جزوهٔ درس — صفحات ۱۵۰ تا ۱۵۶ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۲۲: حقوق و تکالیف شهروندی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «حقوق و تکالیف شهروندی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: معنای شهروندی و روابط دوسویهٔ مردم و حکومت، حقوق شهروندی بر پایهٔ قانون اساسی یعنی عدالت قانونی و عدالت قضایی، رفاه و تأمین اجتماعی، مشارکت سیاسی و حقوق فرهنگی، حدّ حقوق با اصل چهلم، و در مقابل آن پنج تکلیف شهروندی از رعایت قانون و همکاری با دولت تا پرداخت مالیات و عوارض، حفظ و تقویت اقتدار کشور و امر به معروف و نهی از منکر؛ در پایان هم شمارهٔ اصل‌های قانون اساسی این درس را با هم حفظ می‌کنیم. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

مفهوم «شهروندی» یعنی روابط متقابل مردم و حکومت را تعریف می‌کنی و نشان می‌دهی چگونه برای هر دو طرف حق و تکلیف می‌سازد.

۲

حق‌های شهروندی درس یعنی عدالت قانونی، عدالت قضایی، رفاه و تأمین اجتماعی، مشارکت سیاسی و حقوق فرهنگی را با معنی هر یک می‌شناسی و مثال کتاب را می‌زنی.

۳

با اصل چهلم قانون اساسی حدّ حقوق را توضیح می‌دهی و در مثال‌های دامداری شهری و سرعت غیرمجاز کتاب آن را به‌کار می‌بری.

۴

پنج تکالیف شهروندی را به ترتیب کتاب نام می‌بری و دربارهٔ هر یک توضیح می‌دهی.

۵

مالیات و عوارض را از هم جدا می‌کنی و برای هر یک مثال‌های کتاب را می‌آوری.

۶

انتخاب مستقیم کارگزاران و انتخاب غیرمستقیم رهبر با واسطهٔ مجلس خبرگان را مقایسه می‌کنی.

۷

شمارهٔ اصل‌های قانون اساسی مربوط به هر حق و تکلیف (اصل ۶، ۸، ۱۵، ۲۸، ۲۹، ۳۱، ۳۴ و ۴۰) را به یاد می‌آوری.

