جزوهٔ درس — صفحه‌های ۲۵ تا ۳۸ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۳: به دنبال محیطی بهتر برای زندگی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «به دنبال محیطی بهتر برای زندگی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: چرخه‌های طبیعی و ارتباطشان با هم، چرخهٔ کربن و نقش فتوسنتز و سوخت‌های فسیلی، نفت خام و آمار ۴ پنجم می‌سوزد، هیدروکربن‌ها و رابطهٔ نقطهٔ جوش با تعداد کربن، برج تقطیر و برش‌های نفتی، و در پایان اتن و واکنش بسپارشی‌شدن و حساب کربن‌دی‌اکسید قبض برق. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

چرخهٔ طبیعی را تعریف می‌کنی و توضیح می‌دهی چرا تغییر کوچک در یک چرخه، توازن همهٔ چرخه‌ها را به هم می‌زند.

۲

چرخهٔ کربن را در هواکره و سنگ‌کره و آب‌کره ترسیم می‌کنی و مصرف و تولید کربن‌دی‌اکسید را در هر مرحله مشخص می‌کنی.

۳

پیامدهای افزایش کربن‌دی‌اکسید یعنی گرم شدن زمین و ذوب یخ‌های قطبی و تغییر فصل‌ها را توضیح می‌دهی.

۴

ویژگی‌های نفت خام و آمار مصرف ۴ پنجم سوخت در برابر ۱ پنجم فراورده را بیان می‌کنی.

۵

هیدروکربن‌ها را می‌شناسی و رابطهٔ نقطهٔ جوش با تعداد اتم‌های کربن را با جدول کتاب توضیح می‌دهی.

۶

روش تقطیر و ساختار برج تقطیر و برش‌های نفتی را با جای مولکول‌های سبک و سنگین شرح می‌دهی.

