جزوهٔ درس ۲۱: نهاد حکومت

جزوهٔ درس — صفحات ۱۴۴ تا ۱۴۹ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۲۱: نهاد حکومت

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «نهاد حکومت» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: تشبیه رابطهٔ مردم و حکومت به کشتی و کشتیبان، ضرورت حکومت و پیامد بی‌حکومتی، وظایف حکومت‌ها، اسلام و حکومت با آیه‌های ۵۹ سورهٔ نساء و ۲۵۷ سورهٔ بقره، شایستگان حکومت و وظیفهٔ امت اسلامی، حکومت جمهوری اسلامی ایران و معنای «جمهوری» و «اسلامی»، رهبری و ولایت فقیه و اصل ۱۱۰ قانون اساسی، قوای سه‌گانه، نهادهای ویژه و شوراهای اسلامی شهر و روستا. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

رابطهٔ مردم و حکومت را با تشبیه کشتی و کشتیبان توضیح می‌دهی و نشان می‌دهی همهٔ امور زندگی با برنامه‌های حکومت پیوند دارد.

۲

دلایل ضرورت حکومت (نیازهای مشترک، قوانین، اجرای آنها، امنیت، هماهنگی و دفاع) و پیامد جامعهٔ بی‌حکومت را بیان می‌کنی.

۳

وظایف حکومت‌ها را در حوزه‌های قانون، نظم، فرهنگ، عمران، دفاع و حمایت از نیازمندان دسته‌بندی می‌کنی.

۴

دلیل ضرورت حکومت از دیدگاه اسلام و مبدأ قوانین یعنی حکمت و ارادهٔ خداوند و دو وسیلهٔ شناخت آنها را توضیح می‌دهی.

۵

ویژگی‌های شایستگان حکومت (آگاهی از قوانین الهی، تقوا و عدالت) و وظیفهٔ امت اسلامی در برابر طاغوت را می‌گویی.

۶

مفهوم «جمهوری» و «اسلامی» در نام حکومت کشورمان و ویژگی‌های فقیه سرپرست در زمان غیبت را جدا می‌کنی.

۷

اختیارات رهبر، قوای سه‌گانه، نهادهای ویژه و شوراهای اسلامی را با اعضای هر یک مقایسه می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★رابطهٔ مردم و حکومت را می‌توان به کشتی و کشتیبان یا ناخدا تشبیه کرد؛ همهٔ اموری که با آنها سروکار داریم، از رفع نیازهای اقتصادی گرفته تا آموزش و بهداشت و قوانین و امنیت و فرهنگ، با سیاست‌ها و برنامه‌های حکومت پیوند خورده است (ص ۱۴۴).
  2. ★در مسیر کشتی، عواملی چون امواج طوفان و دزدان دریایی تهدیدکننده‌اند؛ اگر ناخدا کشتی را خوب هدایت کند و هماهنگی لازم را میان بخش‌ها به وجود بیاورد و هر بخش وظیفهٔ خود را درست انجام دهد، کشتی به سلامت به مقصد می‌رسد (ص ۱۴۴).
  3. ★داشتن حکومت برای یک جامعه یک ضرورت است و هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند بدون وجود حکومت باقی بماند؛ زیرا در زندگی اجتماعی نیازهای مشترکی وجود دارد و افراد برای تنظیم امور خود به قوانین و مقرراتی نیاز پیدا می‌کنند (ص ۱۴۴).
  4. ★افراد برای اجرای قوانین و حل اختلافات، برقراری امنیت و نظم، ایجاد هماهنگی میان فعالیت‌های مختلف جامعه و دفاع از هجوم دشمنان ناگزیرند ادارهٔ امور جامعه را به افرادی بسپارند؛ بدون نهاد حکومت، جامعه دچار اختلال و هرج و مرج می‌شود (ص ۱۴۴).
  5. ★نهاد حکومت در همهٔ کشورها وجود دارد و حکومت‌ها تقریباً وظایف مشابهی دارند، ولی تفاوت‌های مهم و اساسی میان آنهاست؛ نهاد حکومت، مهم‌ترین ویژگی‌های ارزشی و فرهنگی یک کشور را نمایان می‌سازد و در معرفی کشورها از نوع حکومت آنها نیز یاد می‌شود (ص ۱۴۴).
  6. ★برخی از مهم‌ترین وظایف حکومت‌ها: وضع قوانین و مقررات لازم در امور مختلف، اجرای قوانین، برقراری نظم و امنیت، رسیدگی به اختلافات و شکایت‌ها، تعلیم و تربیت، حفظ میراث فرهنگی، سیاست‌گذاری فرهنگی، عمران و آبادانی کشور، دفاع از کشور و حفظ تمامیت ارضی و حمایت از گروه‌های خاص و نیازمند مانند کودکان بی‌سرپرست، معلولان و از کارافتادگان (ص ۱۴۴).
  7. ★اسلام وجود حکومت را برای جامعه ضروری می‌داند؛ زیرا بسیاری از احکام الهی مانند عدالت جز با تشکیل یک جامعه و حکومت الهی محقّق نمی‌گردد؛ پیامبر اکرم نیز پس از هجرت از مکه به مدینه، حکومت اسلامی تشکیل داد (ص ۱۴۵).
  8. ★مبدأ قوانین و مقررات برای برپایی حکومت از دیدگاه اسلام، حکمت و ارادهٔ خداوند است و عقل و وحی الهی، دو وسیلهٔ اصلی برای شناخت ارزش‌های الهی، قوانین و مقررات اجتماعی هستند (ص ۱۴۵).
  9. ★برخی از قوانین و ارزش‌های اجتماعی اسلام: برپایی عدالت و ایجاد شرایط مناسب برای رشد و تعالی مردم، آزادی انسان‌ها از بند و موانع سعادت آنها، استقلال و نفی سلطهٔ بیگانگان، ظلم نکردن، مسئولیت در قبال مظلومان، تأمین اجتماعی و تلاش برای عمران و آبادی زمین (ص ۱۴۵).
  10. ★مجریان قوانین عادلانه باید دو ویژگی داشته باشند: عدالت را بشناسند و به عدالت رفتار کنند؛ برای حکومت فقط آن گروه شایستگی دارند که هم از قوانین و ارزش‌های الهی آگاهی داشته باشند و هم از نظر تقوا و عدالت از دیگر مردم بالاتر باشند (ص ۱۴۵).
  11. ★در رأس گروه شایستگان، پیامبران الهی و سپس جانشینان آنها یعنی امامان معصوم قرار دارند؛ در غیاب آنان، افراد باتقوا و عادل و آگاه به دستورات اسلام که بر اساس تجربه، حکمت و سیاست صحیح عمل می‌کنند، ادامه‌دهندهٔ راه آنها هستند (ص ۱۴۵).
  12. ★امت اسلامی باید از پذیرش طاغوت و حکومت‌های غیرالهی خودداری کند و برای شکل‌گیری امامت و ولایت الهی بر اساس موازین و ارزش‌های اسلامی از هیچ تلاش و مجاهدتی دریغ نورزد (ص ۱۴۵).
  13. ★پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حکومت جمهوری اسلامی در ایران تأسیس و جانشین حکومت شاهنشاهی شد؛ بنیان‌گذار این نوع حکومت، امام خمینی است (ص ۱۴۶).
  14. ★کلمهٔ «جمهوری» نشان می‌دهد شکل حکومت جمهوری است و حق انتخاب و مشارکت مردم در حکومت به رسمیت شناخته می‌شود؛ کلمهٔ «اسلامی» یعنی محتوای حکومت اسلامی است و کشور با اصول و قوانین اسلامی اداره می‌شود؛ زمامداران باید مؤمن و معتقد به اسلام و متعهد به اجرای آن باشند (ص ۱۴۶).
  15. ★بر طبق قانون اساسی، مهم‌ترین رکن حکومت جمهوری اسلامی، رهبری آن است و سه قوهٔ مقننه، قضائیه و مجریه تحت نظارت رهبری به ادارهٔ امور کشور می‌پردازند؛ رهبری بر پایهٔ «ولایت فقیه» است و ولایت به معنای سرپرستی است (ص ۱۴۷).
  16. ★بر طبق اصل پنجم قانون اساسی، در زمان غیبت امام زمان سرپرستی جامعهٔ اسلامی برعهدهٔ فقیه عادل و باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبّر است؛ رهبر، مدیریت کلان و ارزشی کشور را برعهده دارد و مراقب است کشور از اهداف و ارزش‌های انقلاب اسلامی منحرف نشود (ص ۱۴۷).
  17. ★برخی اختیارات رهبر بر طبق اصل ۱۱۰ قانون اساسی: تعیین سیاست‌های کلی نظام و نظارت بر حسن اجرای آنها، فرماندهی کل نیروهای مسلح، نصب و عزل و قبول استعفای فقهای شورای نگهبان، رئیس قوهٔ قضائیه، رئیس سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران و فرماندهان نیروهای نظامی، انتظامی و سپاه پاسداران و عفو یا تخفیف مجازات محکومان در حدود موازین اسلامی (ص ۱۴۸).
  18. ★در مدیریت کلان و حاکمیت کشور، نهادهای ویژه‌ای مانند مجلس خبرگان رهبری، شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی امنیت ملی و شورای عالی انقلاب فرهنگی مشارکت دارند؛ اعضای شوراهای اسلامی روستا، شهر، شهرستان و استان را هم مردم منطقه انتخاب می‌کنند تا برنامه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و عمرانی هر منطقه با همکاری مردم پیش برود (ص ۱۴۸ و ۱۴۹).

تعریف کلمه‌های مهم

هرج و مرج

اختلال و بی‌نظمی؛ کتاب می‌گوید بدون نهاد حکومت، جامعه دچار اختلال و هرج و مرج می‌شود.

تمامیت ارضی

یکپارچگی و پایداری کشور؛ دفاع از کشور و حفظ تمامیت ارضی از وظایف حکومت‌هاست.

طاغوت

حاکمان غیرالهی و ستمگر؛ امت اسلامی باید از پذیرش طاغوت و حکومت‌های غیرالهی خودداری کند.

تأمین اجتماعی

از قوانین و ارزش‌های اجتماعی اسلام؛ حمایت از گروه‌های خاص و نیازمند مانند کودکان بی‌سرپرست، معلولان و از کارافتادگان.

جمهوری

شکل حکومت کشور ما؛ نشان می‌دهد حق انتخاب و مشارکت مردم در حکومت به رسمیت شناخته می‌شود.

ولایت

سرپرستی؛ رهبری در جمهوری اسلامی ایران بر پایهٔ «ولایت فقیه» است.

فقیه

عالم به دستورات و احکام اسلام؛ در زمان غیبت، فقیه عادل و باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبّر سرپرستی جامعهٔ اسلامی را برعهده دارد.

سیاست‌های کلی نظام

سیاست‌های کلی کشور که تعیین آنها و نظارت بر حسن اجرای آنها برعهدهٔ رهبر است.

شوراهای اسلامی

شوراهای روستا، شهر، شهرستان و استان که اعضای آنها را مردم منطقه انتخاب می‌کنند تا با همکاری مردم، برنامه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و عمرانی را پیش ببرند.

نهاد حکومت

نهادی که مهم‌ترین ویژگی‌های ارزشی و فرهنگی یک کشور را نمایان می‌سازد و در معرفی کشورها از نوع آن یاد می‌شود.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

وظایف حکومت‌ها — ص ۱۴۴ کتاب

حوزهوظایف حکومتنکتهٔ امتحانی
قانون و نظموضع قوانین و مقررات لازم در امور مختلف، اجرای قوانین، برقراری نظم و امنیت و رسیدگی به اختلافات و شکایت‌هانظم و امنیت از پایه‌های زندگی اجتماعی است
فرهنگ و آموزشتعلیم و تربیت، حفظ میراث فرهنگی و سیاست‌گذاری فرهنگیکلمهٔ کلیدی «میراث فرهنگی» را جا بنداز
عمران و اقتصادعمران و آبادانی کشور، ایجاد وسایل و امکانات لازم برای رفع نیازهای معیشتی، اجتماعی و اقتصادی مردم و ایجاد هماهنگی بین فعالیت‌های مختلف اقتصادی و اجتماعیمدیریت منابع طبیعی و ثروت‌های عمومی هم همین‌جاست
دفاع و امنیتدفاع از کشور و حفظ تمامیت ارضیتمامیت ارضی یعنی یکپارچگی کشور
حمایت از نیازمندانحمایت از گروه‌های خاص و نیازمند مانند کودکان بی‌سرپرست، معلولان و از کارافتادگانهمان «تأمین اجتماعی» در ارزش‌های اسلام

وظایف حکومت‌ها را با حوزه‌شان دسته‌بندی کن تا در تست‌های چهارگزینه‌ای سریع جواب بدهی.

اسلام و حکومت — ص ۱۴۵ کتاب

موضوعشرح کتابنکتهٔ امتحانی
ضرورت حکومتبسیاری از احکام الهی مانند عدالت جز با تشکیل جامعه و حکومت الهی محقّق نمی‌گرددپیامبر اکرم پس از هجرت حکومت اسلامی تشکیل داد
مبدأ قوانینحکمت و ارادهٔ خداوندعقل و وحی دو وسیلهٔ اصلی شناخت ارزش‌های الهی
شایستگان حکومتآگاهی از قوانین الهی و برتری در تقوا و عدالتدر رأس: پیامبران الهی و سپس امامان معصوم
وظیفهٔ امت اسلامیخودداری از پذیرش طاغوت و حکومت‌های غیرالهی؛ تلاش برای امامت و ولایت الهیبا آگاهی و تلاش، زمینهٔ حاکمیت ارزش‌های اسلامی فراهم می‌شود

دو ویژگی مجریان قوانین عادلانه را حفظ کن: عدالت را بشناسند و به عدالت رفتار کنند.

ارکان حکومت در جمهوری اسلامی ایران — ص ۱۴۷ کتاب

رکناعضای اصلینکتهٔ امتحانی
رهبری (ولی فقیه)فقیه عادل و باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبّرمهم‌ترین رکن حکومت
قوهٔ مقننهنمایندگان مجلس شورای اسلامی و اعضای شورای نگهبانوضع قوانین با این قوه است
قوهٔ قضائیهرئیس قوهٔ قضائیه، قضات، دیوان عالی کشور، دادگاه‌ها و دادسراهارسیدگی به اختلافات و شکایت‌ها با این قوه است
قوهٔ مجریهرئیس‌جمهور، معاونان و وزارت‌خانه‌هااجرای قوانین با این قوه است

سه قوه تحت نظارت رهبری به ادارهٔ امور کشور می‌پردازند؛ تقسیم وظایف بین قوه‌ها را از فعالیت ۱ کتاب یاد بگیر.

برخی سیاست‌های کلی نظام ابلاغ‌شده — ص ۱۴۸ کتاب

عنوان سیاست کلیتاریخ ابلاغیادآوری
پدافند غیرعامل۱۳۸۹/۱۱/۲۹ردیف اول جدول کتاب
امنیت فضای تولید و تبادل اطلاعات و ارتباطات۱۳۸۹/۱۱/۲۹هم‌تاریخ با پدافند غیرعامل
اشتغال۱۳۹۰/۰۴/۲۸ابلاغ در سال ۱۳۹۰
اقتصاد مقاومتی۱۳۹۲/۱۱/۲۹ابلاغ در سال ۱۳۹۲
جمعیت۱۳۹۳/۰۲/۳۰مربوط به موضوع درس جمعیت جهان
خانواده۱۳۹۵/۰۶/۱۳مربوط به موضوع فصل خانواده

تعیین سیاست‌های کلی نظام و نظارت بر حسن اجرای آنها از اختیارات رهبر بر طبق اصل ۱۱۰ قانون اساسی است.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب (ص ۱۴۴ تا ۱۴۹ کتاب)

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
شمارهٔ فصل «حکومت و مردم»فصل ۱۱در صفحهٔ آغازین فصل، ص ۱۴۴ کتاب
آیهٔ اطاعت از خدا و پیامبر و حاکمانآیهٔ ۵۹ سورهٔ نساءص ۱۴۵ کتاب
آیهٔ ولایت (خداوند ولیّ مؤمنان است)آیهٔ ۲۵۷ سورهٔ بقرهص ۱۴۵ کتاب
اصل قانون اساسی دربارهٔ سرپرستی جامعه در زمان غیبتاصل ۵فقیه عادل و باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبّر (ص ۱۴۷)
اصل قانون اساسی دربارهٔ وظایف و اختیارات رهبراصل ۱۱۰ص ۱۴۷ و ۱۴۸ کتاب
تعداد قوه‌های حکومت جمهوری اسلامی۳ قوهمقننه، قضائیه و مجریه؛ تحت نظارت رهبری (ص ۱۴۷)
تعداد نهادهای ویژهٔ دیگر در مدیریت کلان کشور۵ نهادمجلس خبرگان رهبری، شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت، شورای عالی امنیت ملی، شورای عالی انقلاب فرهنگی (ص ۱۴۸)
تعداد سطح‌های شوراهای اسلامی۴ سطحروستا، شهر، شهرستان و استان (ص ۱۴۹)

این عددها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً آیهٔ ۵۹ سورهٔ نساء، اصل ۵ و اصل ۱۱۰ قانون اساسی.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۵۹ سورهٔ نساء — اطاعت از خدا، پیامبر و حاکمان (ص ۱۴۵ کتاب)

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا اطاعت کنید و اطاعت کنید از پیامبر خدا و حاکمانی که از طرف خدا و پیامبر او تعیین شده‌اند و اگر دربارهٔ موضوعی اختلاف داشتید برای حل آن به کتاب خدا و سنّت پیامبر مراجعه کنید.»

مأخذ: قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹ (ص ۱۴۵ کتاب).

پیام: مرجع حل اختلاف، کتاب خدا و سنّت پیامبر است؛ اطاعت از حاکمان تعیین‌شدهٔ الهی ادامهٔ اطاعت از خداست.

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۲۵۷ سورهٔ بقره — خداوند ولیّ مؤمنان (ص ۱۴۵ کتاب)

«خداوند، ولیّ و سرپرست کسانی است که ایمان آورده‌اند. آنها را از ظلمت‌ها به سوی نور بیرون می‌برد. (اما) کسانی که کافر شدند، اولیای آنها طاغوت‌ها هستند که آنها را از نور به سوی ظلمت‌ها بیرون می‌برند.»

مأخذ: قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۷ (ص ۱۴۵ کتاب).

پیام: دو راه در برابر انسان است: ولایت خدا با نور و طاغوت با ظلمت؛ امت اسلامی باید از پذیرش طاغوت خودداری کند.

⚠ دام امتحانی — شکل و محتوای حکومت را قاطی نکن

کلمهٔ «جمهوری» نشان‌دهندهٔ شکل حکومت است؛ یعنی حق انتخاب و مشارکت مردم در حکومت به رسمیت شناخته می‌شود (ص ۱۴۶).

کلمهٔ «اسلامی» نشان‌دهندهٔ محتوای حکومت است؛ کشور با اصول و قوانین اسلامی اداره می‌شود و زمامداران مؤمن و متعهد به اجرای اسلام‌اند.

دام: گزینه‌هایی که «جمهوری» را محتوا یا «اسلامی» را شکل می‌نامند، اشتباه رایج دانش‌آموزان و شیرین‌ترین دام طراح‌هاست.

⚠ نکتهٔ مهم — قوای سه‌گانه و اعضای هر یک

قوهٔ مقننه: نمایندگان مجلس شورای اسلامی و اعضای شورای نگهبان؛ قوهٔ قضائیه: رئیس قوه، قضات، دیوان عالی کشور، دادگاه‌ها و دادسراها (ص ۱۴۷).

قوهٔ مجریه: رئیس‌جمهور، معاونان و وزارت‌خانه‌ها؛ هر سه قوه تحت نظارت رهبری ادارهٔ امور کشور را برعهده دارند.

در فعالیت ۱ کتاب باید وظایف حکومت را به قوهٔ مربوط وصل کنی؛ مثلاً وضع قوانین با مقننه و اجرای قوانین با مجریه.

⚠ نکتهٔ امتحانی — شوراهای اسلامی و مشارکت مردم

چون نوع حکومت کشور ما جمهوری است، مردم باید در همهٔ شئون حکومت نقش و مشارکت داشته باشند؛ قانون اساسی تشکیل شوراهای اسلامی روستا، شهر، شهرستان و استان را مورد توجه قرار داده است (ص ۱۴۹).

اعضای شوراها را مردم منطقه یا محل انتخاب می‌کنند؛ هدف، همکاری مردم برای پیشبرد برنامه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و عمرانی با توجه به شرایط و مقتضیات هر منطقه است.

نهادهای ویژهٔ دیگر مانند مجلس خبرگان رهبری، شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی امنیت ملی و شورای عالی انقلاب فرهنگی هم در مدیریت کلان و حاکمیت کشور مشارکت دارند (ص ۱۴۸).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۴۴ تا ۱۴۹ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۲۱ از ۲۴