نکات کلیدی

  1. ★وقتی نهاد حکومت در یک جامعه شکل می‌گیرد، روابط متقابلی بین مردم و حکومت پدید می‌آید؛ واژهٔ «شهروندی» به همین روابط متقابل اشاره دارد و ارتباطی است که افراد را به یک حکومت مشخص پیوند می‌دهد و در نتیجه برای فرد و حکومت، حقوق و تکالیفی ایجاد می‌کند (ص ۱۵۰).
  2. ★در روابط مردم با حکومت، شهروندان از حقوقی برخوردارند و حکومت مکلف است به آن حقوق احترام بگذارد؛ وقتی از حقوق شهروندان سخن می‌گوییم در واقع وظایف و تکالیف حکومت را نسبت به مردم بیان می‌کنیم؛ از سوی دیگر حکومت نیز حقی دارد و شهروندان موظف‌اند تکالیف خود را ادا کنند؛ پس رابطه یک‌طرفه نیست (ص ۱۵۰).
  3. ★قوانین هر کشور به‌ویژه قانون اساسی آن، حقوق و تکالیف شهروندی را معین می‌کند؛ بنابراین حقوق و تکالیف شهروندی متناسب با قوانین بوده و از کشوری به کشور دیگر فرق می‌کند، هرچند امروزه شباهت‌های زیادی نیز در جوامع مختلف دیده می‌شود (ص ۱۵۰).
  4. ★عدالت قانونی یعنی اینکه حکومت در وضع قوانین، اجرای قوانین و نظارت بر اجرای قوانین بین شهروندان تبعیض قائل نشود؛ سه مرحلهٔ «وضع، اجرا و نظارت» را با هم به خاطر بسپار (ص ۱۵۰).
  5. ★حدیث پیامبر اکرم (ص) در صحیح بخاری ج ۵: امت‌های پیشین گرفتار و نابود شدند؛ زیرا وقتی اشراف آنها جرمی مرتکب می‌شدند آنها را از مجازات معاف می‌کردند، اما وقتی زیردستان همان جرم را مرتکب می‌شدند به شدت مجازات می‌کردند؛ این حدیث دلالتش بر ضرورت عدالت قانونی است (ص ۱۵۰).
  6. ★حق برخورداری از عدالت قضایی: شهروندان حق دادخواهی دارند و هرکس می‌تواند متناسب با نوع دادخواست خود به دادگاه مراجعه کند و حق دارد در همهٔ دادگاه‌ها برای خود وکیل مدافع انتخاب کند؛ حق دادخواهی مسلم است و هیچکس را نمی‌توان از دادگاهی که به موجب قانون حق مراجعه به آن را دارد منع کرد (اصل ۳۴) (ص ۱۵۱ و ۱۵۶).
  7. ★حق برخورداری از رفاه و تأمین اجتماعی: کلیهٔ شهروندان حق دریافت خدمات عمومی به صورت برابر و عادلانه و در کوتاه‌ترین زمان ممکن را دارند و در مواردی مانند بیکاری، معلولیت، پیری، بازنشستگی، بی‌سرپرستی، از کارافتادگی و حوادث از تأمین اجتماعی بهره‌مند می‌شوند (ص ۱۵۱).
  8. ★هر شهروند حق دارد به آموزش و پرورش، مراکز فرهنگی و ورزشی، آتش‌نشانی، پلیس و نظایر آن دسترسی آسان داشته باشد، در محیطی پاک و سالم و بدون آلودگی زندگی کند و از خدمات و امکانات بهداشتی و درمانی مناسب برخوردار شود؛ حکومت هم باید با برنامه‌ریزی مناسب زمینهٔ رفع فقر و محرومیت و ایجاد رفاه عمومی و شرایط مناسب زندگی را فراهم کند (ص ۱۵۱).
  9. ★مشارکت سیاسی یعنی اینکه هر شهروند بتواند در امور سیاسی جامعه دخالت کند و در سرنوشت کشور خود نقش داشته باشد؛ این مشارکت ممکن است از راه‌های مختلفی چون شرکت در انتخابات، عضویت و همکاری در احزاب و انجمن‌های سیاسی و شرکت در راهپیمایی‌ها و تظاهرات صورت بگیرد (ص ۱۵۲).
  10. ★در انتخابات مردم یا انتخاب‌کننده‌اند یا داوطلب نمایندگی؛ مردم برای انتخاب کارگزارانی مانند رئیس‌جمهور (رئیس قوهٔ مجریه)، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و اعضای شوراهای شهر و روستا به طور مستقیم رأی می‌دهند، اما در برخی موارد انتخاب غیرمستقیم و با واسطه است؛ در انتخاب رهبری مردم اعضای مجلس خبرگان رهبری را انتخاب می‌کنند و سپس این اعضا که نمایندگان مردم‌اند رهبر را انتخاب می‌کنند (ص ۱۵۲).
  11. ★حقوق فرهنگی مورد تأکید قانون اساسی: حمایت از تشکیل خانواده و پاسداری از روابط خانوادگی، حمایت از تعلیم و تربیت شایسته و آزاد بودن استفاده از زبان‌های قومی و محلی در مطبوعات و رسانه‌های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی (اصل ۱۵) (ص ۱۵۲ و ۱۵۶).
  12. ★بر اساس اصل چهلم قانون اساسی، شهروندان مجاز نیستند برای استفاده از حقوق خود به منافع عمومی زیان برسانند و حقوق دیگران را ضایع کنند؛ کتاب دو مثال زده است: قانون اجازه نمی‌دهد در حیاط خانهٔ شهری دامداری ایجاد شود چون به بهداشت و سلامت ساکنان محله ضرر می‌رسد و رانندگی با سرعت غیرمجاز هم به جان دیگران آسیب می‌زند (ص ۱۵۲).
  13. ★تکالیف شهروندی در برابر حقوق: رعایت قانون و مقررات، همکاری با دولت، پرداخت مالیات و عوارض، حفظ و تقویت اقتدار کشور و امر به معروف و نهی از منکر؛ یکی از تکالیف مهم، احترام به قانون است و نادیده گرفتن قانون یا سرپیچی و تخلف از آن موجب اختلال و هرج و مرج در جامعه می‌شود (ص ۱۵۳).
  14. ★قانون وقتی جایگاه واقعی خود را در جامعه پیدا می‌کند که همهٔ افراد، اعم از کارگزاران و مسئولان و مردم، آن را رعایت کنند و به آن پایبند باشند؛ رهبر انقلاب هم در پیام نوروزی سال ۱۳۹۴ فرمود: دولت کارگزار ملت است و ملت کارفرمای دولت است و هرچه بین ملت و دولت صمیمیت و همدلی بیشتر باشد کارها بهتر پیش می‌رود (ص ۱۵۳).
  15. ★همکاری با دولت: برنامه‌ها و اقدامات عمرانی، اقتصادی و اجتماعی حکومت‌ها زمانی ثمر می‌دهد و به هدف می‌رسد که شهروندان نسبت به پیشرفت کشور دلسوز و حساس باشند و با دولت مشارکت و همکاری کنند (ص ۱۵۴).
  16. ★مالیات مبلغی است که شهروندان بر اساس قانون و به صورت بلاعوض به دولت پرداخت می‌کنند تا صرف هزینه‌های عمومی کشور شود؛ عوارض مبلغی است که در مقابل دریافت خدمتی از دستگاه‌های اداری و دولتی پرداخت می‌شود؛ مانند پول امتیاز شمارگر (کنتور) آب و برق، صدور گواهی‌نامهٔ رانندگی، عبور از بزرگراه‌ها یا وارد کردن کالا به کشور (ص ۱۵۴).
  17. ★حفظ و تقویت اقتدار کشور: اگر عناصر قدرت در کشور نباشد، قدرت‌های مستکبر جهان ما را وادار به اطاعت می‌کنند؛ اقتدار این است که علم، اقتصاد، سازندگی، پیشرفت، عزت و اعتبار بین‌المللی و توان دفاعی کشور به وسیلهٔ نیروهای داخلی و از درون ملت جوشیده و تقویت شود؛ نیروهای نظامی و انتظامی هم وظیفهٔ خاص تأمین امنیت و حراست از مرزها را دارند و عضویت در بسیج و انجام خدمت سربازی توسط پسران در راستای همین وظیفه است (ص ۱۵۴ و ۱۵۵).
  18. ★امر به معروف و نهی از منکر بر اساس اصل ۸ قانون اساسی وظیفه‌ای است همگانی و متقابل بر عهدهٔ مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت؛ شرایط و حدود و کیفیت آن را قانون معین می‌کند (ص ۱۵۵).