۷

واکنش بسپارشی‌شدن اتن به پلی‌اتن را توضیح می‌دهی و کربن‌دی‌اکسید برق خانه را با ضریب‌های کتاب حساب می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★چرخه یعنی مجموعه‌ای از تغییرها که هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسد و بارها و بارها تکرار می‌شود؛ زمین با چرخه‌های طبیعی گاهوارهٔ مناسبی برای زندگی جانداران است (ص ۲۶).
  2. ★چرخه‌های طبیعی با یکدیگر ارتباط دارند؛ تغییری هرچند اندک در یکی از چرخه‌ها بر فعالیت چرخه‌های دیگر اثر می‌گذارد و توازن چرخه‌ها به‌هم می‌خورد؛ ادامهٔ حیات جانداران به رعایت این توازن بستگی دارد (ص ۲۶).
  3. ★یکی از عوامل مؤثر بر چرخه‌های طبیعی مصرف سوخت‌های فسیلی است؛ انسان با مصرف بی‌رویه منابع سبب برهم خوردن چرخه‌ها شده است؛ باز شدن زودهنگام شکوفه‌ها در زمستان نمونهٔ این برهم‌خوردگی است (ص ۲۵ و ۲۶).
  4. ★در چرخهٔ کربن، تغییرها در هواکره و سنگ‌کره و آب‌کره رخ می‌دهد و کربن به شکل کربن‌دی‌اکسید مصرف یا تولید می‌شود؛ در چرخهٔ سالم مقدار کربن در مجموع ثابت می‌ماند (ص ۲۷).
  5. ★فکر کنید ص ۲۷: در سوزاندن سوخت‌های فسیلی و تنفس جانداران کربن‌دی‌اکسید تولید و در فتوسنتز مصرف می‌شود؛ انسان و جانوران با خوردن گیاهان کربن را وارد بدن خود می‌کنند (ص ۲۷).
  6. ★افزایش بیش از اندازهٔ کربن‌دی‌اکسید، دمای کرهٔ زمین را بالا می‌برد و سبب ذوب شدن یخ‌های قطبی و تغییرات قابل توجه در فصل‌ها می‌شود (ص ۲۷).
  7. ★نفت خام مایعی غلیظ و سیاه‌رنگ است؛ شناخت آن صنعت حمل‌ونقل را متحول کرد، خودرو و هواپیما آمد، صنایع غذایی و دارویی و بهداشتی و کشاورزی رشد کردند، بر بیماری‌ها غلبه شد و جمعیت جهان افزایش یافت (ص ۲۸).
  8. ★به‌طور میانگین ۴ پنجم نفت مصرفی جهان صرف سوختن و تأمین انرژی در خانه‌ها و حمل‌ونقل و نیروگاه‌ها می‌شود و فقط ۱ پنجم آن صرف ساختن فراورده‌های سودمند و تازه می‌شود (ص ۲۸).
  9. ★مندلیف شیمیدان روسی هشدار داد: «سوزاندن نفت برای تولید انرژی مانند آن است که اجاق آشپزخانه را با سوزاندن اسکناس روشن نگه داریم»؛ مصرف روزانهٔ نفت جهان در سال ۱۳۹۷ به بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه رسید و هر بشکه ۱۵۹ لیتر است (ص ۲۹).
  10. ★از نمودار ۱ ص ۲۹: بیشترین کشف نفت در دههٔ ۱۹۷۰، رسیدن ذخایر به حداقل در دههٔ ۲۰۳۰ و حدود سال ۱۹۸۰ مصرف با کشف برابر شد و بعد از آن مصرف از کشف پیشی گرفت (ص ۲۹).
  11. ★نفت خام مخلوطی از صدها ترکیب به نام هیدروکربن است که از دو عنصر کربن و هیدروژن ساخته شده‌اند؛ همراه نفت خام همیشه مقداری نمک، آب و گوگرد هم یافت می‌شود (ص ۳۰).
  12. ★متان ساده‌ترین هیدروکربن است و هر اتم کربن آن با ۴ اتم هیدروژن با پیوند اشتراکی متصل است؛ ویژگی هیدروکربن‌ها به تعداد اتم‌های سازنده بستگی دارد (ص ۳۰).
  13. ★جدول ۱ ص ۳۰: نقطهٔ جوش متان منفی ۱۶۸ درجه، بوتان منفی ۰٫۵ درجه، اوکتان ۱۲۵ درجه و ایکوزان ۳۴۳ درجهٔ سلسیوس؛ با افزایش تعداد اتم‌های کربن، نقطهٔ جوش بالاتر می‌رود چون نیروی ربایش بین مولکول‌های درشت‌تر بیشتر است (ص ۳۰).
  14. ★هرچه نیروی ربایش بین ذره‌های مایع بیشتر باشد نقطهٔ جوش بالاتر است؛ در روغن‌ها هم مولکول درشت‌تر یعنی روغن غلیظ‌تر و کندروان‌تر؛ روغن با کوچک‌ترین مولکول آسان‌تر جاری می‌شود (ص ۳۰).
  15. ★در تقطیر، مایع‌ها بر اساس تفاوت در نقطهٔ جوش از هم جدا می‌شوند؛ مایع با نقطهٔ جوش پایین‌تر زودتر بخار می‌شود و بخارش در لولهٔ سرد دوباره مایع و جدا می‌شود؛ در پالایشگاه همین کار در برج تقطیر انجام می‌شود (ص ۳۱ و ۳۲).
  16. ★در برج تقطیر چون نقطهٔ جوش بعضی اجزا نزدیک است، نمیشود همه را کامل جدا کرد؛ هر مخلوطی از چند هیدروکربن با نقطهٔ جوش نزدیک، یک برش نفتی نام دارد؛ برش‌های بالای برج مولکول‌های کوچک با نقطهٔ جوش کم و برش‌های پایین مولکول‌های بزرگ سنگین با نقطهٔ جوش بالا و رنگ تیره‌تر دارند (ص ۳۲).
  17. ★اتن (اتیلن) گاز بی‌رنگی است که به‌طور طبیعی از میوه‌های رسیده مانند گوجه‌فرنگی و موز آزاد می‌شود و سبب رسیدن میوه‌ها می‌شود؛ با گرم دادن اتن در ظرف دربسته، تغییر شیمیایی رخ می‌دهد و مولکول‌های کوچک به مولکول‌های بزرگ زنجیری یعنی پلی‌اتن تبدیل می‌شوند؛ این تغییر شیمیایی واکنش بسپارشی‌شدن نام دارد (ص ۳۳ و ۳۴ و ۳۵).
  18. ★پلاستیک‌هایی که از نفت تهیه می‌شوند ارزان‌قیمت‌اند، عمر طولانی و استحکام بالایی دارند؛ اما ماندگاری‌شان سبب انباشت زبالهٔ پلاستیکی در طبیعت شده است؛ با جدول ضریب‌های ص ۳۶ می‌توان حساب کرد برق خانه چند کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید وارد هوا می‌کند؛ نمونه: ۲۰۰ کیلووات‌ساعت با زغال‌سنگ ۱۸۰ کیلوگرم و با باد فقط ۲ کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید؛ هر درخت میانسال سالانه ۱۰ کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید مصرف می‌کند (ص ۳۶ و ۳۷).

