جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۳ تا ۲۴ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۲: رفتار اتم‌ها با یکدیگر

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «رفتار اتم‌ها با یکدیگر» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: ذره‌های سازندهٔ مواد یعنی یون و مولکول، آزمایش بلور و آزمایش رسانایی با مدار الکتریکی، حرکت یون‌ها در آب، پیوند یونی با واکنش مشهور سدیم و کلر، قانون پایستگی جرم با حساب ۱۹٫۶ گرم، یون‌های ضروری بدن یعنی سدیم و آهن، و در پایان پیوند اشتراکی با مولکول‌های آب و متان و خانوادهٔ اتان. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

ترکیب‌های شیمیایی را از نظر ذرهٔ سازنده به یونی و مولکولی دسته‌بندی می‌کنی و ویژگی مواد را به ذره‌های سازنده ربط می‌دهی.

۲

با آزمایش رسانایی الکتریکی تشخیص می‌دهی کدام محلول یون دارد و کدام مولکولی است.

۳

تشکیل یون مثبت (کاتیون) و یون منفی (آنیون) را با آرایش الکترونی توضیح می‌دهی و قانون پایستگی جرم را به‌کار می‌بری.

۴

پیوند یونی را با واکنش سدیم و کلر رسم و شرح می‌دهی و جدول آرایش الکترونی اتم و یون را کامل می‌کنی.

۵

نقش یون سدیم و یون آهن در بدن و مقدار درست نمک روزانه را بیان می‌کنی.

۶

پیوند اشتراکی را با مولکول آب و متان تمرین می‌کنی و تعداد پیوند هر اتم را می‌شماری.

۷

ترکیب یونی و ترکیب مولکولی را با ویژگی‌های رسانایی و شکنندگی از هم جدا می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★بیشتر عنصرها در طبیعت به حالت ترکیب وجود دارند؛ مثل آب، شکر، سدیم کلرید، آمونیاک، اتانول، ضدیخ و کلسیم اکسید؛ ضدیخ رادیاتور، آمونیاک زمین کشاورزی، اتانول ضدعفونی بیمارستان و آب آهک برای ترد کردن مربای کدو حلوایی (ص ۱۳).
  2. ★ذره‌های سازندهٔ ترکیب‌ها یون‌ها یا مولکول‌ها هستند: شکر از مولکول‌های چنداتمی و نمک خوراکی از یون‌ها ساخته شده است؛ ویژگی مواد به نوع ذره‌های سازندهٔ آنها بستگی دارد (ص ۱۴).
  3. ★در آزمایش تهیهٔ بلور ص ۱۴ با تبخیر آرام آب از محلول کات‌کبود و سدیم کلرید و شکر، بلورهای منظم ساخته می‌شوند؛ شباهت‌ها: همه منظم‌اند؛ تفاوت‌ها: شکل و اندازه و رنگ بلورها چون ذره‌های سازنده متفاوت‌اند (ص ۱۴).
  4. ★نتیجهٔ آزمایش رسانایی ص ۱۵: آب مقطر و محلول شکر و اتانول لامپ را روشن نمی‌کنند ولی محلول نمک خوراکی و کات‌کبود روشن می‌کنند؛ یعنی رسانایی به نوع ذره‌های سازنده بستگی دارد (ص ۱۵).
  5. ★یون‌ها ذره‌هایی با بار الکتریکی مثبت یا منفی‌اند که در محلول حرکت می‌کنند و سبب برقراری جریان الکتریکی می‌شوند؛ مولکول‌ها بار ندارند و رسانا نیستند (ص ۱۵).
  6. ★آزمایش حرکت یون‌ها ص ۱۶: بلور سدیم هیدروکسید و کات‌کبود در آب مقطر؛ رنگ آبی‌سبز که پخش می‌شود نشانهٔ حرکت یون‌های مس و هیدروکسید و رسیدن آنهاست؛ همین حرکت یون‌ها عامل رسانایی محلول نمک‌هاست (ص ۱۶).
  7. ★هرگاه اتم‌ها در شرایط مناسب کنار هم قرار گیرند واکنش شیمیایی رخ می‌دهد و مواد جدیدی با خواص متفاوت تولید می‌شود؛ نمونهٔ مشهور: فلز خطرناک سدیم با گاز زرد و سمی کلر، نمک سفید و بی‌خطر سفره یعنی سدیم کلرید می‌سازد (ص ۱۷).
  8. ★وجود یون‌های سدیم و کلرید برای سلامت بدن ضروری است؛ اما مصرف بیش از اندازهٔ نمک سبب افزایش فشار خون و بیماری‌های قلبی می‌شود (ص ۱۷).
  9. ★اتم فلز با از دست دادن الکترون به یون مثبت (کاتیون) و اتم نافلز با گرفتن الکترون به یون منفی (آنیون) تبدیل می‌شود؛ به جاذبه بین یون‌های مثبت و منفی، پیوند یونی می‌گویند (ص ۱۹ و ۲۲).
  10. ★جدول فعالیت ص ۱۸: اتم سدیم ۱۱ الکترون با ۱ الکترون مدار آخر؛ اتم کلر ۱۷ الکترون با ۷ الکترون مدار آخر؛ یون سدیم ۱۰ الکترون و یون کلرید ۱۸ الکترون که هر دو در مدار آخر ۸ الکترون دارند (ص ۱۸).
  11. ★کتاب ص ۱۹ می‌گوید برخی اتم‌ها تمایل دارند با واکنش شیمیایی به ذره‌هایی تبدیل شوند که در مدار آخر ۸ الکترون دارند؛ در واکنش سدیم فلوئورید هم سدیم با دادن یک الکترون و فلوئور با گرفتن یک الکترون به مدار آخر ۸ الکترونی می‌رسند و ترکیب در مجموع خنثی است (ص ۱۹).
  12. ★فکر کنید ص ۱۹: ۷٫۷ گرم سدیم با ۱۱٫۹ گرم کلر واکنش داده است؛ مجموع واکنش‌دهنده‌ها ۱۹٫۶ گرم و فراورده هم ۱۹٫۶ گرم؛ قانون پایستگی جرم: مجموع جرم واکنش‌دهنده‌ها برابر مجموع جرم فراورده‌هاست (ص ۱۹).
  13. ★ترکیب‌های یونی شکننده‌اند و در اثر ضربه خرد می‌شوند؛ در حالت جامد رسانای جریان الکتریکی نیستند چون یون‌ها آزادانه حرکت نمی‌کنند؛ اغلب در آب حل می‌شوند و محلول‌شان رسانا است (ص ۲۲).
  14. ★مروارید و پوشش صدفی حلزون از ترکیب یونی کلسیم کربنات تشکیل شده است (آیا می‌دانید ص ۱۹).
  15. ★یون سدیم در خون از کاتیون‌های دیگر بیشتر است؛ رسانای جریان الکتریکی است و وظیفهٔ اصلی‌اش ایجاد جریان الکتریکی در مغز و اعصاب و ماهیچه‌های بدن به ویژه قلب است (ص ۲۰).
  16. ★مقدار نمک رژیم غذایی یک فرد بالغ و سالم تقریباً ۳٫۵ گرم (۳۵۰۰ میلی‌گرم) در روز است؛ کم یا زیاد شدنش فعالیت یاخته‌ها را مختل می‌کند؛ بیماران قلبی و فشار خونی و افراد بالای ۵۰ سال باید کم‌نمک بخورند (ص ۲۰).
  17. ★یون آهن با بار ۲+ مثبت برای ساختن هموگلوبین لازم است؛ گلبول‌های قرمز به دلیل اتم‌های آهن، اکسیژن را از شش‌ها به یاخته‌ها می‌رسانند و کربن‌دی‌اکسید را برمی‌گردانند؛ آهن را با گوشت، جگر، سویا و خرما تأمین می‌کنیم؛ هموگلوبین خون ۱۲ تا ۱۸ گرم در ۱۰۰ میلی‌لیتر و آهن بدن ۳ تا ۵ گرم است؛ درمان کم‌خونی با قرص آهن یعنی فروس سولفات (ص ۲۱).
  18. ★هنگام تشکیل مولکول‌ها اتم‌ها به جای داد و ستد الکترون، الکترون را به اشتراک می‌گذارند؛ مولکول آب دو پیوند اشتراکی دارد، هر پیوند دو الکترون مشترک است؛ در متان کربن ۴ پیوند و هر هیدروژن ۱ پیوند می‌دهد؛ اکسیژن مولکولی با پیوند دوگانه است؛ با دو کربن سه ترکیب اتان و اتن و اتین می‌سازند که در همهٔ آنها هر کربن ۴ پیوند دارد (ص ۲۲ و ۲۳ و ۲۴).

تعریف کلمه‌های مهم

ترکیب شیمیایی

ماده‌ای که از پیوند ذره‌ها ساخته شده است؛ مثل آب، شکر، سدیم کلرید و آمونیاک.

یون

ذره‌ای با بار الکتریکی مثبت یا منفی که در محلول حرکت می‌کند و جریان الکتریکی برقرار می‌کند.

کاتیون

یون مثبت؛ اتمی که با از دست دادن الکترون ساخته می‌شود؛ مثل یون مثبت سدیم.

آنیون

یون منفی؛ اتمی که با گرفتن الکترون ساخته می‌شود؛ مثل یون منفی کلرید.

پیوند یونی

جاذبهٔ بین یون‌های مثبت و منفی؛ واکنش فلز و نافلز با داد و ستد الکترون.

پیوند اشتراکی

پیوندی که با اشتراک الکترون‌های دو اتم ساخته می‌شود؛ مثل پیوندهای مولکول آب.

مولکول

ذره‌ای بدون بار الکتریکی که از اتصال اتم‌ها با پیوند اشتراکی ساخته می‌شود.

قانون پایستگی جرم

در هر واکنش شیمیایی مجموع جرم واکنش‌دهنده‌ها برابر مجموع جرم فراورده‌هاست.

هموگلوبین

درشت‌مولکول گلبول‌های قرمز با اتم‌های آهن که اکسیژن و کربن‌دی‌اکسید را جابه‌جا می‌کند.

فروس سولفات

همان قرص آهن؛ برای درمان کم‌خونی و جبران کمبود آهن تجویز می‌شود.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

گروه‌بندی مواد از نظر رسانایی — آزمایش ص ۱۵ کتاب

مادهرسانایی الکتریکی در محلولذرهٔ سازنده
آب مقطرندارد؛ لامپ روشن نمی‌شودمولکول آب بدون بار
محلول نمک خوراکیدارد؛ لامپ روشن می‌شودیون سدیم و کلرید
محلول کات‌کبودداردیون‌های مس و سولفات
محلول شکرنداردمولکول شکر
محلول اتانولنداردمولکول اتانول

رسانایی محلول‌ها به نوع ذره‌های سازنده بستگی دارد؛ یون رسانا است و مولکول نیست (ص ۱۵ و ۱۶).

آرایش الکترونی اتم و یون — جدول فعالیت ص ۱۸ کتاب

ذرهتعداد الکترونالکترون مدار آخرمدار آخر پر است؟
اتم سدیم۱۱۱نه
اتم کلر۱۷۷نه
یون سدیم۱۰۸بله
یون کلرید۱۸۸بله

سدیم یک الکترون می‌دهد و کلر یک الکترون می‌گیرد؛ هر دو به مدار آخر ۸ الکترونی می‌رسند (ص ۱۸ و ۱۹).

یون‌های ضروری بدن — ص ۲۰ و ۲۱ کتاب

یوننقش در بدننکتهٔ کمکی
یون سدیمایجاد جریان الکتریکی در مغز، اعصاب و ماهیچه‌ها به ویژه قلبرسانای جریان در حالت محلول؛ نمک روزانه حدود ۳٫۵ گرم
یون آهن با بار ۲+ مثبتساختن هموگلوبین و جابه‌جایی اکسیژن و کربن‌دی‌اکسیدمنابع: گوشت، جگر، سویا و خرما؛ درمان با فروس سولفات
یون کلریدهمراه سدیم در نمک خوراکی؛ ضروری برای سلامتمصرف زیاد = فشار خون بالا

مقدار هموگلوبین خون ۱۲ تا ۱۸ گرم در ۱۰۰ میلی‌لیتر و آهن بدن ۳ تا ۵ گرم است (ص ۲۱).

مقایسهٔ پیوند یونی و پیوند اشتراکی — جمع‌بندی فصل

ویژگیپیوند یونیپیوند اشتراکی
اتم‌های شرکت‌کنندهفلز و نافلزدو نافلز
سرنوشت الکترونداد و ستد الکتروناشتراک الکترون
ذرهٔ ساخته‌شدهیون مثبت و یون منفیمولکول بدون بار
رساناییمحلول رسانا است؛ جامد نهغالباً غیررسانا؛ مثل آب مقطر
شکنندگیشکننده و خردشوندهندارد؛ مثل آب و شکر
نمونهنمک خوراکی، کات‌کبود، کلسیم کربناتآب، شکر، اتانول، متان

این دو ستون، کل فصل ۲ است؛ ترکیب یونی از داد و ستد و ترکیب مولکولی از اشتراک ساخته می‌شود.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
مجموع جرم واکنش‌دهنده‌های فکر کنید ص ۱۹۱۹٫۶ گرم۷٫۷ به‌علاوهٔ ۱۱٫۹ (ص ۱۹)
جرم فراوردهٔ همان واکنش۱۹٫۶ گرمقانون پایستگی جرم (ص ۱۹)
نمک روزانهٔ بدن یک فرد بالغحدود ۳٫۵ گرم یا ۳۵۰۰ میلی‌گرمص ۲۰ کتاب
مقدار هموگلوبین در خون۱۲ تا ۱۸ گرم در ۱۰۰ میلی‌لیترآیا می‌دانید ص ۲۱
مقدار آهن بدن۳ تا ۵ گرمآیا می‌دانید ص ۲۱
الکترون مدار آخر اتم سدیم و کلر۱ و ۷فعالیت ص ۱۸
الکترون مدار آخر یون سدیم و یون کلرید۸ و ۸فعالیت ص ۱۸
تعداد پیوند اشتراکی کربن در متان۴خود را بیازمایید ص ۲۴

عددهای ۱۹٫۶ و ۳٫۵ و ۸ الکترونی از پرتکرارترین عددهای امتحانی فصل ۲ هستند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — شکر و نمک، دو شخصیت متفاوت

شکر از مولکول‌های چنداتمی و نمک خوراکی از یون‌ها ساخته شده است (ص ۱۴).

محلول نمک لامپ را روشن می‌کند و محلول شکر نه؛ رسانایی معیار تشخیص یون است (ص ۱۵).

آب مقطر هم رسانا نیست؛ پس مولکول آب بار الکتریکی ندارد (ص ۲۳).

⚠ نکتهٔ مهم — فلز می‌دهد، نافلز می‌گیرد

اتم فلز مثل سدیم با دادن الکترون کاتیون و اتم نافلز مثل کلر با گرفتن الکترون آنیون می‌سازد (ص ۱۹).

هدف هر دو طرف رسیدن به مدار آخر ۸ الکترونی است (ص ۱۹).

در سدیم فلوئورید هم سدیم یک الکترون می‌دهد و فلوئور یک الکترون می‌گیرد؛ ترکیب در مجموع خنثی است (ص ۱۹).

⚠ دام امتحانی — ترکیب یونی در جامد رسانا نیست!

ترکیب‌های یونی در جامد رسانا نیستند چون یون‌ها آزادانه حرکت نمی‌کنند (ص ۲۲).

رسانایی فقط در محلول ظاهر می‌شود؛ یون‌های آزاد در آب حرکت و جریان را می‌رسانند (ص ۱۵).

ترکیب یونی شکننده است و در اثر ضربه خرد می‌شود (ص ۲۲).

⚠ نکتهٔ امتحانی — قانون پایستگی جرم با عدد

۷٫۷ گرم سدیم به‌علاوهٔ ۱۱٫۹ گرم کلر می‌شود ۱۹٫۶ گرم سدیم کلرید (ص ۱۹).

جرم در واکنش شیمیایی نابود یا ساخته نمی‌شود؛ فقط از واکنش‌دهنده‌ها به فراورده می‌رود.

مجموع جرم واکنش‌دهنده‌ها همیشه برابر مجموع جرم فراورده‌هاست؛ این جمله را عیناً حفظ کن (ص ۱۹).

⚠ نکتهٔ امتحانی — شمارش پیوندهای اشتراکی

هر پیوند اشتراکی دو الکترون مشترک دارد؛ مولکول آب دو پیوند و متان چهار پیوند دارد (ص ۲۳ و ۲۴).

کربن تا ۴ پیوند، نیتروژن و اکسیژن بیش از یک پیوند و هیدروژن فقط یک پیوند می‌دهد (ص ۲۴).

در مولکول اکسیژن دو اتم اکسیژن با پیوند دوگانه به هم متصل‌اند (ص ۲۴).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۳ تا ۲۴ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۲ از ۱۳