جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱ تا ۱۲ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۱: مواد و نقش آنها در زندگی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «مواد و نقش آنها در زندگی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: دسته‌بندی مواد به خالص (عنصر یا ترکیب) و مخلوط، ترتیب واکنش‌پذیری فلزها با آزمایش شعله و کات‌کبود، شغل‌های مهم نافلزها از اوزون و گوگرد تا نیتروژن و فلوئور، راز ستون‌بندی جدول طبقه‌بندی عنصرها، سهم عنصرها در پوستهٔ زمین و بدن، و در پایان دنیای درشت‌مولکول‌ها و بسپارهای طبیعی و مصنوعی با کد بازگردانی مثلثی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

مواد پیرامون را به مادهٔ خالص (عنصر یا ترکیب) و مخلوط دسته‌بندی می‌کنی و برای هر گروه مثال کتاب را می‌زنی.

۲

واکنش‌پذیری فلزها را با آزمایش شعله و آزمایش کات‌کبود مقایسه می‌کنی و ترتیب منیزیم، روی، آهن، مس و طلا را مرتب می‌کنی.

۳

نقش نافلزهای اکسیژن، اوزون، گوگرد، نیتروژن، فسفر، کربن، فلوئور و کلر را در زندگی و صنعت توضیح می‌دهی.

۴

معیار طبقه‌بندی عنصرها در جدول هشت‌ستونی یعنی تعداد الکترون‌های مدار آخر را به‌کار می‌بری و جای هر عنصر را پیدا می‌کنی.

۵

سهم عنصرها در پوستهٔ زمین و بدن انسان را با درصدهای کتاب می‌خوانی و مقایسه می‌کنی.

۶

درشت‌مولکول و بسپار طبیعی و مصنوعی را از هم تشخیص می‌دهی و نشانهٔ مثلثی بازگردانی را تفسیر می‌کنی.