تعریف کلمه‌های مهم

چرخهٔ طبیعی

مجموعه‌ای از تغییرهاست که هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسد و بارها و بارها تکرار می‌شود.

چرخهٔ کربن

چرخه‌ای که کربن به شکل کربن‌دی‌اکسید در هواکره و سنگ‌کره و آب‌کره مصرف یا تولید می‌شود.

سوخت فسیلی

زغال‌سنگ، نفت خام و گاز طبیعی که در طی میلیون‌ها سال تشکیل شده‌اند.

نفت خام

مایعی غلیظ و سیاه‌رنگ که مخلوطی از صدها هیدروکربن همراه با مقداری نمک، آب و گوگرد است.

هیدروکربن

ترکیبی که فقط از دو عنصر کربن و هیدروژن ساخته شده است؛ متان ساده‌ترین آن است.

نقطهٔ جوش

دمایی که مایع در آن می‌جوشد؛ به نیروی ربایش بین ذره‌های مایع بستگی دارد.

تقطیر

جداسازی اجزای مخلوط مایع بر اساس تفاوت نقطهٔ جوش؛ تبخیر و سپس سرد کردن بخار.

برج تقطیر

دستگاه بزرگ و پیچیدهٔ پالایشگاه که اجزای نفت خام را بر اساس نقطهٔ جوش جدا می‌کند.

برش نفتی

مخلوطی از چند هیدروکربن با نقطهٔ جوش نزدیک به هم که در برج تقطیر جدا می‌شود.

واکنش بسپارشی‌شدن

تغییر شیمیایی که در آن مولکول‌های کوچک مثل اتن به مولکول‌های بزرگ زنجیری مثل پلی‌اتن تبدیل می‌شوند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

مصرف و تولید کربن‌دی‌اکسید در چرخهٔ کربن — ص ۲۷ کتاب

فرایندکربن‌دی‌اکسیدتوضیح
فتوسنتز گیاهانمصرف می‌شودکربن وارد ساختمان گیاه می‌شود
تنفس جاندارانتولید می‌شودکربن‌دی‌اکسید به هواکره برمی‌گردد
سوزاندن سوخت‌های فسیلیتولید می‌شودسمت تولید را سنگین می‌کند
خوردن گیاهان توسط جانورانکربن وارد بدن می‌شودبا تنفس بعداً تولید می‌شود

در چرخهٔ سالم تولید و مصرف برابرند؛ سوخت فسیلی تعادل را می‌شکند و دمای زمین بالا می‌رود (ص ۲۷).

نقطهٔ جوش چند هیدروکربن — جدول ۱ ص ۳۰ کتاب

هیدروکربنتعداد اتم کربننقطهٔ جوش (درجهٔ سلسیوس)
متان۱منفی ۱۶۸
بوتان۴منفی ۰٫۵
اوکتان۸۱۲۵
ایکوزان۲۰۳۴۳

با افزایش تعداد اتم‌های کربن، نقطهٔ جوش بالاتر می‌رود؛ نیروی ربایش بین مولکول‌های درشت‌تر بیشتر است (ص ۳۰).

چیدمان برش‌ها در برج تقطیر — ص ۳۲ کتاب

جای برشمولکول‌هانقطهٔ جوش و رنگ
بالای برجکوچک و سبک با کربن کمترنقطهٔ جوش پایین‌تر؛ رنگ روشن‌تر
وسط برجمتوسطنقطهٔ جوش متوسط
پایین برجبزرگ و سنگیننقطهٔ جوش بالا؛ رنگ تیره‌تر

برج تقطیر یک طبقه‌بندی بر اساس نقطهٔ جوش است: سبک‌ها بالا و سنگین‌ها پایین (فکر کنید ص ۳۲).

ضریب کربن‌دی‌اکسید منابع تولید برق — فعالیت ص ۳۶ کتاب

منبع تولید برقضریب کربن‌دی‌اکسید برای هر کیلووات‌ساعتارزیابی آلودگی
زغال‌سنگ۰٫۹ کیلوگرمبسیار آلوده
نفت خام۰٫۷ کیلوگرمآلوده
انرژی خورشیدی۰٫۰۵ کیلوگرمکم‌آلوده
گرمای زمین۰٫۰۳ کیلوگرمکم‌آلوده
باد۰٫۰۱ کیلوگرمپاک‌ترین

برق بادی نود برابر کم‌آلوده‌تر از برق زغال‌سنگی است؛ انتخاب منبع پاک یعنی زمین سالم‌تر (ص ۳۶).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
سهم سوختن نفت مصرفی جهان۴ پنجمفقط ۱ پنجم به فراوردهٔ سودمند تبدیل می‌شود (ص ۲۸)
حجم هر بشکهٔ نفت خام۱۵۹ لیترآیا می‌دانید ص ۲۹
مصرف روزانهٔ نفت جهان از سال ۱۳۹۷بیش از ۱۰۰ میلیون بشکهآیا می‌دانید ص ۲۹
نقطهٔ جوش متان و ایکوزانمنفی ۱۶۸ و ۳۴۳ درجهٔ سلسیوسجدول ۱ ص ۳۰
کربن‌دی‌اکسید ۲۰۰ کیلووات‌ساعت برق زغال‌سنگی۱۸۰ کیلوگرم۲۰۰ ضربدر ۰٫۹ (فعالیت ص ۳۶)
کربن‌دی‌اکسید همان برق با انرژی باد۲ کیلوگرم۲۰۰ ضربدر ۰٫۰۱؛ نود برابر کمتر
درخت لازم برای جبران ۱۸۰ کیلوگرم۱۸ درخت میانسالهر درخت سالانه ۱۰ کیلوگرم مصرف می‌کند (ص ۳۶)
انقراض گونه‌ها تا سال ۲۰۵۰ در صورت ادامهٔ روندحدود یک‌سوم گونه‌هاآیا می‌دانید ص ۲۷

عددهای ۴ پنجم، ۱۵۹ لیتر و ۱۸۰ کیلوگرم از محبوب‌ترین عددهای امتحانی این فصل‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — فتوسنتز مصرف می‌کند، سوختن تولید!

در فتوسنتز گیاهان کربن‌دی‌اکسید مصرف می‌شود؛ در سوزاندن سوخت فسیلی و تنفس تولید می‌شود (ص ۲۷).

پرسش‌های چرخهٔ کربن همیشه همین دو طرف را می‌سنجند؛ جای مصرف و تولید را عوض نکن.

انسان و جانوران با خوردن گیاهان کربن را وارد بدن می‌کنند و با تنفس تولید می‌کنند (ص ۲۷).

⚠ نکتهٔ مهم — چهار پنجم می‌سوزد، یک پنجم می‌سازد

۴ پنجم نفت صرف تأمین انرژی در خانه و حمل‌ونقل و نیروگاه است (ص ۲۸).

فقط ۱ پنجم به فراورده‌های سودمند و تازه مثل پلاستیک تبدیل می‌شود (ص ۲۸).

جملهٔ مندلیف دربارهٔ اسکناس‌سوزی عیناً سؤال متن درسی است (ص ۲۹).

⚠ دام امتحانی — کربن بیشتر یعنی جوش بالاتر

با افزایش تعداد اتم‌های کربن، نقطهٔ جوش هیدروکربن بالا می‌رود؛ متان منفی ۱۶۸ و ایکوزان ۳۴۳ درجه (ص ۳۰).

دلیل: نیروی ربایش بین مولکول‌های درشت‌تر بیشتر است (ص ۳۰).

در روغن‌ها هم مولکول کوچک‌تر روان‌تر است؛ از رقیق به غلیظ یعنی از کربن کم به کربن زیاد (ص ۳۰).

⚠ نکتهٔ امتحانی — برش نفتی یکتا نیست

برش نفتی یک مادهٔ خالص نیست؛ مخلوطی از چند هیدروکربن با نقطهٔ جوش نزدیک است (ص ۳۲).

چون بعضی اجزای نفت نقطهٔ جوش بسیار نزدیک دارند، کامل جدا نمی‌شوند (ص ۳۲).

بالای برج سبک‌ها و رنگ روشن‌تر، پایین برج سنگین‌ها و رنگ تیره‌تر (ص ۳۲).

⚠ نکتهٔ امتحانی — حساب کربن‌دی‌اکسید برق خانه

کربن‌دی‌اکسید = برق مصرفی ضربدر ضریب منبع؛ زغال‌سنگ ۰٫۹ و باد ۰٫۰۱ (ص ۳۶).

نمونهٔ کتاب: ۲۰۰ کیلووات‌ساعت با زغال‌سنگ ۱۸۰ کیلوگرم و با باد ۲ کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید (ص ۳۶).

هر درخت میانسال سالانه ۱۰ کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید مصرف می‌کند؛ ۱۸۰ کیلوگرم یعنی ۱۸ درخت (ص ۳۶).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۲۵ تا ۳۸ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۳ از ۱۳