جزوهٔ درس — صفحات ۱۳۶ تا ۱۴۲ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۲۰: آرامش در خانواده

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «آرامش در خانواده» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: خانوادهٔ مطلوب و آسیب خانواده، اولین گام تشکیل خانوادهٔ سالم یعنی دقت در انتخاب همسر و محورهای همگونی، سازگاری زن و شوهر با حدیث‌های امام علی و پیامبر اکرم، فرزندان به‌عنوان گرمابخش خانواده و تجربهٔ اجتماعی‌شدن، حقوق و تکالیف متقابل والدین و فرزندان با آیهٔ ۲۳ و ۲۴ سورهٔ اسراء، ده توصیهٔ گفت‌وگوی صحیح، مدیریت مشکلات و حوادث خانواده و سفارش اسلام به صلهٔ ارحام. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

خانوادهٔ مطلوب را تعریف می‌کنی و پیوند آسیب خانواده با آسیب به همهٔ جامعه را توضیح می‌دهی.

۲

اولین گام تشکیل خانوادهٔ سالم یعنی دقت در انتخاب همسر را با محورهای همگونی (اعتقادات دینی، فرهنگ، اخلاق، روحیات و وضعیت خانوادگی) بیان می‌کنی.

۳

نقش همفکری و حمایت خانواده‌ها در انتخاب همسر و ویژگی‌های همسر خوب در سازگاری را توضیح می‌دهی.

۴

فایدهٔ چند فرزند بودن برای تجربهٔ اجتماعی‌شدن کودکان و پیامد کاهش نرخ باروری را مقایسه می‌کنی.

۵

حقوق و تکالیف متقابل والدین و فرزندان را دسته‌بندی می‌کنی و مرز اطاعت از والدین را مشخص می‌کنی.

۶

ده توصیهٔ کتاب برای گفت‌وگوی صحیح با اعضای خانواده را در موقعیت‌های واقعی به‌کار می‌بندی.

۷

راه مدیریت مشکلات و حوادث خانواده (توکل، صمیمیت، همکاری و صبر) و مفهوم صلهٔ ارحام را بیان می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★خانواده‌ای که بتواند وظایف خود را به خوبی انجام دهد، خانواده‌ای مطلوب است؛ وقتی خانواده نتواند وظایف خود را انجام دهد دچار آسیب شده است و رابطهٔ آن با دیگر نهادهای جامعه مشکل می‌یابد و در نهایت آسیب به همهٔ جامعه سرایت می‌کند (ص ۱۳۶).
  2. ★اولین گام در راه تشکیل یک خانوادهٔ سالم، دقت در انتخاب همسر است؛ اگر افراد بر معیارهای نادرست مانند فقط زیبایی ظاهری یا ثروت تکیه کنند، احتمال شکست در زندگی خانوادگی افزایش می‌یابد (ص ۱۳۶).
  3. ★برای زندگی خوب و با سعادت باید در انتخاب همسر به تناسب و همگونی توجه کرد؛ هر چه افراد از نظر اعتقادات دینی، فرهنگ، اخلاق، روحیات و وضعیت خانوادگی هماهنگ‌تر باشند، زندگیشان با دوام‌تر است (ص ۱۳۶).
  4. ★از دیدگاه اسلام مهم‌ترین عاملی که باید در همسرگزینی به آن توجه کرد، ایمان و اعتقادات دینی افراد است؛ اسلام بر اصالت خانواده تأکید کرده است؛ یعنی همسر در خانواده‌ای صالح و اهل ایمان و تقوا پرورش یافته باشد (ص ۱۳۶).
  5. ★اگر جوانان همسر خود را با همفکری و حمایت خانواده‌ها انتخاب و از تجربه‌های آنان استفاده کنند، از بروز بسیاری از ناسازگاری‌ها جلوگیری می‌شود (ص ۱۳۶).
  6. ★یکی از مهم‌ترین اهداف ازدواج، برقراری آرامش و محبت بین زن و شوهر است؛ پس از ازدواج زن و شوهر یاور هم‌اند و همسر خوب وظایف خود را می‌شناسد و شریک زندگی‌اش را در مسئولیت‌هایش یاری می‌کند (ص ۱۳۶).
  7. ★حدیث امام علی: هر مردی که در کارهای خانه به همسرش کمک کند، مانند فردی است که شب را مشغول عبادت بوده است؛ حدیث پیامبر اکرم: هر زنی که به زندگی خود برسد و آن را سر و سامان دهد، خداوند او را مورد لطف و رحمت خودش قرار می‌دهد؛ مأخذ دو حدیث: جامع الاخبار، ص ۱۰۲ و امالی شیخ طوسی، ص ۶۱۸ (ص ۱۳۶).
  8. ★وجود فرزندان یکی از عوامل امنیت و ثبات خانواده و گرمی و نشاط آن است؛ رسول خدا فرمودند: به فرزندانتان احترام بگذارید و با آداب و روش پسندیده با آنها معاشرت کنید؛ مأخذ: بحارالانوار، ج ۲۳، ص ۱۱۴ (ص ۱۳۷).
  9. ★برخی روانشناسان معتقدند در خانواده‌هایی که چند فرزند دارند، تجربهٔ اجتماعی‌شدن و رشد اجتماعی کودکان افزایش می‌یابد؛ کودکان همبازی دارند و رقابت‌ها، بازی‌ها و دعواهای کودکانه و الگوبرداری از رفتارهای خواهر و برادر شکل می‌گیرد (ص ۱۳۷).
  10. ★کسانی که برادر و خواهر دارند در آینده از لذت ارتباطات وسیع‌تر خانوادگی و حمایت و محبت برادر و خواهر محروم نمی‌شوند و فرزندانشان نیز از داشتن عمو و خاله و دایی و عمه برخوردار خواهند بود (ص ۱۳۷).
  11. ★در دو دههٔ اخیر نرخ باروری کل کشور ما همواره سیر نزولی داشته و این کاهش تهدیدی برای کشور محسوب می‌شود؛ زیرا کشور با خطر پیری و جایگزین نشدن جمعیت روبه‌رو خواهد شد (ص ۱۳۷).
  12. ★با تولد فرزندان حقوق و تکالیف متقابلی بین والدین و فرزندان به وجود می‌آید؛ پدر و مادر مکلف‌اند سرپرستی کودک را به عهده بگیرند و نیازهای مادی و معنوی او را رفع کنند (ص ۱۳۸).
  13. ★فرزندان باید در هر حال به پدر و مادر احترام بگذارند؛ فرزندی که پدر و مادر از او راضی نباشند از رحمت خدا دور می‌شود؛ اطاعت از والدین واجب است مگر آنکه آنها به گناه و نافرمانی از خدا دستور دهند (ص ۱۳۸).
  14. ★وجود اختلاف در نظر و سلیقهٔ فرزندان با یکدیگر یا با والدین تا حدی طبیعی است؛ این اختلاف نظرها اگر به خوبی مدیریت شود، به ارتقا و انسجام بیشتر اعضای خانواده کمک می‌کند (ص ۱۳۸).
  15. ★از توصیه‌های گفت‌وگوی صحیح: وقت گذاشتن برای صحبت و شنیدن حرف‌ها، رعایت احترام مخصوصاً با پدر و مادر، انتقال پیام کامل، توجه به شرایط شنونده، صبر هنگام عصبانیت و پرهیز از تمسخر، تحقیر و طعنه (ص ۱۳۸).
  16. ★مشکلات خانوادهٔ خودمان را تا جای ممکن در خانه حل کنیم و از بازگو کردن آنها به دیگران خودداری کنیم؛ خانه امن‌ترین جا و اعضای خانواده دلسوزترین افرادند و صبر و توکل به خدا یاری‌رسان ما در تمام مسائل است (ص ۱۳۸ و ۱۳۹).
  17. ★زندگی خانوادگی ممکن است همراه با مشکلاتی مانند بیکاری، فقر، بیماری شدید و طولانی، فوت یکی از اعضای خانواده یا معلولیت کودک باشد؛ در چنین مواقعی اعضای خانواده باید با توکل به خدا، صمیمیت و همکاری و صبر و شکیبایی مشکلات را مدیریت کنند و نگذارند خانواده دچار بحران شود (ص ۱۳۹).
  18. ★صله یعنی اتحاد و پیوستگی و ارحام یعنی خویشان و نزدیکان؛ صلهٔ ارحام یعنی دیدار و خبر گرفتن از خویشان با مهر و محبت؛ کمک مالی به خویشاوندان هم جزء آن است و اگر در بین خویشاوندان نیازمندی باشد، باید او را بر دیگران مقدم بداند (ص ۱۴۱).