۷

نقش مس در صنعت و معدن مس سرچشمه کرمان را به‌عنوان منبع معدنی ایران معرفی می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★مواد خالص، عنصر یا ترکیب‌اند: عنصر فقط از یک نوع اتم ساخته شده (مثل مس، آهن و طلا) و ترکیب از چند عنصر به هم پیوسته (مثل سولفوریک اسید)؛ ماده‌ای مثل آجیل و هوای پاک مخلوط است (ص ۱).
  2. ★فلز مس براق و سرخ‌رنگ است و از ذوب سنگ معدن آن در دمای بالا به‌دست می‌آید؛ معدن مس سرچشمه در استان کرمان از معادن در حال بهره‌برداری ایران است (ص ۲).
  3. ★مس به علت رسانایی الکتریکی زیاد، مقاومت در برابر خوردگی و قابلیت مفتول شدن کاربرد گسترده دارد؛ سیم‌کشی ساختمان، ظروف مسی، لوله‌های آب‌رسانی و کباب‌پز مسی نمونه‌هایش هستند (ص ۲).
  4. ★آهن با اکسیژن به کندی زنگ می‌زند و مس هم به کندی مس اکسید می‌سازد؛ منیزیم روی شعله به سرعت می‌سوزد و نور خیره‌کننده تولید می‌کند؛ اما طلا اصلاً با اکسیژن ترکیب نمی‌شود (ص ۲ و ۳).
  5. ★آزمایش سه بشر ص ۳: تیغه‌های آهن، منیزیم و روی در سه بشر محلول کات‌کبود قرار می‌گیرند؛ سرعت تشکیل پوشش مس روی تیغه‌ها به ترتیب منیزیم، روی و آهن است؛ پس منیزیم واکنش‌پذیرترین این سه فلز است (ص ۳).
  6. ★در شرایط یکسان ظروف آهنی زودتر از ظروف مسی زنگ می‌زند، چون واکنش‌پذیری آهن با اکسیژن و رطوبت از مس بیشتر است؛ برای همین سطح آهن را رنگ یا روغن‌کاری می‌کنیم (ص ۳).
  7. ★هوای پاک مخلوطی گازی و همگن است؛ اکسیژن به‌صورت مولکول دو اتمی وجود دارد و شکل دیگر این عنصر گاز اوزون با مولکول سه‌اتمی است که مثل لایهٔ محافظ از رسیدن پرتوهای پرانرژی فرابنفش به زمین جلوگیری می‌کند (ص ۴).
  8. ★اوزون دو چهره دارد: در لایه‌های بالایی هوا دوست ما و محافظ است، اما در هوای آلودهٔ شهرها آلاینده محسوب می‌شود (ص ۴).
  9. ★گوگرد جامدی زردرنگ است و در دهانهٔ آتشفشان‌های خاموش یا نیمه‌فعال یافت می‌شود؛ این عنصر در ساخت سولفوریک اسید به‌کار می‌رود که در کود شیمیایی، رنگ، پلاستیک، چرم‌سازی، خودروسازی و شوینده‌ها مصرف دارد (ص ۴).
  10. ★مدل اتمی بور اکسیژن و گوگرد را مقایسه کن: تشابه هر دو در مدار آخر ۶ الکترون دارند؛ تفاوت این که اکسیژن ۲ مدار و ۸ الکترون و گوگرد ۳ مدار و ۱۶ الکترون دارد (ص ۵).
  11. ★نیتروژن به‌صورت گاز با مولکول دو اتمی در هوا است و عمدهٔ آن مادهٔ اولیهٔ تولید آمونیاک می‌شود: گاز نیتروژن به‌علاوهٔ گاز هیدروژن تولید گاز آمونیاک؛ آمونیاک هم در تهیهٔ کودهای شیمیایی و مواد منفجره کاربرد دارد (ص ۵).
  12. ★فلوئور برای جلوگیری از پوسیدگی دندان به خمیردندان افزوده می‌شود و اتم آن در مدار آخر ۷ الکترون دارد؛ اتم کلر هم از این نظر مشابه فلوئور است و برای ضدعفونی کردن آب به‌کار می‌رود (ص ۶).
  13. ★دانشمندان عنصرها را بر اساس ویژگی مشترک طبقه‌بندی می‌کنند و مهم‌ترین معیار، تعداد الکترون‌های مدار آخر اتم است؛ عنصرها از عدد اتمی ۱ تا ۱۸ در جدولی هشت‌ستونی چیده شده‌اند (ص ۷).
  14. ★پاسخ فعالیت ص ۷: عنصرهای هر ستون تعداد الکترون مدار آخر برابر دارند؛ کلر ۷ الکترون، سیلیسیم ۴ الکترون و منیزیم ۲ الکترون مدار آخر دارد؛ لیتیم شبیه سدیم است چون هر دو ۱ الکترون در مدار آخر دارند (ص ۷).
  15. ★عنصرها در فعالیت‌های بدن نقش مهمی دارند: آهن در ساختار هموگلوبین خون، سدیم و پتاسیم در فعالیت‌های قلب، ید در تنظیم فعالیت‌های بدن و کلسیم در رشد استخوان‌ها مؤثرند (ص ۸).
  16. ★پوستهٔ زمین: اکسیژن حدود ۴۶٫۴ درصد و سیلیسیم حدود ۲۸٫۲ درصد؛ بدن انسان: اکسیژن حدود ۶۵ درصد، کربن حدود ۱۸ درصد و هیدروژن حدود ۱۰ درصد؛ پس اکسیژن در هر دو نمودار اول است (ص ۸).
  17. ★به مولکول‌هایی که از تعداد بسیار زیادی اتم ساخته شده‌اند درشت‌مولکول می‌گویند؛ مثل سلولز، چربی و هموگلوبین؛ و بسپار زنجیرهٔ بلندی است از اتصال تعداد زیادی مولکول کوچک به هم (ص ۹).
  18. ★بسپارها دو گروه‌اند: طبیعی مثل سلولز، نشاسته، گوشت، پشم، ابریشم و پنبه که از گیاهان و جانوران به‌دست می‌آیند، و مصنوعی مثل پلاستیک‌های پرمصرف که از نفت تهیه می‌شوند و به‌راحتی تجزیه نمی‌شوند؛ کد عددی در نشانهٔ مثلثی بازگردانی دارند؛ بطری نوشیدنی پلی‌اتیلن ترفتالات و لیوان یک‌بارمصرف پلی‌استیرن است (ص ۱۰ و ۱۱ و ۱۲).

