوند دوست دارد اگر کسی از شما کاری انجام می‌دهد، آن را محکم و بی‌عیب انجام دهد (کنزالعمال، ۹۱۲۸)؛ امام علی فرمود فردی که به کاری بی‌اهمیت بپردازد، امور مهم‌تر را تباه ساخته است (غررالحکم، ۱۰۹۴۴) (ص ۱۶۰).
  14. ★بهره‌وری از زمان‌های دور در زندگی مردم جا داشته است: ابداع و حفر قنات، ذخیره کردن آب در آب‌انبارها، خشک کردن و ذخیرهٔ محصولات کشاورزی و تعاون و همیاری در امور کشاورزی، نمونه‌هایی از تفکر بهره‌وری در روزگار گذشته است (ص ۱۶۰).
  15. ★فرهنگ نقش مهمی در افزایش بهره‌وری یک جامعه دارد؛ اگر همهٔ افراد بهره‌وری در فعالیت‌های مختلف را ارزش بدانند، جامعه از نظر مادی و معنوی پیشرفت می‌کند (ص ۱۶۱).
  16. ★در آموزه‌های دینی ما بر نکاتی تأکید شده که بهره‌وری را پشتیبانی می‌کنند: عدم اسراف (سورهٔ اعراف، آیهٔ ۳۱)، مشورت (سورهٔ شورا، آیهٔ ۳۸)، میانه‌روی (وسایل‌الشیعه، ج ۱۲)، اهمیت کار و تلاش (الکافی، ج ۵)، نظم در امور (نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۷) و غنیمت شمردن فرصت‌ها (نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰) (ص ۱۶۱).
  17. ★چهار راهکار افزایش بهره‌وری در زندگی فردی و خانوادگی: استفادهٔ مناسب از زمان و انضباط در کارها، اصلاح عادت‌های غلط مصرفی، انجام دادن کارها از روی آگاهی با کسب دانش و مهارت و تنظیم جدول بودجهٔ اقتصادی؛ همکاری بین اعضای خانواده هم از راهکارهای کمک به بهره‌وری است (ص ۱۶۲ و ۱۶۳).
  18. ★وقت و زمان ثروتی است که قابل ذخیره و پس‌انداز نیست؛ اگر برنامه و اولویت‌بندی مناسب و انضباط نداشته باشیم، وقت و عمرمان تلف می‌شود و دیگر قابل جبران نخواهد بود؛ دانش‌آموزان برنامه‌دار و منظم از بقیه موفق‌ترند و صرفه‌جویی هم یعنی مصرف درست و به اندازه، نه کم‌مصرفی (ص ۱۶۲ و ۱۶۳).

تعریف کلمه‌های مهم

بهره‌وری

از بین کارهای ممکن، کار درست را انتخاب کنیم و آن را با روش مناسب انجام دهیم؛ ترکیب اثربخشی و کارآیی.

اثربخشی

انتخاب کار درست از بین کارهای ممکن؛ کاری که نتیجهٔ واقعی و مطلوب داشته باشد.

کارآیی

انجام دادن همان کار درست با روش مناسب و بدون هدر دادن منابع، هزینه و زمان.

صرفه‌جویی

مصرف درست و به اندازه؛ نه کم‌مصرف کردن و نه زیاده‌روی.

اسراف

زیاده‌روی و اتلاف منابع و نعمت‌ها که با آیهٔ «بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید» در تضاد است.

بازدهی

میزان نتیجه و سودی که از یک کار یا وسیله به دست می‌آید؛ مانند بازدهی کولر یا بازدهی کار.

میانه‌روی

پرهیز از زیاده‌روی و کوتاهی در زندگی و مصرف؛ طبق روایت، هر کس میانه‌روی کند هرگز محتاج نمی‌شود.

جدول بودجهٔ اقتصادی

جدولی که در آن درآمدها و هزینه‌ها (دخل و خرج) ماهانهٔ افراد یا خانواده نوشته می‌شود.

تفکیک زباله از مبدأ

جدا کردن زباله‌ها از همان محل تولید آنها تا امکان استفادهٔ مجدد و بازیافت فراهم شود.

ساعت تابستانی

جلو کشیدن یک‌ساعتهٔ ساعت رسمی کشور در روز اول فروردین‌ماه و برگشتن آن در شب آخر شهریور برای بهره‌وری بیشتر از روشنایی روز.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

دو عنصر تعریف بهره‌وری — ص ۱۶۰ کتاب

عنصرمعنی در کتابنمونه
اثربخشیاز بین کارهای ممکن، کار درست را انتخاب کنیشروع آبیاری قطره‌ای به‌جای آوردن آب با تانکر
کارآییهمان کار را با روش مناسب و بدون هدر دادن منابع انجام دهیآب کردن کتری به اندازهٔ لازم تا آب زودتر جوش بیاید
اسراف (پادزهر بهره‌وری)زیاده‌روی و اتلاف منابع و نعمت‌هاخرید نان بیش از مصرف و دور ریختن باقی‌مانده

اگر کاری را انتخاب کنی که اثری ندارد یا با روش پرخرج انجامش دهی، بهره‌ور نبوده‌ای؛ هر دو ضلع لازم است.

شش نمونهٔ بهره‌وری زندگی روزانه — ص ۱۵۸ و ۱۵۹ کتاب

شخصکار بهره‌ورنتیجه
آقای اسدیساختن سایبان روی کولر آبی و عایق‌کاری کانال کولربازدهی کولر افزایش می‌یابد
خانم صدیقیچیدمان هوشمند آپارتمان ۶۰ متری؛ کمد بلند، پردهٔ روشن و سرامیک سفیدخانه بزرگ‌تر و روشن‌تر به نظر می‌رسد
امیرمسعودآب کردن کتری به اندازهٔ لازمآب کمتری مصرف می‌شود و زودتر به جوش می‌آید
آقای حسنیشروع آبیاری قطره‌ای پس از مشورت با کارشناسان و کاشتن محصول ضدآفتاتلاف آب حذف و خسارت آفت کنترل می‌شود
فرزانهخرید نان به اندازهٔ مصرف، پخت باکیفیت و نگهداری درست نان اضافهحتی یک تکه نان دور ریخته نمی‌شود
آقای احمدیاستفاده از وسایل نقلیهٔ عمومی به‌جای خودروی تک‌سرنشینهزینهٔ بنزین و استهلاک، آلودگی هوا و ترافیک کم می‌شود

قصهٔ مشترک هر شش نمونه: بدون پول زیادی خرج کردن، فقط با خوب فکر کردن و تغییر روش؛ این جدول محبوب طراحان سؤال است.

آیات و روایات بهره‌وری — ص ۱۶۰ و ۱۶۱ کتاب

سخنقائل یا منبعمضمون
«بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید»سورهٔ اعراف، آیهٔ ۳۱پرهیز از اسراف در خوردن و آشامیدن
«و در امورشان با یکدیگر مشورت می‌کنند»سورهٔ شورا، آیهٔ ۳۸مشورت، راه رسیدن به کار درست‌تر
«هر کس میانه‌روی کند هرگز محتاج نشود»حضرت علی (ع) — وسایل‌الشیعه، ج ۱۲میانه‌روی در زندگی و مصرف
تلاش برای تأمین مخارج خانواده همانند جهاد در راه خداوند استامام صادق (ع) — الکافی، ج ۵اهمیت کار و تلاش
«شما را به تقوای الهی و نظم در امور سفارش می‌کنم»حضرت علی (ع) — نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۷نظم و انضباط در کارها
فرصت‌ها مانند ابر می‌گذرند؛ فرصت‌های نیکو را غنیمت بشماریدحضرت علی (ع) — نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰استفادهٔ مناسب از زمان

در فعالیت ۳ کتاب از این آیات و روایات، عوامل مؤثر در بهره‌وری استخراج می‌شود؛ مأخذ هر سخن را همراهش حفظ کن.

چهار راهکار افزایش بهره‌وری در زندگی — ص ۱۶۲ و ۱۶۳ کتاب

راهکارتوضیحنمونهٔ کتاب
استفادهٔ مناسب از زمان و انضباط در کارهاوقت و زمان قابل ذخیره و پس‌انداز نیست؛ برنامه و اولویت‌بندی لازم استدانش‌آموز برنامه‌دار موفق‌تر است؛ کارآموزی در تعطیلات تابستان
اصلاح عادت‌های غلط مصرفیصرفه‌جویی یعنی مصرف درست و به اندازه، نه کم‌مصرفیجلوگیری از اسراف در خرید مایحتاج، مهمانی‌ها و تهیهٔ غذا؛ مصرف درست آب در روزهای کم‌آبی
انجام دادن کارها از روی آگاهیبا کسب دانش و مهارت، بازدهی بیشتر و اشتباه کمتر می‌شودیاد گرفتن شیوهٔ صحیح شست‌وشوی لباس یا نگهداری مواد غذایی
تنظیم جدول بودجهٔ اقتصادینوشتن درآمدها و هزینه‌ها (دخل و خرج) ماهانههمکاری بین اعضای خانواده در مدیریت دخل و خرج

چهار راهکار را با عدد حفظ کن: زمان، مصرف، آگاهی، بودجه؛ سؤال «چند راهکار نام ببر» همیشه از همین جدول می‌آید.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
ساعت رسمی کشور هر سال چند ساعت جلو کشیده می‌شود؟۱ ساعتروز اول فروردین، بازگشت در شب آخر شهریور (ص ۱۵۸)
مساحت کاشانهٔ خانم صدیقی۶۰ مترآپارتمان کوچک با چیدمان هوشمند (ص ۱۵۹)
شمارهٔ حدیث پیامبر اکرم در کنزالعمال۹۱۲۸کار محکم و بی‌عیب (ص ۱۶۰)
شمارهٔ حدیث امام علی در غررالحکم۱۰۹۴۴کاری بی‌اهمیت، امور مهم‌تر را تباه می‌سازد (ص ۱۶۰)
شمارهٔ آیهٔ «بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید»۳۱از سورهٔ اعراف (ص ۱۶۱)
شمارهٔ آیهٔ مشورت در سورهٔ شورا۳۸«و در امورشان با یکدیگر مشورت می‌کنند» (ص ۱۶۱)
شمارهٔ نامهٔ نهج‌البلاغه دربارهٔ نظم در امورنامهٔ ۴۷حضرت علی (ع)؛ حکمت ۲۰ هم دربارهٔ فرصت‌ها است (ص ۱۶۱)
تعداد راهکارهای افزایش بهره‌وری در زندگی فردی و خانوادگی۴زمان، مصرف، آگاهی، بودجه (ص ۱۶۲ و ۱۶۳)

عددهای مأخذ حدیث و آیه و راهکارها را با هم حفظ کن؛ جای خالی این درس اغلب همین‌ها است.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۳۱ سورهٔ اعراف — ص ۱۶۱ کتاب

«بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید»؛ خداوند در این آیه هم استفاده از نعمت‌ها را آزاد گذاشته و هم از زیاده‌روی در آنها نهی کرده است.

این آیه ستون آیهٔ بخش «فرهنگ بهره‌وری» است؛ اسراف یعنی زیاده‌روی و اتلاف منابع و نعمت‌ها و پادزهر آن، صرفه‌جویی یعنی مصرف درست و به اندازه.

دام تستی: اگر گزینه گفت «بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید» از سورهٔ شورا است غلط است؛ شورا آیهٔ ۳۸ دربارهٔ مشورت است.

حدیث — سخن حضرت علی (ع) — نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۷ — ص ۱۶۱ کتاب

«شما را به تقوای الهی و نظم در امور سفارش می‌کنم»؛ این سفارش به یکی از فرمانروایان خود دربارهٔ مدیریت امور بوده است.

پیوند با درس: نظم در امور، همان راهکار اول بهره‌وری یعنی انضباط در کارها و استفادهٔ مناسب از زمان است.

حکمت ۲۰ نهج‌البلاغه هم می‌گوید فرصت‌ها مانند ابر می‌گذرند؛ پس فرصت‌های نیکو را غنیمت بشمار و از آنها استفاده کن.

⚠ دام امتحانی — بهره‌وری فقط کم خرج کردن نیست

بهره‌وری یعنی کار درست را انتخاب کنی و با روش مناسب انجام دهی، نه صرفاً کم خرج کردن و تنگدستی (ص ۱۶۰).

اگر کاری را انتخاب کنی که اثری ندارد، هر چقدر هم سریع و ارزان انجامش دهی بهره‌ور نبوده‌ای.

اگر کار درست را انتخاب کنی ولی با روش پرخرج و پرهزینه انجامش دهی، باز هم بهره‌ور نیستی؛ هر دو ضلع لازم است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — اثربخشی و کارآیی را با هم نگه دار

اثربخشی: انتخاب کار درست از بین کارهای ممکن (ص ۱۶۰).

کارآیی: انجام دادن همان کار با روش مناسب و بدون هدر دادن منابع، هزینه و زمان (ص ۱۶۰).

در تست‌ها اگر یکی از دو عنصر حذف شود گزینه نادرست است؛ مثال پرخرج بودن روش یا بی‌اثر بودن کار، هر دو دام‌اند.

⚠ نکتهٔ مهم — صرفه‌جویی یعنی مصرف درست و به اندازه

صرفه‌جویی کم‌مصرف کردن نیست؛ مصرف درست و به اندازه است (ص ۱۶۳).

اسراف یعنی زیاده‌روی و اتلاف منابع که با آیهٔ ۳۱ سورهٔ اعراف در تضاد است.

سؤال تعریف صرفه‌جویی و تفکیک آن از کم‌مصرفی، پرتکرارترین جای خالی این درس است.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۵۸ تا ۱۶۳ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۲۳ از ۲۴