تعریف کلمه‌های مهم

خانوادهٔ مطلوب

خانواده‌ای که بتواند وظایف خود را به خوبی انجام دهد؛ در غیر این صورت خانواده دچار آسیب شده است.

همگونی

تناسب و هماهنگی زن و مرد در اعتقادات دینی، فرهنگ، اخلاق، روحیات و وضعیت خانوادگی که زندگی را با دوام‌تر می‌کند.

اصالت خانواده

تأکید اسلام بر آنکه همسر در خانواده‌ای صالح و اهل ایمان و تقوا پرورش یافته باشد.

سازگاری

هماهنگی و همراهی زن و شوهر در برقراری آرامش و محبت و کمک به یکدیگر در مسئولیت‌های زندگی.

تجربهٔ اجتماعی‌شدن

آموختن شیوه‌های زندگی اجتماعی که در خانواده‌های چند فرزند با همبازی بودن و الگوبرداری از خواهر و برادر افزایش می‌یابد.

نرخ باروری کل

میانگین تعداد فرزندانی که یک زن در دورهٔ باروری به دنیا می‌آورد؛ این شاخص به ازای هر هزار زن محاسبه می‌شود.

سیاست‌های جمعیتی

مجموعه تصمیماتی که حکومت‌ها برای افزایش یا کاهش جمعیت در کشور خود اتخاذ می‌کنند.

صلهٔ ارحام

پیوند و اتصال با خویشان و نزدیکان؛ دیدار و خبر گرفتن از خویشان با مهر و محبت و کمک مالی به آنها.

نهاد اجتماعی

نظام سازمان‌یافته‌ای از روابط اجتماعی که ارزش‌ها و هنجارهای معینی را دربرمی‌گیرد و برای برطرف کردن یکی از نیازهای اساسی افراد و جامعه به وجود می‌آید؛ خانواده، حکومت، تعلیم و تربیت و اقتصاد مهم‌ترین آنها هستند.

کارکرد

در لغت به معنای انجام یک وظیفه، خدمت و کار و در اصطلاح، اثر و فایده‌ای که یک پدیده در زندگی افراد و جامعه دارد.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

محورهای همگونی در انتخاب همسر — ص ۱۳۶ کتاب

محور هماهنگیشرح کتابنکتهٔ امتحانی
اعتقادات دینیاز دیدگاه اسلام مهم‌ترین عامل در همسرگزینی، ایمان و اعتقادات دینی افراد استاولویت اول را حفظ کن
فرهنگهماهنگی فرهنگی دو خانواده، زندگی را آسان‌تر و تفاهم را بیشتر می‌کندپیامد آن، با دوام‌تر شدن زندگی است
اخلاق و روحیاتنزدیکی اخلاق و روحیات، احترام و همدلی را در خانه جاری نگه می‌دارداز بسیاری از ناسازگاری‌ها جلوگیری می‌کند
وضعیت خانوادگیاصالت خانواده؛ همسر در خانواده‌ای صالح و اهل ایمان و تقوا پرورش یافته باشدکلمهٔ کلیدی «اصالت خانواده» را جا بنداز

چهار محور همگونی؛ در متن کتاب، اخلاق و روحیات دو محور جدا شمرده می‌شوند و مجموع محورهای هماهنگی پنج‌تاست.

حقوق و تکالیف متقابل والدین و فرزندان — ص ۱۳۸ کتاب

طرفوظیفهنکتهٔ کتاب
والدینسرپرستی کودک و رفع نیازهای مادی و معنوی اومهر و تربیت و آموزش ارزش‌های خوب زندگی هم حق فرزند است
فرزنداناحترام به پدر و مادر در هر حالفرزندی که پدر و مادر از او راضی نباشند، از رحمت خدا دور می‌شود
فرزنداناطاعت از والدین و رعایت اخلاق خوشاطاعت تنها وقتی جایز نیست که به گناه و نافرمانی از خدا دستور دهند
دو طرفرعایت حقوق و تکالیف متقابلهیچ‌یک از دو طرف نباید سهم دیگری را فراموش کند

حقوق با تولد فرزندان دوطرفه می‌شود؛ سهم والدین و سهم فرزندان را جدا حفظ کن.

توصیه‌های مهم گفت‌وگوی صحیح با اعضای خانواده — ص ۱۳۸ و ۱۳۹ کتاب

توصیهشرح کتابشمارهٔ توصیه
باور به گفت‌وگوبسیاری از مشکلات با ارتباط و گفت‌وگوی صحیح قابل حل است؛ برای صحبت و شنیدن حرف‌ها وقت بگذاریمتوصیهٔ ۱
رعایت احترامدر هنگام صحبت مخصوصاً با پدر و مادر، حتماً احترام آنها را رعایت کنیمتوصیهٔ ۲
پیام کاملمشکل را دقیق و کامل بیان کنیم و احساس خود را هم مطرح کنیمتوصیهٔ ۳
شرایط شنوندهوقتی فرد مقابل خسته است یا وقت ندارد یا ذهنش مشغول است، مشکل را مطرح نکنیمتوصیهٔ ۴
صبر پیش از صحبتهنگام عصبانیت یا ناراحتی شدید، صبر کنیم تا کمی آرام شویمتوصیهٔ ۵
پرهیز از تمسخراز تمسخر، تحقیر و طعنه اجتناب کنیم تا شنونده با دقت گوش کندتوصیهٔ ۶

توصیه‌های ۷ تا ۱۰ کتاب: طرح راه‌حل و مشورت با صاحبان تجربه، استفاده از کمک بزرگ‌ترها، حل مشکلات در خانه و صبر و توکل به خدا (ص ۱۳۸ و ۱۳۹).

مدیریت مشکلات و حوادث در خانواده — ص ۱۴۰ و ۱۴۱ کتاب

موقعیتمشکلتدبیر خانواده
موقعیت ۱معلولیت پسردایی و مشکل در کارهای روزانهپذیرش موضوع، صبوری و کمک در کارها، مشارکت دادن او در تفریح‌ها و تقویت اعتماد به نفس
موقعیت ۲فوت پدربزرگ و تنها ماندن مادربزرگ به دلیل پیری و بیماریهمفکری پدر و عموها؛ سرزدن نوبتی در هفته، انجام خریدها و خوابیدن شبانه در خانهٔ او
موقعیت ۳مشکلات اقتصادی پدر و ناکافی بودن درآمدکمک اعضای خانواده و کاهش سطح توقعات و خواسته‌ها تا هزینه‌های زندگی تأمین شود

نقش مشترک همهٔ موقعیت‌ها: توکل به خدا، صمیمیت، همکاری و صبر و شکیبایی برای مدیریت مشکلات (ص ۱۳۹).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب (ص ۱۳۶ تا ۱۴۲ کتاب)

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد محورهای هماهنگی در انتخاب همسر۵ محوراعتقادات دینی، فرهنگ، اخلاق، روحیات و وضعیت خانوادگی (ص ۱۳۶)
تعداد توصیه‌های کتاب برای گفت‌وگوی صحیح۱۰ توصیهصفحه‌های ۱۳۸ و ۱۳۹ کتاب
آیات سورهٔ اسراء دربارهٔ نیکی به پدر و مادرآیات ۲۳ و ۲۴نقل در ص ۱۳۷ کتاب
شمارهٔ صفحهٔ جامع الاخبار در مأخذ حدیث کمک در کارهای خانهص ۱۰۲حدیث امام علی؛ ص ۱۳۶ کتاب
شمارهٔ صفحهٔ امالی شیخ طوسی در مأخذ حدیث سر و سامان دادن زندگیص ۶۱۸حدیث پیامبر اکرم؛ ص ۱۳۶ کتاب
شمارهٔ جلد بحارالانوار در مأخذ حدیث احترام به فرزندانج ۲۳ص ۱۱۴ بحارالانوار؛ ص ۱۳۷ کتاب
تعداد موقعیت‌های مدیریت مشکلات در کتاب۳ موقعیتص ۱۴۰ و ۱۴۱ کتاب
تعداد نهادهای اجتماعی مهم۴ نهادخانواده، حکومت، تعلیم و تربیت و اقتصاد (ص ۱۴۲)

مأخذ حدیث‌ها (ص ۱۰۲، ص ۶۱۸ و ج ۲۳) و شمارهٔ آیات اسراء را قبل از آزمون مرور کن.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۲۳ و ۲۴ سورهٔ اسراء — نیکی به پدر و مادر (ص ۱۳۷ کتاب)

«و به پدر و مادر نیکی کنید... کوچک‌ترین سخنی که نشانگر ناراحتی و رنجش است به آنان مگو و با پرخاشگری آنان را از خود مران و زیبا و شایسته با آن دو سخن بگو.»

«از سر عطوفت و دلسوزی با آنان مهربان و فروتن باش و بگو پروردگارا، همان طور که آنها مرا در کودکی پرورش دادند به آن دو رحم کن.» — قرآن کریم، سورهٔ اسراء، آیات ۲۳ و ۲۴ (ص ۱۳۷ کتاب).

پیام: احترام و مهربانی با والدین حتی در سالخوردگی آنها، تکلیف دوطرفهٔ حقوق خانواده است و پیوند مستقیم با آرامش خانه دارد.

حدیث — حدیث امام علی — کمک در کارهای خانه (جامع الاخبار، ص ۱۰۲؛ ص ۱۳۶ کتاب)

«هر مردی که در کارهای خانه به همسرش کمک کند، مانند فردی است که شب را مشغول عبادت بوده است.» — امام علی

مأخذ: جامع الاخبار، ص ۱۰۲ (ص ۱۳۶ کتاب).

پیام: همکاری در کارهای خانه بخشی از سازگاری زن و شوهر است و پاداشی هم‌سنگ عبادت دارد.

⚠ دام امتحانی — معیارهای نادرست انتخاب همسر

تکیه کردن فقط بر زیبایی ظاهری یا ثروت همسر، احتمال شکست در زندگی خانوادگی را افزایش می‌دهد (ص ۱۳۶).

کلید موفقیت، تناسب و همگونی در اعتقادات دینی، فرهنگ، اخلاق، روحیات و وضعیت خانوادگی است.

دام: گزینهٔ «مهم‌ترین عامل، زیبایی یا ثروت است» غلط است؛ از دیدگاه اسلام مهم‌ترین عامل، ایمان و اعتقادات دینی است.

⚠ نکتهٔ مهم — مرز اطاعت از والدین

اطاعت از والدین، رعایت اخلاق خوش و خودداری از بی‌احترامی به آنها در هر شرایطی واجب است (ص ۱۳۸).

اطاعت تنها در صورتی جایز نیست که والدین به گناه و نافرمانی از خدا دستور دهند.

دام: گزینهٔ «وقتی نظرشان با سلیقهٔ ما فرق دارد اطاعت نمی‌کنیم» غلط است؛ مرز اطاعت، گناه و نافرمانی خداست.

⚠ نکتهٔ امتحانی — صلهٔ ارحام و اولویت نیازمند خویشاوند

صله از وصل به معنای اتحاد و پیوستگی و ارحام یعنی خویشان و نزدیکان؛ صلهٔ ارحام یعنی پیوند و اتصال با خویشان (ص ۱۴۱).

صلهٔ ارحام تنها دید و بازدید نیست؛ دیدار باید با مهر و محبت باشد و کمک مالی به خویشاوندان هم جزء آن است.

اگر در بین خویشاوندان نیازمندی باشد، در نذر و زکات و صدقه باید او را بر دیگران مقدم بداند؛ تلفن و پیامک را جایگزین دیدار حضوری نکن.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۳۶ تا ۱۴۲ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۲۰ از ۲۴