تعریف کلمه‌های مهم

عنصر

مادهٔ خالصی که فقط از یک نوع اتم ساخته شده است؛ مثل مس، آهن، طلا و گوگرد.

ترکیب

مادهٔ خالصی که از چند عنصر به هم پیوسته ساخته شده است؛ مثل سولفوریک اسید.

مخلوط

ماده‌ای که از دو یا چند ماده ساخته شده است؛ مثل آجیل و هوای پاک.

مس اکسید

ترکیبی که از ترکیب به‌کندیِ فلز مس با اکسیژن هوا به‌دست می‌آید.

اوزون

شکل دیگر عنصر اکسیژن با مولکول‌های سه‌اتمی؛ لایهٔ محافظ زمین در برابر پرتو فرابنفش.

آمونیاک

گازی که از ترکیب نیتروژن و هیدروژن ساخته می‌شود و مادهٔ اولیهٔ کودهای شیمیایی است.

درشت‌مولکول

مولکولی که از تعداد بسیار زیادی اتم ساخته شده است؛ مثل سلولز، چربی و هموگلوبین.

بسپار

درشت‌مولکولی از زنجیرهای بلند که از اتصال تعداد زیادی مولکول کوچک به یکدیگر به‌دست می‌آید.

بسپار مصنوعی

بسپاری که از نفت ساخته می‌شود؛ نمونهٔ مشهورش پلاستیک‌های پرمصرف است.

بازگردانی

جمع‌آوری و تبدیل دوبارهٔ پلاستیک‌های مصرف‌شده به مادهٔ قابل استفاده؛ کد مثلثی راهنمای تفکیک است.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

طبقه‌بندی مواد پیرامون — ص ۱ کتاب

گروهتعریفنمونهٔ کتاب
عنصرمادهٔ خالص از یک نوع اتممس، آهن، طلا
ترکیبمادهٔ خالص از چند عنصر به هم پیوستهسولفوریک اسید
مخلوطاز دو یا چند ماده ساخته شدهآجیل، هوای پاک

مواد خالص، عنصر یا ترکیب‌اند (ص ۱)؛ این جمله در آزمون‌ها زیاد می‌آید.

واکنش‌پذیری فلزها — ص ۲ و ۳ کتاب

فلزرفتار با اکسیژن یا کات‌کبودنتیجه
منیزیمروی شعله به سرعت می‌سوزد و نور خیره‌کننده می‌دهد؛ در کات‌کبود سریع‌ترین پوششواکنش‌پذیرترین
رویپوشش مس روی تیغه کندتر از منیزیم تشکیل می‌شودمیانه
آهنبه‌کندی زنگ می‌زند؛ کندترین تغییر رنگ در کات‌کبودکم‌واکنش
مسبه‌کندی مس اکسید می‌سازدکم‌واکنش
طلااصلاً با اکسیژن ترکیب نمی‌شودبدون واکنش

معیار مقایسهٔ واکنش‌پذیری، سرعت زنگ زدن یا سوختن فلز و سرعت جایگزینی مس در کات‌کبود است (ص ۲ و ۳).

نافلزهای مهم و کاربردشان — ص ۴ تا ۶ کتاب

نافلزویژگی مهمکاربرد
اکسیژنمولکول دو اتمی؛ گاز تنفسیتنفس و ساخت ترکیب‌های صنعتی
اوزونمولکول سه‌اتمی اکسیژنلایهٔ محافظ در برابر پرتو فرابنفش
گوگردجامد زردرنگ در دهانهٔ آتشفشان‌هاساخت سولفوریک اسید
نیتروژنمولکول دو اتمی؛ بیشترین گاز هواتولید آمونیاک و کود شیمیایی
فلوئور۷ الکترون در مدار آخرجلوگیری از پوسیدگی دندان
کلراز نظر الکترون مدار آخر مشابه فلوئورضدعفونی کردن آب

هر نافلز یک شغل مهم در زندگی دارد؛ هر کدام را با صفحهٔ کتابش به خاطر بسپار.

