جزوهٔ درس ۱۸: هویت

جزوهٔ درس — صفحات ۱۲۴ تا ۱۳۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱۸: هویت

این جزوه درس «هویت» را کامل و ساده‌روان پوشش می‌دهد: پاسخ به پرسش «کیستی» و تعریف هویت به عنوان احساس و آگاهی و شناخت از خود، ابعاد فردی (جسمانی و روانی) و اجتماعی هویت، ثابت یا تغییرپذیر بودن ویژگی‌ها و مسئولیت ما در برابر آنها، تعریف ملت و هویت ملی، عناصر اصلی هویت ملت، پنج ویژگی مشترک ما ایرانیان یعنی سرزمین، دین اسلام، تاریخ کهن، زبان فارسی و انقلاب اسلامی و در پایان امت اسلامی و تمدن نوین اسلامی. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

هویت را به عنوان احساس و آگاهی و شناخت از خود تعریف می‌کنی.

۲

ویژگی‌های خود را به هویت فردی و هویت اجتماعی دسته‌بندی می‌کنی.

۳

ویژگی‌های ثابت و تغییرپذیر هویت را از هم جدا می‌کنی و مسئولیت خود را می‌گویی.

۴

ملت و هویت ملی را تعریف می‌کنی و عناصر اصلی هویت ملت را نام می‌بری.

۵

پنج ویژگی مشترک هویت ملی ما ایرانیان را با نکتهٔ کلیدی هر کدام بازگو می‌کنی.

۶

پیوند دین اسلام با زندگی ایرانیان و جهان اسلام را توضیح می‌دهی.

۷

امت اسلامی را تعریف می‌کنی و هدف پیامبر اسلام پس از بعثت را می‌گویی.

نکات کلیدی

  1. ★افراد در موقعیت‌های گوناگون مانند تلفن کردن، ثبت‌نام، استخدام و حتی خواستگاری با پرسش از «کیستی» یا «هویت» خود مواجه می‌شوند و با توجه به شرایط، برخی ویژگی‌های خود را بیان می‌کنند؛ موضوع هویت همان پاسخ به پرسش «کیستی» است و هویت عبارت است از احساس و آگاهی و شناخت از خود؛ آگاهی انسان از وجود و ویژگی‌های خود از تفاوت‌های انسان با سایر موجودات زنده است و خداوند این امتیاز را به انسان عطا کرده است (ص ۱۲۴).
  2. ★ما هم هویت فردی داریم و هم هویت اجتماعی؛ مثال کتاب: «من ۱۵ سال دارم، بلندقد و گندم‌گون هستم، در تیم والیبال مسجد محلهٔ مان عضو هستم و به عنوان حافظ محیط زیست فعالیت می‌کنم» (ص ۱۲۴).
  3. ★هویت فردی شامل ویژگی‌های جسمانی و ویژگی‌های روانی است؛ جنسیت، قد، وزن، سن و گروه خونی هویت جسمانی را تشکیل می‌دهند و مربوط به بدن و خلقت خدادادی ما هستند (ص ۱۲۵).
  4. ★ویژگی‌های اخلاقی و روانی غیرجسمانی‌اند؛ مانند صبور بودن، زودرنج بودن، داشتن پشتکار و اراده، امیدوار بودن، لجوج بودن و به هنر علاقه داشتن (ص ۱۲۵).
  5. ★ویژگی‌های جسمانی بر خصوصیات روانی اثر می‌گذارد؛ بیماری‌ها و اختلالات جسمی بر سلامت روان اثر نامطلوب دارند و مثلاً ترشح زیاد یا کمِ برخی غده‌ها مانند تیروئید بر خلق و خو اثر می‌گذارد؛ ویژگی‌های اخلاقی و روانی هم بر جسم اثر می‌گذارند و افراد خوش‌بین و امیدوار و پرتلاش نسبت به بدبین‌ها یا تنبل‌ها سلامت جسمانی بیشتری دارند (ص ۱۲۵).
  6. ★هویت اجتماعی با عضویت در گروه‌های مختلف اجتماعی و آشناشدن با ارزش‌ها و عقاید جامعه به‌دست می‌آید؛ با عضویت در خانواده فرزند، در مدرسه دانش‌آموز و در جامعهٔ ایران ایرانی محسوب می‌شویم و این هویت از طریق ارتباط با جامعه و نقشی که در هر گروه برعهده می‌گیریم شکل می‌گیرد (ص ۱۲۵).
  7. ★برخی ویژگی‌های هویتی همیشه ثابت‌اند؛ مثلاً نمی‌توانیم سن و تاریخ تولد یا مکان تولد خود را تغییر بدهیم؛ اما برخی همواره در حال تغییرند: فرد فقیر ممکن است پردرآمد، فرد بی‌سواد باسواد و تحصیل‌کرده و فرد کم‌پایبند به اخلاق دینی باتقوا شود (ص ۱۲۶).
  8. ★ما نسبت به ویژگی‌هایی که قابل تغییرند و می‌توانیم در انتخاب آنها نقش داشته باشیم، مسئول هستیم (ص ۱۲۶).
  9. ★هویت ملی یکی از مراتب هویت اجتماعی است و به یک ملت مربوط می‌شود؛ ملت جمعیتی است که در قلمرو یک سرزمین مشخص مستقر شده و دارای اشتراکات تاریخی، زبانی، مذهبی، اقتصادی و آرمان‌های مشترک است؛ هویت ملی یعنی احساس تعلق یک ملت به مجموعه‌ای از نمادها، هنجارها، ارزش‌ها و عقایدی که در سرزمینی مشخص و طی نسل‌های متوالی پدید آمده‌اند (ص ۱۲۶ و ۱۳۰).
  10. ★«فرهنگ، تاریخ (زمان) و سرزمین (مکان) عمده‌ترین عناصر هویت یک ملت هستند» (ص ۱۲۶).
  11. ★سرزمین از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهندهٔ هویت ملی است؛ مردم ایران از گذشته‌های دور در فلات ایران ساکن شده‌اند و در متون کهن ایران باستان از سرزمین ما به «ایران‌شهر» و «ایران‌زمین» یاد شده است؛ حفظ مرزها همواره اهمیت داشته و در آثار ادبی و هنری نیز یافت می‌شود (ص ۱۲۷).
  12. ★دین از ارکان مهم هویت است؛ بیش از ۹۸ درصد مردم ایران مسلمان‌اند؛ فرهنگ، عقاید و ارزش‌ها و حتی نظام سیاسی و قوانین امروز ما از دین اسلام نشأت می‌گیرد و اسلام ما را با جهان اسلام پیوند زده است؛ اقلیت‌های دینی زردشتی، مسیحی و کلیمی هم هویت و فرهنگ ایرانی را حفظ کرده و از سرزمین ایران دفاع کرده‌اند (ص ۱۲۷).
  13. ★ایران جایگاه تمدن‌های ریشه‌دار تاریخی است و بیش از چند هزار سال قدمت دارد؛ پس از ورود اسلام، عقاید و ارزش‌های اسلامی دگرگونی بزرگی در فرهنگ ایرانیان پدید آورد و رسومی مانند جشن نوروز که مغایرتی با تعالیم اسلام نداشتند برجا ماندند؛ در دورهٔ هجوم مغول‌ها و تیموریان هم ایرانیان آنها را تحت تأثیر فرهنگ اسلامی و ایرانی خود قرار دادند (ص ۱۲۸).
  14. ★زبان و خط مشترک در تکوین هویت ملی نقش دارد و میراث فرهنگی با آن آموخته و منتقل می‌شود؛ زبان فارسی در دوران پس از اسلام تداوم یافت و به عنوان زبان آموزشی و اداری به کار رفت؛ می‌توان زبان فارسی را زبان دوم جهان اسلام دانست و همواره عامل وحدت اقوام ایرانی بوده است (ص ۱۲۸).
  15. ★انقلاب اسلامی نمایانگر آرمان‌های والای جامعهٔ ماست؛ مردم ایران به جای دنباله‌روی از فرهنگ بیگانگان به فرهنگ و هویت اسلامی خود بازگشتند و خواستار استقلال، آزادی و جامعه‌ای اسلامی شدند؛ آرمان‌های انقلاب اسلامی الهام‌بخش مسلمانان جهان قرار گرفته است (ص ۱۲۹).
  16. ★امت اسلامی جمعیت بزرگی است که میان آنها با مرزهای جغرافیایی و سیاسی فاصله نمی‌افتد و با انسجام، اتحاد، همدلی و همکاری پیکرهٔ واحدی را تشکیل می‌دهند؛ یکی از اهداف پیامبر اسلام پس از بعثت، تشکیل امت واحد اسلامی بود و امت اسلامی باید در عصر جدید تمدن نوین اسلامی را برپا کند (ص ۱۲۹).
  17. ★جامعه گروهی از افراد است که با یکدیگر زندگی می‌کنند و با هم روابط و تعامل اجتماعی نسبتاً پایدار دارند؛ این واژه در بخش واژه‌های درس ص ۱۳۰ تعریف شده است (ص ۱۳۰).

تعریف کلمه‌های مهم

هویت

احساس و آگاهی و شناخت از خود؛ همان پاسخ به پرسش «کیستی» (ص ۱۲۴).

هویت فردی

بخشی از هویت هر فرد شامل ویژگی‌های جسمانی (مانند جنسیت، قد، وزن، سن و گروه خونی) و ویژگی‌های روانی و اخلاقی (مانند صبوری، پشتکار و امیدواری) (ص ۱۲۵).

هویت جسمانی

ویژگی‌هایی مانند جنسیت، قد، وزن، سن و گروه خونی که مربوط به بدن و خلقت خدادادی ما هستند (ص ۱۲۵).

هویت روانی

ویژگی‌های اخلاقی و غیرجسمانی مانند صبوری، زودرنجی، پشتکار و اراده، امیدواری، لجبازی و علاقه به هنر (ص ۱۲۵).

هویت اجتماعی

هویتی که با عضویت در گروه‌های مختلف اجتماعی و آشناشدن با ارزش‌ها و عقاید جامعه به‌دست می‌آید؛ مانند فرزند، دانش‌آموز و ایرانی بودن (ص ۱۲۵).

ملت

جمعیتی که در قلمرو یک سرزمین مشخص مستقر شده و دارای اشتراکات تاریخی، زبانی، مذهبی، اقتصادی و آرمان‌های مشترک است (ص ۱۲۶).

هویت ملی

احساس تعلق یک ملت به مجموعه‌ای از نمادها، هنجارها، ارزش‌ها، عقاید و... است که در سرزمینی مشخص و طی نسل‌های متوالی پدید آمده‌اند و ریشه در فرهنگ و تاریخ ملت دارد (ص ۱۳۰).

فلات ایران

سرزمینی که مردم ایران از گذشته‌های دور در آن ساکن شده‌اند و ملت ایران را شکل داده‌اند؛ ایران امروزی قسمت عمدهٔ آن است (ص ۱۲۷).

جامعه

گروهی از افراد که با یکدیگر زندگی می‌کنند و با هم روابط و تعامل اجتماعی نسبتاً پایدار دارند (ص ۱۳۰).

امت اسلامی

جمعیت بزرگی که میان آنها با مرزهای جغرافیایی و سیاسی فاصله نمی‌افتد و با انسجام، اتحاد، همدلی و همکاری پیکرهٔ واحدی را تشکیل می‌دهند (ص ۱۲۹).

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

مثال کتاب برای تفکیک هویت فردی و اجتماعی — ص ۱۲۴ کتاب

ویژگی گفته‌شدهنمونهٔ جملهٔ کتابنوع هویت
سن«من ۱۵ سال دارم»فردی (جسمانی)
ظاهر«بلندقد، گندم‌گون و با چشمان قهوه‌ای»فردی (جسمانی)
عضویت در گروه«در تیم والیبال مسجد محلهٔ مان عضو هستم»اجتماعی
فعالیت اجتماعی«به عنوان حافظ محیط زیست فعالیت می‌کنم»اجتماعی

جملهٔ معرفی خود در فعالیت ۱ ص ۱۲۴ کتاب، مبنای دسته‌بندی هویت فردی و اجتماعی است.

دو بخش هویت فردی — ص ۱۲۵ کتاب

بخشویژگی‌های کتابمنشأ
هویت جسمانیجنسیت، قد، وزن، سن، گروه خونیبدن و خلقت خدادادی ما
هویت روانی (اخلاقی)صبوری، زودرنجی، پشتکار و اراده، امیدواری، لجبازی، علاقه به هنرویژگی‌های غیرجسمانی (اخلاق و روان)

جسم و روان مثل دو بال یک پرنده به هم وابسته‌اند؛ هر کدام بر دیگری اثر می‌گذارد (ص ۱۲۵).

ویژگی‌های ثابت و تغییرپذیر هویت — ص ۱۲۶ کتاب

گروهویژگی‌های کتابنکته
ثابتسن و تاریخ تولد، مکان تولد، گروه خونینمی‌توانیم آنها را تغییر بدهیم
تغییرپذیرمیزان درآمد، سواد و تحصیلات، تقوا و پایبندی به اخلاق دینی، سلیقه‌هابا تلاش و کوشش تغییر می‌کنند
مسئولیت ماویژگی‌های قابل تغییر و انتخاب‌شدنیدر برابر انتخاب‌هایمان پاسخگو هستیم

فرد فقیر ممکن است پردرآمد، فرد بی‌سواد باسواد و فرد کم‌پایبند به اخلاق دینی باتقوا شود؛ مثال‌های ص ۱۲۶ کتاب.

ویژگی‌های پنج‌گانهٔ هویت ملی — ص ۱۲۷ تا ۱۲۹ کتاب

ویژگینکتهٔ کلیدینمونه یا عدد مهم
سرزمین ایرانمردم در فلات ایران ساکن‌اند؛ نام‌های کهن «ایران‌شهر» و «ایران‌زمین»اهمیت حفظ مرزها در آثار ادبی و تاریخی
دین اسلامفرهنگ، عقاید، ارزش‌ها و قوانین ما از اسلام نشأت می‌گیردبیش از ۹۸ درصد مردم مسلمان‌اند
تاریخ کهنایران جایگاه تمدن‌های ریشه‌دار؛ جشن نوروز برجا ماندتأثیرپذیری مغول‌ها و تیموریان از فرهنگ ایرانی-اسلامی
زبان فارسیمیراث فرهنگی با آن آموخته و منتقل می‌شودزبان دوم جهان اسلام؛ عامل وحدت اقوام
انقلاب اسلامیبازگشت مردم به فرهنگ و هویت اسلامی خودآرمان‌های استقلال، آزادی و جامعهٔ اسلامی

این پنج ویژگی، مهم‌ترین ویژگی‌های مشترک جامعهٔ ایرانی است که با آنها شناخته می‌شویم.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
درصد مسلمانان ایرانبیش از ۹۸ درصددین از ارکان مهم هویت است (ص ۱۲۷)
تعداد ویژگی‌های مشترک هویت ملی۵ ویژگیسرزمین، دین اسلام، تاریخ کهن، زبان فارسی، انقلاب اسلامی (ص ۱۲۷ تا ۱۲۹)
تعداد عناصر عمدهٔ هویت یک ملت۳ عنصرفرهنگ، تاریخ (زمان)، سرزمین (مکان) (ص ۱۲۶)
تعداد اقلیت‌های دینی نام‌برده در کتاب۳ گروهزردشتی، مسیحی و کلیمی (ص ۱۲۷)
سن دانش‌آموز در مثال معرفی کتاب۱۵ سالمثال فعالیت ۱ ص ۱۲۴ (ص ۱۲۴)
تعداد بُعدهای اصلی هویت۲ بُعدفردی و اجتماعی (ص ۱۲۴ و ۱۲۵)

عدد ۹۸ درصد و پنج ویژگی هویت ملی، پرتکرارترین عددهای امتحانی این درس‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — فردی یا اجتماعی؟

ویژگی‌های جسمانی (جنسیت، قد، وزن، سن، گروه خونی) و ویژگی‌های روانی (صبوری، پشتکار، امیدواری) همه جزو هویت «فردی» هستند (ص ۱۲۵).

فرزند، دانش‌آموز و ایرانی بودن هویت «اجتماعی» است و با عضویت در گروه‌های اجتماعی به‌دست می‌آید (ص ۱۲۵).

در تست‌ها گزینهٔ «عضویت در تیم والیبال» را جزو هویت جسمانی حذف کن؛ عضویت در گروه همیشه هویت اجتماعی است.

⚠ نکتهٔ مهم — ثابت یا تغییرپذیر؟

سن و تاریخ تولد و مکان تولد تغییر نمی‌کنند؛ درآمد، سواد، تقوا و سلیقه‌ها با تلاش تغییر می‌کنند (ص ۱۲۶).

ما نسبت به ویژگی‌های قابل تغییر و انتخاب‌شدنی مسئول هستیم و در برابر انتخاب‌هایمان پاسخگوئیم.

گروه خونی را در گزینهٔ «تغییرپذیر» جست‌وجو نکن؛ از ویژگی‌های جسمانی و ثابت است.

⚠ دام امتحانی — ملت و عناصر هویت ملت

ملت جمعیتی است در قلمرو یک سرزمین مشخص با اشتراکات تاریخی، زبانی، مذهبی، اقتصادی و آرمان‌های مشترک (ص ۱۲۶).

«فرهنگ، تاریخ (زمان) و سرزمین (مکان) عمده‌ترین عناصر هویت یک ملت هستند»؛ جملهٔ کلیدی ص ۱۲۶.

هویت ملی یکی از مراتب هویت اجتماعی است و تعریف رسمی آن در واژه‌های پایان درس ص ۱۳۰ آمده است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — مصرع‌ها و نقل‌قول‌های درس را با نام گوینده حفظ کن

نظامی گنجه‌ای: «همه عالم تن است و ایران دل / نیست گوینده زین قیاس مبال»؛ دربارهٔ ارزش سرزمین ایران در برابر همهٔ عالم (ص ۱۲۷).

استاد شهید مرتضی مطهری: «ایرانیان از دین اسلام نیرو و حیات گرفتند و هم نیرو و حیات خود را صرف خدمت به آن کردند» (ص ۱۲۸).

در سؤال‌های جای خالی معمولاً نام گوینده یا شاعر را از تو می‌خواهند؛ نام و مضمون را با هم جفت کن.

⚠ نکتهٔ امتحانی — امت اسلامی و تمدن نوین اسلامی

امت اسلامی جمعیت بزرگی است که میان آنها با مرزهای جغرافیایی و سیاسی فاصله نمی‌افتد و پیکرهٔ واحدی را تشکیل می‌دهد (ص ۱۲۹).

یکی از اهداف پیامبر اسلام پس از بعثت، تشکیل امت واحد اسلامی بود.

امت اسلامی باید با تلاش و مجاهدت دائمی در عصر جدید «تمدن نوین اسلامی» را برپا کند و در برابر دشمن مشترک یعنی استکبار جهانی متحد باشد (ص ۱۲۹).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۲۴ تا ۱۳۰ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۸ از ۲۴