جزوهٔ درس — صفحات ۱۳۲ تا ۱۳۵ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱۹: ارزش‌ها و کارکردهای خانواده

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «ارزش‌ها و کارکردهای خانواده» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: ازدواج (نکاح) به‌عنوان پیمان الهی و نقطهٔ شروع بنیان خانواده، طبیعی و فطری بودن تشکیل زندگی خانوادگی، چهار کارکرد بزرگ خانواده یعنی رشد کمال انسانی، فرزندآوری و تجدید نسل، حمایت و مراقبت (محبت، مراقبت و رفع نیازهای مادی) و تربیت اعضای خانواده، حدیث‌های رسول اکرم با مأخذ وسائل‌الشیعه و سفینة البحار، سفارش رسالۀ حقوق امام سجاد دربارهٔ حق فرزند و فعالیت‌های کتاب. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

تشکیل خانواده را از ازدواج به‌عنوان پیمان الهی توضیح می‌دهی و دلیل طبیعی و فطری بودن آن را می‌گویی.

۲

خانواده را واحد بنیادین جامعه و کانون رشد و تعالی انسان معرفی می‌کنی و آثار زندگی مشترک را فهرست می‌کنی.

۳

چهار کارکرد خانواده یعنی رشد کمال انسانی، فرزندآوری و تجدید نسل، حمایت و مراقبت و تربیت اعضای خانواده را دسته‌بندی می‌کنی.

۴

سه بخش کارکرد حمایت و مراقبت یعنی محبت، مراقبت و رفع نیازهای مادی را با نقش پدر و زنان جدا می‌کنی.

۵

اهمیت فرزندآوری برای تداوم نسل و بقای جامعه را بر پایهٔ جملهٔ کتاب دربارهٔ جمعیت توضیح می‌دهی.

۶

وظیفهٔ والدین در تربیت اخلاقی، معنوی و دینی فرزندان و مفهوم فطرت پاک و الهی را توضیح می‌دهی.

۷

مأخذ حدیث‌های درس (وسائل‌الشیعه، سفینة البحار و رسالۀ حقوق امام سجاد) را با صفحهٔ کتابشان به خاطر می‌سپاری.

نکات کلیدی

  1. ★نقطهٔ شروع بنیان خانواده، ازدواج است؛ ازدواج (نکاح) پیمانی الهی است که به موجب آن یک زن و مرد در زندگی با هم شریک و متحد می‌شوند و خانواده‌ای را تشکیل می‌دهند (ص ۱۳۲).
  2. ★تمایل به تشکیل خانواده و داشتن فرزند در نهاد انسان گذاشته شده و تشکیل زندگی خانوادگی، امری طبیعی و فطری و بر اساس نظام خلقت است (ص ۱۳۲).
  3. ★رسول اکرم فرمودند: هیچ بنایی در اسلام گذارده نشده که نزد خداوند عزوجل محبوب‌تر از ازدواج و تشکیل خانواده باشد؛ مأخذ: وسائل‌الشیعه، ج ۱۴ (ص ۱۳۲).
  4. ★خانواده واحد بنیادین جامعه و کانون رشد و تعالی انسان است؛ زن و مرد همچون دو بخش از یک تصویر زیبا هستند که با ازدواج، یکدیگر را تکمیل می‌کنند (ص ۱۳۲).
  5. ★کارکرد الف) رشد کمال انسانی: زندگی مشترک با تمام فراز و نشیب‌های آن می‌تواند سبب تقویت معنویت و اخلاق پسندیده مانند صبر، گذشت، تلاش برای کسب روزی حلال، تربیت خود و فرزندان، مدیریت نیازهای خانواده و ایجاد آرامش شود (ص ۱۳۲).
  6. ★کارکرد ب) فرزندآوری و تجدید نسل: فرزندآوری علاوه بر تقویت بنیان خانواده موجب می‌شود نسل انسان باقی بماند و تداوم پیدا کند؛ با تولد فرزندان، خانواده توسعه می‌یابد و مستحکم می‌شود (ص ۱۳۲).
  7. ★تولد فرزندان موجب نشاط و سرزندگی اعضای خانواده و دلگرمی پدر و مادر می‌شود و برای اعضای خانواده و خویشاوندان برکت‌ها و فواید زیادی دارد (ص ۱۳۲).
  8. ★اولین شرط بقای هر جامعه‌ای، جمعیت آن است و بدون وجود جمعیت کافی، فعالیت‌های آن دچار اختلال می‌شود؛ اگر جمعیت یک جامعه منقرض گردد، آن جامعه نابود می‌شود (ص ۱۳۲).
  9. ★رسول اکرم فرمودند: بهترین شما کسی است که رفتار او با خانواده‌اش نیکوتر باشد و من در نیکی به خانواده‌ام بهترین هستم؛ مأخذ: سفینة البحار، ص ۴۳۵ (ص ۱۳۳).
  10. ★کارکرد پ) حمایت و مراقبت در سه بخش است: محبت (نیاز عاطفی)، مراقبت اعضای خانواده از یکدیگر و رفع نیازهای مادی اعضای خانواده (ص ۱۳۳).
  11. ★نیاز به مهر و محبت یا نیاز عاطفی از نیازهای اساسی انسان است؛ خانواده مهم‌ترین کانون حمایت و مراقبت عاطفی از افراد است و مهر و محبت والدین به یکدیگر و به فرزندان موجب آرامش کانون خانواده می‌شود (ص ۱۳۳).
  12. ★کودکان از سال‌های نخستین زندگی در آغوش گرم پدر و مادر با مهربانی و محبت آشنا می‌شوند و با پرورش یافتن در دامان آنها، مهربانی و ازخودگذشتگی و نیکوکاری را می‌آموزند (ص ۱۳۳).
  13. ★مراقبت فقط ویژهٔ کودکی و سالمندی نیست؛ علاوه بر این دو دوره، در میانهٔ آنها هم اعضای خانواده در شرایط مختلف مانند بیماری یا حوادث به مراقبت مهربانانه و بی‌منت از یکدیگر نیاز پیدا می‌کنند (ص ۱۳۳).
  14. ★رفع نیازهای مادی و اقتصادی خانواده یعنی تأمین خوراک، پوشاک، مسکن و وسایل زندگی که برعهدهٔ سرپرست خانواده یعنی پدر است؛ زنان نیز از روزگاران گذشته تاکنون با فعالیت‌های خود در خانه یا خارج از آن، یاری‌رسان اقتصاد خانواده بوده‌اند (ص ۱۳۳).
  15. ★کارکرد ت) تربیت اعضای خانواده: هر فرد در جامعه بر اساس فطرت پاک و الهی متولد می‌شود و برای رشد و زندگی در جامعه باید با عقاید، ارزش‌ها و هنجارهای صحیح آشنا شود و شیوهٔ زندگی کردن در جامعه را بیاموزد (ص ۱۳۵).
  16. ★خانواده یکی از مهم‌ترین بسترهای تربیت انسان است و والدین وظیفهٔ مهم تربیت اخلاقی، معنوی و دینی فرزندان را برعهده دارند؛ یک خانوادهٔ سالم می‌تواند در دامان خود فرزندانی مؤمن، عالم و پایبند به آداب و اصول اخلاقی تربیت کند (ص ۱۳۵).
  17. ★در جریان تربیت، پدر و مادر نیز در فراز و نشیب‌های زندگی تربیت و تعالی می‌یابند؛ امام سجاد در رسالۀ حقوق می‌فرماید خوبی و بدی فرزند به والدین ارتباط دارد و آنها در تربیت، ادب‌آموزی و خداشناسی او مسئولیت دارند (ص ۱۳۵).
  18. ★پاسخ فعالیت ص ۱۳۳: آداب و رسوم تولد نوزاد معمولاً پشت‌بندان به ارزش‌هایی مانند شکرگزاری خداوند و پیوند خویشاوندان دارد؛ در فعالیت ۳ کتاب هم باید سفارش‌های لقمان حکیم به فرزند از آیات ۱۷ تا ۱۹ سورهٔ لقمان پیدا شود (ص ۱۳۳ و ۱۳۵).

تعریف کلمه‌های مهم

ازدواج (نکاح)

پیمانی الهی که به موجب آن یک زن و مرد در زندگی با هم شریک و متحد می‌شوند و خانواده‌ای را تشکیل می‌دهند.

خانواده

واحد بنیادین جامعه و کانون رشد و تعالی انسان.

رشد کمال انسانی

کارکرد خانواده در تقویت معنویت و اخلاق پسندیدهٔ زن و مرد مانند صبر، گذشت و تلاش برای کسب روزی حلال.

فرزندآوری

یکی از مهم‌ترین کارکردهای خانواده در طول تاریخ که بنیان خانواده را تقویت و نسل انسان را تداوم می‌بخشد.

تجدید نسل

باقی ماندن و تداوم یافتن نسل انسان با تولد فرزندان.

نیاز عاطفی

نیاز به مهر و محبت که از نیازهای اساسی انسان است و خانواده مهم‌ترین کانون برآوردن آن است.

مراقبت

نگهداری مهربانانه و بی‌منت اعضای خانواده از یکدیگر، از نوزاد ناتوان تا سالمند و بیمار.

حمایت اقتصادی

رفع نیازهای مادی اعضای خانواده مانند خوراک، پوشاک، مسکن و وسایل زندگی.

فطرت

سرشت پاک و الهی انسان که هر فرد بر اساس آن متولد می‌شود.

تربیت

آشنا کردن فرزندان با عقاید، ارزش‌ها و هنجارهای صحیح و آموختن شیوهٔ زندگی کردن در جامعه.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

چهار کارکرد خانواده — ص ۱۳۲ تا ۱۳۵ کتاب

کارکردشرح کتابنکتهٔ امتحانی
الف) رشد کمال انسانیخانواده کانون رشد و تعالی؛ زندگی مشترک سبب صبر، گذشت، روزی حلال و آرامش می‌شودزن و مرد دو بخش از یک تصویر زیبا هستند
ب) فرزندآوری و تجدید نسلتداوم نسل انسان؛ توسعه و استحکام خانواده؛ نشاط، دلگرمی و برکتجمعیت، اولین شرط بقای جامعه است
پ) حمایت و مراقبتمحبت عاطفی؛ مراقبت از کودک، سالمند و بیمار؛ رفع نیازهای مادیمراقبت باید مهربانانه و بی‌منت باشد
ت) تربیت اعضای خانوادهآشنایی با عقاید، ارزش‌ها و هنجارهای صحیح؛ تربیت اخلاقی، معنوی و دینی فرزندانوالدین هم در جریان تربیت تعالی می‌یابند

چهار کارکرد اصلی خانواده در یک نگاه؛ نام‌گذاری آنها با حروف الف تا ت را برای آزمون حفظ کن (ص ۱۳۲ تا ۱۳۵).

سه بخش کارکرد حمایت و مراقبت — ص ۱۳۳ کتاب

بخششرح کتابدام امتحانی
محبتنیاز عاطفی از نیازهای اساسی انسان؛ خانواده مهم‌ترین کانون حمایت و مراقبت عاطفی استمهر والدین به یکدیگر و به فرزندان، آرامش می‌آورد
مراقبتنگهداری نوزاد ناتوان، سالمند و بیماران به‌صورت مهربانانه و بی‌منتمراقبت فقط ویژهٔ کودکی و سالمندی نیست
رفع نیازهای مادیتأمین خوراک، پوشاک، مسکن و وسایل زندگیبرعهدهٔ پدر است و زنان یاری‌رسان اقتصاد خانواده‌اند

سه بخش این کارکرد در کتاب با ستاره جدا شده‌اند؛ هر سه را با هم در یک سؤال ببین.

آثار زندگی مشترک در رشد کمال انسانی — ص ۱۳۲ کتاب

آثار زندگی مشترکشرحنکتهٔ امتحانی
تقویت معنویت و اخلاق پسندیدهرشد صفاتی مانند صبر و گذشت در فراز و نشیب‌های زندگیصبر و گذشت دو واژهٔ محبوب طراح سؤال
تلاش برای کسب روزی حلالتأمین نیازهای زندگی با کار حلال و درستکلمهٔ کلیدی «حلال» را جا نینداز
تربیت خود و فرزندانآموزش و پرورش خود و فرزندان در محیط خانوادهتربیت راهی دوطرفه است
مدیریت نیازهای خانوادهبرنامه‌ریزی و مدیریت درست نیازها و خرج خانوادهمدیریت، کلمهٔ کلیدی این ردیف است
ایجاد آرامشآرامش در محیط زندگی حاصل مهر و همراهی اعضای خانوادهپیوند این ردیف با درس بعدی آرامش در خانواده

پنج اثر زندگی مشترک از متن کارکرد الف؛ هر یک را با یک نمونهٔ ساده به خاطر بسپار (ص ۱۳۲).

حدیث‌ها و مأخذهای درس — ص ۱۳۲ تا ۱۳۵ کتاب

مأخذپیام اصلیصفحهٔ کتاب
رسول اکرم، وسائل‌الشیعه، ج ۱۴محبوب‌ترین بنا نزد خداوند، ازدواج و تشکیل خانواده استص ۱۳۲
رسول اکرم، سفینة البحار، ص ۴۳۵بهترین مردم کسی است که رفتارش با خانواده‌اش نیکوتر باشدص ۱۳۳
رسالۀ حقوق امام سجادخوبی و بدی فرزند به والدین ارتباط دارد؛ آنها در تربیت، ادب‌آموزی و خداشناسی او مسئولیت دارندص ۱۳۵
آیات ۱۷ تا ۱۹ سورهٔ لقمانسفارش‌های لقمان حکیم برای تربیت فرزند (فعالیت ۳ کتاب)ص ۱۳۵

مأخذ هر حدیث را با شمارهٔ جلد یا صفحه حفظ کن؛ در آزمون‌ها جای مأخذ می‌آید.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب (ص ۱۳۲ تا ۱۳۵ کتاب)

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد کارکردهای اصلی خانواده۴ کارکرد (الف، ب، پ، ت)با حروف الف تا ت نام‌گذاری شده‌اند (ص ۱۳۲ تا ۱۳۵)
تعداد بخش‌های کارکرد حمایت و مراقبت۳ بخشمحبت، مراقبت و رفع نیازهای مادی (ص ۱۳۳)
شمارهٔ جلد وسائل‌الشیعه در مأخذ حدیث ازدواجج ۱۴حدیث رسول اکرم؛ ص ۱۳۲ کتاب
شمارهٔ صفحهٔ سفینة البحار در مأخذ حدیث نیکی به خانوادهص ۴۳۵حدیث رسول اکرم؛ ص ۱۳۳ کتاب
آیات سورهٔ لقمان در فعالیت ۳ کتابآیات ۱۷ تا ۱۹سفارش‌های لقمان حکیم برای تربیت فرزند (ص ۱۳۵)
تعداد حدیث‌های رسول اکرم در این درس۲ حدیثمحبوب‌ترین بنا (ص ۱۳۲) و بهترین شما (ص ۱۳۳)

این عددها و مأخذها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً جلد ۱۴ وسائل‌الشیعه و آیات ۱۷ تا ۱۹ سورهٔ لقمان.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

حدیث — حدیث رسول اکرم — محبوب‌ترین بنا نزد خداوند (وسائل‌الشیعه، ج ۱۴؛ ص ۱۳۲ کتاب)

«ما بُنی بَناءٌ فی الإسلامِ أحَبُّ إلَی اللهِ تَعالَی مِنَ التَّزوِیج»؛ یعنی هیچ بنایی در اسلام گذارده نشده که نزد خداوند عزوجل محبوب‌تر از ازدواج و تشکیل خانواده باشد.

مأخذ: رسول اکرم، وسائل‌الشیعه، ج ۱۴ (ص ۱۳۲ کتاب).

پیام: ازدواج نزد خداوند آن‌قدر محبوب است که با «بنا» تشبیه شده؛ پس تشکیل خانواده، عملی محبوب نزد خداوند است.

حدیث — حدیث رسول اکرم — بهترین در رفتار با خانواده (سفینة البحار، ص ۴۳۵؛ ص ۱۳۳ کتاب)

«بهترین شما کسی است که رفتار او با خانواده‌اش نیکوتر باشد و من در نیکی به خانواده‌ام بهترین هستم.» — رسول اکرم

مأخذ: سفینة البحار، ص ۴۳۵ (ص ۱۳۳ کتاب).

پیام: امتیاز آدم‌ها به رفتار با نزدیک‌ترین آدم‌های زندگی است؛ نیکی به خانواده، معیار «بهترین بودن» است.

⚠ دام امتحانی — ازدواج، پیمان الهی است نه قرارداد ساده

ازدواج (نکاح) پیمانی الهی است که زن و مرد را در زندگی شریک و متحد می‌کند (ص ۱۳۲).

تمایل به تشکیل خانواده و داشتن فرزند در نهاد انسان گذاشته شده؛ پس تشکیل زندگی خانوادگی امری طبیعی و فطری و بر اساس نظام خلقت است.

در تست‌ها گزینه‌های «قرارداد اقتصادی» یا «رسم اجتماعی قدیمی» را حذف کن؛ کلیدواژهٔ کتاب «پیمان الهی» است.

⚠ نکتهٔ مهم — مراقبت مهربانانه و بی‌منت در همهٔ دوره‌های زندگی

مراقبت فقط ویژهٔ کودکی و سالمندی نیست؛ در میانهٔ این دو دوره هم در بیماری یا حوادث، اعضای خانواده به مراقبت از یکدیگر نیاز دارند (ص ۱۳۳).

مراقبت باید مهربانانه و بی‌منت باشد؛ یعنی بدون چشمداشت و انتظار پاداش از اعضای خانواده.

دام: گزینهٔ «فقط کودکان و سالمندان به مراقبت نیاز دارند» غلط است؛ هر عضو خانواده در شرایط مختلف نیازمند مراقبت است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — تربیت، راهی دوطرفه است

والدین وظیفهٔ تربیت اخلاقی، معنوی و دینی فرزندان را برعهده دارند و خانوادهٔ سالم فرزندانی مؤمن، عالم و پایبند به اصول اخلاقی تربیت می‌کند (ص ۱۳۵).

پدر و مادر نیز در جریان زندگی و فراز و نشیب‌های آن تربیت و تعالی می‌یابند؛ یعنی تربیت یک راه دوطرفه است.

طبق رسالۀ حقوق امام سجاد، خوبی و بدی فرزند به والدین ارتباط دارد و آنها در تربیت، ادب‌آموزی و خداشناسی او مسئولیت‌اند (ص ۱۳۵).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۳۲ تا ۱۳۵ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۹ از ۲۴