سهم عنصرها در پوستهٔ زمین و بدن انسان — ص ۸ کتاب

محلعنصردرصد تقریبی
پوستهٔ زمیناکسیژنحدود ۴۶٫۴ درصد
پوستهٔ زمینسیلیسیمحدود ۲۸٫۲ درصد
پوستهٔ زمینآلومینیم و آهنحدود ۸٫۳ و ۵٫۶ درصد
بدن انساناکسیژنحدود ۶۵ درصد
بدن انسانکربن و هیدروژنحدود ۱۸ و ۱۰ درصد
بدن انساننیتروژن، کلسیم و فسفرحدود ۳، ۱٫۵ و ۱ درصد

اکسیژن در پوستهٔ زمین و بدن انسان هر دو اول است؛ آب بدن و سیلیس سنگ‌ها دلیلش است (گفت‌وگو کنید ص ۸).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد الکترون مدار آخر اتم فلوئور و کلر۷هر دو هم‌خانواده‌اند (ص ۶)
تعداد الکترون مدار آخر اتم اکسیژن و گوگرد۶تشابه مدل اتمی بور (ص ۵)
تعداد الکترون مدار آخر لیتیم و سدیم۱دلیل شباهت لیتیم به سدیم (ص ۷)
تعداد ستون‌های جدول عنصرهای ۱ تا ۱۸۸جدول ص ۷ کتاب
درصد اکسیژن در پوستهٔ زمینحدود ۴۶٫۴ درصدنمودار دایره‌ای ص ۸
درصد اکسیژن در بدن انسانحدود ۶۵ درصدنمودار دایره‌ای ص ۸
شمارهٔ استاندارد ملی ایران برای روغن سرخ‌کردنی۴۱۵۲آیا می‌دانید ص ۱۱

این عددها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً عدد ۷ فلوئور و کلر و درصد اکسیژن.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — خالص یعنی عنصر یا ترکیب، نه طبیعی!

«خالص» با «طبیعی» فرق دارد؛ مادهٔ خالص یا عنصر است یا ترکیب و مخلوط خالص نیست.

آجیل و هوای پاک مخلوط‌اند حتی اگر کاملاً طبیعی باشند (ص ۱).

در پرسش‌های چهارگزینه‌ای، گزینه‌های «همیشه طبیعی» یا «همیشه مصنوعی» را حذف کن.

⚠ نکتهٔ مهم — ترتیب واکنش‌پذیری فلزها را حفظ کن

منیزیم از روی تندتر، روی از آهن تندتر و طلا اصلاً واکنش نمی‌دهد (ص ۲ و ۳).

در آزمایش کات‌کبود سرعت تشکیل پوشش مس معیار است: منیزیم، روی و آهن (ص ۳).

ظروف آهنی زودتر از مسی زنگ می‌زند؛ همین نکته در «فکر کنید» ص ۳ آمد.

⚠ دام امتحانی — اوزون دو چهره دارد

اوزون مولکول سه‌اتمی اکسیژن است، نه عنصری جدا (ص ۴).

در لایه‌های بالایی هوا سپر پرتو فرابنفش است؛ در هوای آلودهٔ شهرها آلاینده است.

پرسش «نقش اوزون برای زمین چیست؟» جوابش جلوگیری از رسیدن پرتوهای پرانرژی و خطرناک است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — ستون جدول با الکترون مدار آخر

معیار چیدن عنصرها در هشت ستون، تعداد الکترون‌های مدار آخر اتم است نه عدد اتمی (ص ۷).

لیتیم و سدیم هر دو ۱ الکترون دارند و شبیه‌اند؛ کلر و فلوئور هر دو ۷ الکترون دارند (ص ۶ و ۷).

کلر ۷، سیلیسیم ۴ و منیزیم ۲ الکترون مدار آخر دارد؛ پاسخ فعالیت ص ۷ همین بود.

⚠ نکتهٔ امتحانی — بسپار طبیعی و مصنوعی و کد بازگردانی

بسپار طبیعی از گیاه و جانور می‌آید: سلولز، نشاسته، گوشت، پشم، ابریشم و پنبه (ص ۱۰).

بسپار مصنوعی از نفت است و به‌راحتی تجزیه نمی‌شود؛ سوزاندنش هم بخار سمی می‌دهد (ص ۱۱).

بطری نوشیدنی پلی‌اتیلن ترفتالات و لیوان یک‌بارمصرف پلی‌استیرن است؛ هر کدام کد مثلثی خودش را دارد (ص ۱۱ و ۱۲).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱ تا ۱۲ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱ از ۱۳