جزوهٔ درس ۱۷: فرهنگ

جزوهٔ درس — صفحات ۱۱۸ تا ۱۲۳ کتاب مطالعات اجتماعی نهم

جزوهٔ درس ۱۷: فرهنگ

این جزوه دروازهٔ فصل ۹ یعنی درس «فرهنگ» را کامل و ساده‌روان پوشش می‌دهد: تعریف فرهنگ به عنوان شیوهٔ زندگی و هویت متمایزکنندهٔ هر کشور، آموختنی بودن فرهنگ و انتقال آن با آموزش و تربیت، فرایند اجتماعی شدن از خانواده تا محل کار، لایه‌های فرهنگ مثل لایه‌های پیاز (نمادها، هنجارها، ارزش‌ها و عقاید)، دلایل پیروی از هنجارها و مجازات هنجارشکنی، ملاک سنجش ما مسلمانان، عوامل تغییر فرهنگ و خرده‌فرهنگ‌های رنگارنگ ایران. اول بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

فرهنگ را به عنوان شیوهٔ زندگی و هویت متمایزکنندهٔ هر کشور تعریف می‌کنی.

۲

آموختنی بودن فرهنگ و نقش آموزش و تربیت در انتقال آن از نسلی به نسل دیگر را توضیح می‌دهی.

۳

فرایند اجتماعی شدن را با کانون‌های آن یعنی خانواده، مدرسه، رسانه‌ها و دوستان مرتب می‌کنی.

۴

لایه‌های بیرونی و عمیق فرهنگ را با مثال‌های خودت از زندگی روزمره تشخیص می‌دهی.

۵

دلایل پیروی از هنجارها و انواع مجازات هنجارشکنی را بازگو می‌کنی.

۶

هنجارها را با اعتقادات اسلامی می‌سنجی و هنجارهای نامناسب را از مفید جدا می‌کنی.

۷

عوامل تغییر فرهنگ و معنای خرده‌فرهنگ را با نمونه‌های ایرانی بیان می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★هویت هر کشور که آن را از کشورهای دیگر متمایز می‌کند، فرهنگ آن است و موجودیت یک کشور با فرهنگ آن شناخته می‌شود؛ فرهنگ را مردم همان جامعه به وجود می‌آورند (ص ۱۱۸).
  2. ★به طور کلی، فرهنگ یک جامعه شیوهٔ زندگی آن جامعه است؛ مردم در چگونگی ارتباط با یکدیگر، آداب و رسوم، پوشاک و تغذیه، باورها و اعتقادات، قوانین و مقررات و نحوهٔ استفاده از محیط طبیعی با هم اشتراک دارند (ص ۱۱۸).
  3. ★جامعه بدون فرهنگ وجود ندارد و فرهنگ هم بدون جامعه به وجود نمی‌آید؛ به همین دلیل در دنیای امروز موضوع فرهنگ و هویت یکی از مهم‌ترین موضوعات اجتماعی است (ص ۱۱۸).
  4. ★تاریخ شفاهی روشی پژوهشی برای جمع‌آوری اطلاعات تاریخی از حافظهٔ شاهدان و شرکت‌کنندگان وقایع است؛ برخلاف خاطره‌نویسی، به دلیل حضور مصاحبه‌گر و پرسش‌های آگاهانه نقش‌آفرینی دوسویه دارد (ص ۱۱۸).
  5. ★فرهنگ پدیده‌ای آموختنی است؛ یعنی از طریق ژن به ارث نمی‌رسد و از راه آموزش و تربیت از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود؛ به همین دلیل به فرهنگ، آگاهی و اندیشهٔ مشترک اعضای یک جامعه نیز می‌گویند (ص ۱۱۹).
  6. ★مورچه‌ها و زنبورها زندگی گروهی دارند اما فرهنگ ندارند؛ چون نه آگاهی و اندیشهٔ مشترکی می‌آموزند و نه از راه آموزش و تربیت آن را به نسل بعد منتقل می‌کنند (ص ۱۱۹).
  7. ★اجتماعی شدن (جامعه‌پذیری) فرایندی طولانی‌مدت از تولد تا آخر عمر است که افراد از طریق آن زندگی در جامعه را می‌آموزند و خود را با آن منطبق می‌کنند؛ بدون آن ادامهٔ زندگی در جامعه ممکن نیست (ص ۱۱۹).
  8. ★فرایند اجتماعی شدن نخست در خانواده رخ می‌دهد؛ خانواده اولین و مهم‌ترین کانون اجتماعی شدن فرد است؛ کودک اینجا گفت‌وگو، غذا خوردن، آداب نشست و برخاست، تعارف با مهمان، عبادت و رفتار در جشن و عزا را می‌آموزد (ص ۱۱۹).
  9. ★با بزرگ‌تر شدن فرد، علاوه بر خانواده، رسانه‌های جمعی، دوستان و گروه همسالان و برنامه‌های آموزشی و تربیتی مدرسه زندگی در جامعه را به او می‌آموزند و این فرایند بعدها با رفتن به دانشگاه، خدمت سربازی و محل کار ادامه پیدا می‌کند؛ در همین فرایند، اجزا یا لایه‌های فرهنگ یعنی نمادها، هنجارها، ارزش‌ها و عقاید آموخته و منتقل می‌شوند (ص ۱۲۰).
  10. ★جنبه‌های مختلف یک فرهنگ را می‌توان به لایه‌های یک پیاز تشبیه کرد؛ نمادها و هنجارها لایه‌های بیرونی و ظاهری‌اند و ارزش‌ها و عقاید لایه‌های عمیق‌تر فرهنگ هستند (ص ۱۲۰).
  11. ★نماد، نشانه یا نمایندهٔ یک چیز دیگر است به طوری که با دیدن نماد به یاد آن چیز می‌افتیم؛ علامت «؟» نماد پرسش و علامت «!» نماد تعجب است؛ زبان گفتاری و نوشتاری، تصاویر، بناها، نوع پوشاک، اشیا و دست‌ساخته‌های انسان و برخی رفتارها نقش نمادین دارند و تابلوی «در را ببندید» هم نمونهٔ نقش نمادین اشیاست که تو را بدون هیچ حرفی به یاد بستن در می‌اندازد (ص ۱۲۰).
  12. ★هنجارها رفتارهای معینی هستند که در یک گروه یا جامعه پذیرفته‌شده و متداول‌اند؛ هنجارها همهٔ عادت‌ها، آداب و رسوم اجتماعی، مناسک مذهبی، قواعد، قوانین و مقررات را در برمی‌گیرند؛ از سلام کردن سر چهارراه تا قانون رانندگی (ص ۱۲۱).
  13. ★مهم‌ترین دلایل پیروی از هنجارها، اعتقاد به آنها، حفظ آبرو و احترام یا ترس از مجازات است؛ مجازات هنجارشکنی ممکن است سرزنش خود یا دیگران، پوزخند، تمسخر، طرد کردن و محروم کردن یا مجازات‌های رسمی و قانونی باشد (ص ۱۲۱).
  14. ★ارزش یعنی اینکه اموری را خوب، مطلوب و مثبت تلقی کنیم؛ افراد بر اساس ارزش‌هایی که به آنها معتقدند رفتار و عمل می‌کنند؛ مثال کتاب، فردی است که حفظ محیط زیست را ارزش می‌داند و صرفه‌جویی و تفکیک زباله می‌کند (ص ۱۲۲).
  15. ★ارزش‌های دینی، انسانی و اجتماعی آن‌هایی هستند که همه یا اغلب افراد جامعه آنها را خوب می‌دانند؛ مانند شجاعت، صداقت، کمک به دیگران، حمایت از مظلوم، احترام به سالمندان و دفاع از وطن؛ یکی از عوامل مهم شکل‌گیری ارزش‌ها عقاید دینی است (ص ۱۲۲).
  16. ★برای ما که مسلمان هستیم، اعتقادات اسلامی ملاکی است که با آن هنجارها و ارزش‌ها را می‌سنجیم؛ همهٔ هنجارها مفید و خوب نیستند؛ فال‌گیری، مد نامناسب لباس یا خودنمایی هم در برخی گروه‌ها به هنجار تبدیل می‌شود (ص ۱۲۲ و ۱۲۳).
  17. ★عوامل تغییر فرهنگ: پیشرفت‌های صنعتی و فناوری (مانند کاشانه‌نشینی)، پیشرفت وسایل حمل و نقل و افزایش مسافرت، رسانه‌های جمعی و نفوذ فرهنگی بیگانگان و کشورهای سلطه‌گر (ص ۱۲۳).
  18. ★فرهنگ عمومی هر جامعه خرده‌فرهنگ‌هایی را در دل خود جا داده است و هر خرده‌فرهنگ نمادها و هنجارهای خاص خود را دارد؛ مانند موزهٔ لباس محلی خراسان جنوبی، مراسم سنتی عروسی گیلان، سینه‌زنی سنتی بوشهر و بازی‌های سنتی کهگیلویه و بویراحمد (ص ۱۲۳).

تعریف کلمه‌های مهم

فرهنگ

به طور کلی، شیوهٔ زندگی یک جامعه؛ مجموعهٔ اشتراک‌های مردم در ارتباط با یکدیگر، آداب و رسوم، پوشاک و تغذیه، باورها، قوانین و نحوهٔ استفاده از محیط طبیعی (ص ۱۱۸).

هویت

ویژگی‌هایی که «کیستی» یک فرد یا یک کشور را نشان می‌دهند؛ هویت هر کشور که آن را از کشورهای دیگر متمایز می‌کند، فرهنگ آن است (ص ۱۱۸).

تاریخ شفاهی

روش پژوهشی تاریخی برنامه‌ریزی‌شده برای جمع‌آوری و نگهداری اطلاعات از حافظهٔ شاهدان و شرکت‌کنندگان وقایع؛ با مصاحبهٔ آگاهانهٔ دوسویه، ضبط و اعتبارسنجی (ص ۱۱۸).

اجتماعی شدن (جامعه‌پذیری)

فرایندی طولانی‌مدت از تولد تا آخر عمر که افراد از طریق آن زندگی در جامعه را می‌آموزند و خود را با آن منطبق می‌کنند (ص ۱۱۹).

نماد

نشانه یا نمایندهٔ یک چیز دیگر که با دیدن آن به یاد آن چیز می‌افتیم؛ مانند علامت «؟» برای پرسش و علامت «!» برای تعجب (ص ۱۲۰).

هنجار

رفتارهای معینی که در یک گروه یا جامعه پذیرفته‌شده و متداول‌اند؛ یعنی قواعد و شیوه‌های مورد قبول جامعه برای انجام دادن کارهای مختلف (ص ۱۲۱).

ارزش

اینکه اموری را خوب، مطلوب و مثبت تلقی کنیم؛ افراد بر اساس ارزش‌هایی که به آنها معتقدند رفتار و عمل می‌کنند (ص ۱۲۲).

ضد ارزش

امور ناپسندی که در برابر ارزش‌ها قرار دارند؛ مانند مُدگرایی، فخرفروشی و تظاهر و ریاکاری (ص ۱۲۲).

عقاید دینی

اعتقادات اسلامی که برای ما مسلمانان ملاک سنجش هنجارها و ارزش‌هاست و یکی از عوامل مهم شکل‌گیری ارزش‌هاست؛ مانند انفاق که ناشی از اعتقاد به جلب خشنودی خداوند است (ص ۱۲۲).

خرده‌فرهنگ

فرهنگ‌هایی که در دل فرهنگ عمومی جامعه جا دارند و هر یک نمادها و هنجارهای خاص خود را دارند؛ مانند مراسم سنتی عروسی در روستاهای گیلان (ص ۱۲۳).

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

لایه‌های فرهنگ از بیرون به درون — ص ۱۲۰ کتاب

لایهٔ فرهنگجایگاهنمونه
نمادهابیرونی و ظاهریعلامت «؟» برای پرسش، تابلوی «در را ببندید»
هنجارهابیرونی و ظاهریآداب و رسوم اجتماعی، مناسک مذهبی، قوانین عبور و مرور
ارزش‌هاعمیق‌ترصداقت، ایثار، حفظ محیط زیست
عقایدعمیق‌تریناعتقاد به جلب خشنودی خداوند و اطاعت از او

اول اشکال ظاهری فرهنگ را درمی‌یابیم و با بررسی دقیق‌تر زندگی مردم، به لایه‌های عمیق‌تر می‌رسیم (ص ۱۲۰).

نمادها و رفتارهای نمادین در زندگی روزمره — ص ۱۲۰ و ۱۲۱ کتاب

نماد یا رفتار نمادینچه چیزی را به یاد می‌آوردجایگاه در درس
علامت «؟»پرسشمثال کتاب برای تعریف نماد (ص ۱۲۰)
علامت «!»تعجبمثال کتاب برای تعریف نماد (ص ۱۲۰)
تابلوی «در را ببندید»بستن در؛ بدون آنکه کسی با تو حرف بزندنمونهٔ نقش نمادین اشیا (ص ۱۲۰)
زبان گفتاری و نوشتاری و تصاویرمعانی مورد نظر جامعهاز انتقال‌دهنده‌های نمادین (ص ۱۲۰)
بناها، نوع پوشاک و دست‌ساخته‌هافرهنگ جامعهاشیای دارای نقش نمادین (ص ۱۲۰)

هر جامعه‌ای برای انتقال مقصود و معانی مورد نظر خود، از انواع معینی از نمادها استفاده می‌کند (ص ۱۲۰).

دلایل پیروی از هنجارها و مجازات هنجارشکنی — ص ۱۲۱ کتاب

دلیل پیروی از هنجارمصداقمجازات احتمالی هنجارشکنی
اعتقاد به هنجارروزه گرفتن و مناسک مذهبیسرزنش خود یا دیگران
حفظ آبرو و احترامآداب سلام و احوالپرسی با بزرگانپوزخند و تمسخر دیگران
ترس از مجازاترعایت قوانین رانندگی و عبور و مرورطرد کردن و محروم کردن یا مجازات‌های رسمی و قانونی

اگر افراد از هنجارها یا شیوه‌های مورد قبول جامعه پیروی نکنند، مجازات می‌شوند؛ مجازات‌ها از سرزنش تا محکومیت قانونی گسترده است (ص ۱۲۱).

عوامل تغییر فرهنگ و مصداق‌ها — ص ۱۲۳ کتاب

عامل تغییرمصداق کتابنتیجه
پیشرفت‌های صنعتی و فناوریزندگی کاشانه‌نشینی و خانه‌های چندطبقهتغییر شیوهٔ زندگی و فضای کمتر برای بازی بچه‌ها
پیشرفت وسایل حمل و نقل و افزایش مسافرتگسترش ارتباط جوامع با همآشنایی و تأثیرپذیری از شیوه‌های زندگی دیگران
رسانه‌های جمعیانتقال سریع الگوها و شیوه‌های زندگیدگرگونی نمادها، ارزش‌ها و هنجارها
نفوذ فرهنگی بیگانگان و کشورهای سلطه‌گرتغییر در برخی آداب، پوشاک و الگوهای مصرفکمرنگ شدن سنن بومی

شیوهٔ زندگی مردم یک جامعه در طول زمان ثابت نمی‌ماند و نسل‌های مختلف گاهی عادت‌های متفاوتی دارند (ص ۱۲۳).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد لایه‌های اصلی فرهنگ در کتاب۴ لایهنمادها، هنجارها، ارزش‌ها و عقاید؛ دو لایه بیرونی و دو لایه عمیق (ص ۱۲۰)
تعداد ویژگی‌های مشترک زندگی اجتماعی در متن کتاب۶ ویژگیارتباط، آداب و رسوم، پوشاک و تغذیه، باورها، قوانین، محیط طبیعی (ص ۱۱۸)
تعداد عوامل تغییر فرهنگ در جدول کتاب۴ عاملصنعت و فناوری، حمل و نقل، رسانه‌ها، نفوذ فرهنگی بیگانگان (ص ۱۲۳)
تعداد خرده‌فرهنگ‌های نام‌برده در «بیشتر بدانیم»۴ خرده‌فرهنگلباس محلی خراسان جنوبی، عروسی گیلان، سینه‌زنی بوشهر، بازی‌های سنتی کهگیلویه و بویراحمد (ص ۱۲۳)
تعداد گروه‌های فعالیت «به کارببندیم»۲ گروهگروه الف و ب برای تولید مجلهٔ تاریخ شفاهی (ص ۱۱۸)
شمارهٔ کاربرگهٔ فعالیت ۱۰کاربرگهٔ شمارهٔ ۱۳آخرین فعالیت درس ۱۷ (ص ۱۲۳)

درس فرهنگ کم‌عدد است؛ همین عددهای کوچک محبوب سؤال‌های جای خالی طراحان سؤال‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — فرهنگ با ژن به ارث نمی‌رسد

فرهنگ پدیده‌ای آموختنی است؛ از طریق ژن به ارث نمی‌رسد و از راه آموزش و تربیت از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود (ص ۱۱۹).

به همین دلیل به فرهنگ، «آگاهی و اندیشهٔ مشترک اعضای یک جامعه» نیز می‌گویند.

در تست‌ها گزینهٔ «با ژن به ارث می‌رسد» را حذف کن؛ مورچه‌ها و زنبورها هم زندگی گروهی دارند اما فرهنگ ندارند.

⚠ نکتهٔ مهم — ترتیب لایه‌های فرهنگ را جابه‌جا نکن

لایه‌های بیرونی و ظاهری فرهنگ، نمادها و هنجارها هستند و لایه‌های عمیق‌تر، ارزش‌ها و عقاید (ص ۱۲۰).

تشبیه کتاب لایه‌های پیاز است: اول ظاهر فرهنگ را می‌بینیم و با بررسی دقیق‌تر به عمق آن می‌رسیم.

در پرسش‌های درست/غلط، جملهٔ «ارزش‌ها و عقاید لایه‌های بیرونی فرهنگ‌اند» غلط است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — نماد چیست و چه چیزهایی نقش نمادین دارند

نماد، نشانه یا نمایندهٔ یک چیز دیگر است؛ با دیدن نماد به یاد آن چیز می‌افتیم؛ «؟» نماد پرسش و «!» نماد تعجب است (ص ۱۲۰).

زبان گفتاری و نوشتاری، تصاویر، بناها، نوع پوشاک، همهٔ اشیا و دست‌ساخته‌های انسان و برخی رفتارها نقش نمادین دارند.

تابلوی «در را ببندید» بدون هیچ حرفی تو را به یاد بستن در می‌اندازد؛ این مثال کتاب محبوب طراحان سؤال است (ص ۱۲۰).

⚠ دام امتحانی — همهٔ هنجارها مفید و خوب نیستند

هنجاربودن یک رفتار به تنهایی کافی نیست تا آن را درست بدانیم؛ فال‌گیری، مد نامناسب لباس و خودنمایی هم در برخی گروه‌ها به هنجار تبدیل می‌شود (ص ۱۲۲ و ۱۲۳).

ملاک ما مسلمانان، اعتقادات اسلامی است؛ هر هنجار را با ارزش‌ها و عقاید اسلامی می‌سنجیم و فقط سازگارها را می‌پذیریم.

دهن تنور صلواتی نانواها هنجاری مبتنی بر ارزش انفاق است؛ مثال‌های فعالیت ۷ کتاب را با ارزششان حفظ باش.

⚠ نکتهٔ امتحانی — عوامل تغییر فرهنگ و خرده‌فرهنگ‌ها

عوامل تغییر فرهنگ: پیشرفت‌های صنعتی و فناوری، پیشرفت حمل و نقل و افزایش مسافرت، رسانه‌های جمعی و نفوذ فرهنگی بیگانگان (ص ۱۲۳).

فرهنگ عمومی هر جامعه خرده‌فرهنگ‌هایی در دل خود دارد و هر خرده‌فرهنگ نمادها و هنجارهای خاص خود را دارد.

مصدهای کتاب: موزهٔ لباس محلی خراسان جنوبی، مراسم عروسی گیلان، سینه‌زنی سنتی بوشهر و بازی‌های سنتی کهگیلویه و بویراحمد (ص ۱۲۳).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ مطالعات اجتماعی پایهٔ نهم — صفحات ۱۱۸ تا ۱۲۳ کتاب مطالعات اجتماعی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۷ از ۲۴