تعریف کلمه‌های مهم

شهروندی

ارتباطی که افراد را به یک حکومت مشخص پیوند می‌دهد و در نتیجه برای فرد و حکومت، حقوق و تکالیفی ایجاد می‌کند.

عدالت قانونی

اینکه حکومت در وضع قوانین، اجرای قوانین و نظارت بر اجرای قوانین بین شهروندان تبعیض قائل نشود.

عدالت قضایی

حق دادخواهی شهروندان؛ مراجعهٔ هر کس به دادگاه متناسب با نوع دادخواست خود و انتخاب وکیل مدافع در همهٔ دادگاه‌ها.

تأمین اجتماعی

هر نوع برنامهٔ حمایت اجتماعی که به موجب قانون یا قرارداد برقرار می‌شود و هدف آن تأمین میزانی از درآمد مالی برای افرادی است که با مشکلاتی چون بیکاری، بازنشستگی و از کارافتادگی مواجه شده‌اند.

مشارکت سیاسی

دخالت هر شهروند در امور سیاسی جامعه و نقش داشتن در سرنوشت کشور، از راه انتخابات، احزاب و انجمن‌های سیاسی و راهپیمایی‌ها.

مالیات

مبلغی که شهروندان بر اساس قانون و به صورت بلاعوض به دولت پرداخت می‌کنند تا صرف هزینه‌های عمومی کشور شود.

عوارض

مبلغی که شهروندان در مقابل دریافت خدمتی از دستگاه‌های اداری و دولتی می‌پردازند؛ مانند پول کنتور آب و برق یا عبور از بزرگراه.

اقتدار

اینکه عناصر قدرت مانند علم، اقتصاد، سازندگی، پیشرفت، عزت و اعتبار بین‌المللی و توان دفاعی کشور از درون ملت جوشیده و تقویت شود و مانع سلطهٔ مستکبران گردد.

امر به معروف و نهی از منکر

وظیفه‌ای همگانی و متقابل بر عهدهٔ مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت که شرایط و حدود آن را قانون معین می‌کند (اصل ۸).

جمهوری

حکومتی غیر پادشاهی و غیرموروثی که در آن مردم با رأی مستقیم و غیرمستقیم، ادارهٔ کشور را برمی‌گزینند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

حقوق شهروندی این درس — ص ۱۵۰ تا ۱۵۲ کتاب

حق شهروندیمعنی آن در کتابمأخذ یا اصل مربوط
عدالت قانونیحکومت در وضع، اجرا و نظارت بر قوانین بین شهروندان تبعیض قائل نشودص ۱۵۰ کتاب؛ با حدیث پیامبر اکرم (ص)
عدالت قضایی (دادخواهی)مراجعه به دادگاه متناسب با دادخواست و انتخاب وکیل مدافع در همهٔ دادگاه‌هااصل ۳۴ — ص ۱۵۶ کتاب
رفاه و تأمین اجتماعیخدمات عمومی برابر و حمایت در بیکاری، پیری، بازنشستگی، بی‌سرپرستی، حوادث و…اصل ۲۹ — ص ۱۵۶ کتاب
مشارکت سیاسیدخالت در امور سیاسی و نقش داشتن در سرنوشت کشور از راه انتخابات، احزاب و راهپیمایی‌هاص ۱۵۲ کتاب
حقوق فرهنگیحمایت از خانواده، تعلیم و تربیت شایسته و آزادی زبان‌های قومی و محلیاصل ۱۵ — ص ۱۵۶ کتاب
حدّ حقوقآسیب نرساندن به منافع عمومی و حقوق دیگران هنگام استفاده از حقاصل ۴۰ — ص ۱۵۲ کتاب

هر حق شهروندی یک یا چند اصل قانون اساسی پشت خود دارد؛ این جدول را برای آزمون حفظ کن.

تکالیف شهروندی — ص ۱۵۳ تا ۱۵۵ کتاب

تکلیفتوضیح کتابنکتهٔ امتحانی
رعایت قانون و مقرراتنادیده گرفتن قانون یا سرپیچی و تخلف از آن موجب اختلال و هرج و مرج در جامعه می‌شودقانون برای کارگزاران و مسئولان و مردم هر دو لازم است
همکاری با دولتبرنامه‌های عمرانی، اقتصادی و اجتماعی با مشارکت و همکاری شهروندان به هدف می‌رسدملت کارفرمای دولت است (پیام نوروزی سال ۱۳۹۴)
پرداخت مالیات و عوارضبخشی از درآمد دولت برای کارهای عمرانی و خدمت‌رسانی به مردممالیات بلاعوض است و عوارض در مقابل دریافت خدمت
حفظ و تقویت اقتدار کشورعناصر قدرت باید از درون ملت جوشیده و تقویت شودبسیج و خدمت سربازی پسران از این جمله‌اند
امر به معروف و نهی از منکروظیفه‌ای همگانی و متقابل؛ هیچ‌کس نباید تماشاچی بی‌تفاوت باشداصل ۸ قانون اساسی (ص ۱۵۵)

این پنج تکلیف را به ترتیب کتاب حفظ کن؛ مرتب کردن آنها در آزمون‌ها زیاد می‌آید.

مقایسهٔ مالیات و عوارض — ص ۱۵۴ کتاب

ویژگیمالیاتعوارض
دلیل پرداختبر اساس قانون و به صورت بلاعوض، برای صرف هزینه‌های عمومی کشوردر مقابل دریافت خدمتی از دستگاه‌های اداری و دولتی
مثال‌های کتابمشارکت شهروندان در هزینه‌های عمومی و کارهای عمرانی کشورامتیاز شمارگر (کنتور) آب و برق، صدور گواهی‌نامهٔ رانندگی، عبور از بزرگراه‌ها، وارد کردن کالا به کشور
نتیجهٔ پرداختبخشی از درآمد دولت برای خدمت‌رسانی به مردمبخشی از درآمد دولت برای خدمت‌رسانی به مردم

کلمهٔ کلیدی جدول: مالیات «بلاعوض» و عوارض «در مقابل خدمت»؛ بیشتر دام‌های تستی از همین‌جا می‌آیند.

اصول قانون اساسی این درس — ص ۱۵۵ و ۱۵۶ کتاب

اصلمفهوم آن در کتابحق یا تکلیف مرتبط
اصل ۶امور کشور باید به اتکای آرای عمومی اداره شودمشارکت سیاسی
اصل ۸امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای همگانی و متقابل استتکلیف شهروندی
اصل ۱۵زبان رسمی فارسی است و استفاده از زبان‌های محلی و قومی آزادحقوق فرهنگی
اصل ۲۸هر کس حق دارد شغلی را که بدان مایل است و مخالف اسلام و مصالح عمومی و حقوق دیگران نیست برگزیندحق انتخاب شغل
اصل ۲۹برخورداری از تأمین اجتماعی حقی است همگانیرفاه و تأمین اجتماعی
اصل ۳۱داشتن مسکن متناسب با نیاز حق هر فرد و خانوادهٔ ایرانی استحق مسکن
اصل ۳۴حق دادخواهی مسلم است و هرکس به دادگاه‌های صالح رجوع می‌کندعدالت قضایی

گزیدهٔ بخش بیشتر بدانیم ص ۱۵۶؛ شمارهٔ هر اصل را با مفهومش جفت کن، طراحی سؤال جای خالی همین‌جاست.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
اصل قانون اساسی مربوط به حق دادخواهی۳۴عدالت قضایی (ص ۱۵۶)
اصل قانون اساسی مربوط به تأمین اجتماعی۲۹حقی همگانی برای یکایک افراد (ص ۱۵۶)
اصل قانون اساسی مربوط به امر به معروف و نهی از منکر۸وظیفهٔ همگانی و متقابل (ص ۱۵۵)
اصل قانون اساسی حدّ حقوق (زیان نرساندن به منافع عمومی)۴۰پایهٔ دو مثال دامداری شهری و سرعت غیرمجاز (ص ۱۵۲)
اصل قانون اساسی زبان‌های محلی و قومی۱۵در کنار زبان رسمی فارسی (ص ۱۵۲ و ۱۵۶)
سال پیام نوروزی رهبر انقلاب دربارهٔ ملت و دولت۱۳۹۴دولت کارگزار ملت است (ص ۱۵۳)
اصل قانون اساسی حق انتخاب شغل دلخواه۲۸با شرایط مساوی برای احراز مشاغل (ص ۱۵۶)
اصل قانون اساسی حق مسکن متناسب با نیاز۳۱اولویت با نیازمندترها به‌خصوص روستانشینان و کارگران (ص ۱۵۶)

شمارهٔ اصل‌ها محبوب‌ترین عددهای این درس برای طراحان سؤال‌اند؛ همه را با مفهومشان حفظ کن.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

حدیث — حدیث پیامبر اکرم (ص) — صحیح بخاری، ج ۵ — ص ۱۵۰ کتاب

«امت‌های پیشین گرفتار و نابود شدند؛ زیرا وقتی اشراف آنها جرمی مرتکب می‌شدند آنها را از مجازات معاف می‌کردند، اما وقتی زیردستان آنها همان جرم را مرتکب می‌شدند آنها را به شدت مجازات می‌کردند.»

این حدیث سرِ بخش «حق برخورداری از عدالت قانونی» آمده است؛ معاف کردن اشراف و شدت در برابر زیردستان یعنی تبعیض در وضع و اجرای قانون.

پیام امتحانی حدیث: نابرابری در مجازات، امت‌ها را نابود کرد؛ پس عدالت قانونی شرط بقا و سلامت جامعه است.

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۶۰ سورهٔ انفال — ص ۱۵۵ کتاب

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «وَ اَعِدّوا لَهُمْ مِنِ استَطَعتُم مِن قُوَّة»؛ ترجمهٔ کتاب: یعنی هر چه می‌توانید در مقابل دشمنان قوی شوید.

این آیه در بخش «حفظ و تقویت اقتدار کشور» آمده است؛ اقتدار یعنی علم، اقتصاد، سازندگی، پیشرفت و توان دفاعی از درون ملت جوشیده و تقویت شود.

پیوند امتحانی: تأمین امنیت و حراست از مرزها وظیفهٔ خاص نیروهای نظامی و انتظامی است و عضویت در بسیج و خدمت سربازی پسران در راستای همین وظیفه است.

⚠ دام امتحانی — مالیات و عوارض را جابه‌جا نکن

مالیات بر اساس قانون و «بلاعوض» برای هزینه‌های عمومی کشور است؛ عوارض «در مقابل دریافت خدمت» پرداخت می‌شود (ص ۱۵۴).

پول کنتور آب و برق، صدور گواهی‌نامهٔ رانندگی و عبور از بزرگراه‌ها عوارض است، نه مالیات.

در تست‌ها هر گزینه که «بلاعوض» را به عوارض یا «در مقابل خدمت» را به مالیات نسبت دهد غلط است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — حدّ حقوق با اصل چهلم

استفاده از حق هیچ‌وقت نامحدود نیست؛ نباید به منافع عمومی زیان برسانی و حقوق دیگران را ضایع کنی (ص ۱۵۲).

دامداری در حیاط خانهٔ شهری و رانندگی با سرعت غیرمجاز، دو مثال کتاب برای محدود شدن حق‌اند.

پرسش «چرا قانون اجازه نمی‌دهد؟» همیشه با آسیب به بهداشت، سلامت یا جان دیگران جواب داده می‌شود.

⚠ نکتهٔ مهم — انتخاب مستقیم و غیرمستقیم

رئیس‌جمهور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و اعضای شوراهای شهر و روستا با رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شوند (ص ۱۵۲).

انتخاب رهبر غیرمستقیم است: مردم اعضای مجلس خبرگان رهبری را انتخاب می‌کنند و سپس اعضا رهبر را برمی‌گزینند.

دام تستی: گزینهٔ «مردم مستقیماً رهبر را انتخاب می‌کنند» غلط است؛ واسطه، مجلس خبرگان رهبری است.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۵۰ تا ۱۵۶ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۲۲ از ۲۴