جزوهٔ فصل ۴: حرکت چیست

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۳۹ تا ۵۰ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۴: حرکت چیست

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «حرکت چیست» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: حرکت در همه‌جا از اتم تا زمین، مسافت و بردار جابه‌جایی و تفاوت نرده‌ای و برداری، سه رابطهٔ طلایی گالیله یعنی تندی متوسط و سرعت متوسط و شتاب متوسط، تبدیل یکا با عدد ۳٫۶، تندی لحظه‌ای و حرکت یکنواخت، و حل‌های کامل مثال‌های کتاب از دوچرخه‌سوار و بولت تا هواپیمای روی ناو. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

مسافت و بردار جابه‌جایی را تعریف می‌کنی و کمیت نرده‌ای را از کمیت برداری جدا می‌کنی.

۲

تندی متوسط را با رابطهٔ مسافت تقسیم بر زمان حساب می‌کنی و مفهوم فیزیکی عدد را بیان می‌کنی.

۳

یکای تندی را بین متر بر ثانیه و کیلومتر بر ساعت با ضریب ۳٫۶ تبدیل می‌کنی.

۴

سرعت متوسط را با رابطهٔ جابه‌جایی تقسیم بر زمان می‌یابی و جهت آن را همان جهت جابه‌جایی می‌نویسی.

۵

تندی لحظه‌ای و حرکت یکنواخت روی خط راست و حرکت دایره‌ای یکنواخت را از هم تشخیص می‌دهی.

۶

شتاب متوسط را با تغییر سرعت تقسیم بر زمان حساب می‌کنی و یکای متر بر مربع ثانیه را به‌کار می‌بری.

۷

مسائل کتاب مثل دوچرخه‌سوار، بولت، خودروی ناو و موتورسوار را با چیدن درست رابطه‌ها حل می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★همه‌چیز در جهان در حرکت است؛ الکترون‌های اتم به دور هسته می‌چرخند، اتم‌های نوک مداد نوسان می‌کنند و زمین در هر شبانه‌روز یک بار به دور خود می‌چرخد و در هر ثانیه ۳۰ کیلومتر دور خورشید می‌پیماید (ص ۳۹).
  2. ★مسافت پیموده‌شده یعنی مجموع طول‌هایی که برای رفتن از مبدأ به مقصد می‌پیماییم؛ طول کل مسیر طی‌شده بین نقطهٔ شروع و پایان حرکت؛ کمیتی نرده‌ای فقط با اندازه و با یکای متر (ص ۴۰).
  3. ★پاره‌خط جهت‌داری که مبدأ حرکت را به مقصد وصل می‌کند بردار جابه‌جایی نامیده می‌شود و با نماد d نشان داده می‌شود؛ مسافت و جابه‌جایی هر دو از جنس طول‌اند و برحسب متر اندازه‌گیری می‌شوند (ص ۴۱).
  4. ★پاسخ فعالیت ص ۴۱: مسافت شکل ۳ یعنی ۲۰۰ به‌علاوهٔ ۳۲۳ به‌علاوهٔ ۳۰۰ به‌علاوهٔ ۳۲۰ به‌علاوهٔ ۲۰۲ برابر ۱۳۴۵ متر یعنی حدود ۱٫۳ کیلومتر؛ جابه‌جایی با مقیاس ۱۰۰ متر از روی پاره‌خط مستقیم حساب می‌شود و کوتاه‌تر از مسافت است (ص ۴۱).
  5. ★جابه‌جایی هرگز از مسافت بیشتر نمی‌شود؛ فقط وقتی جسم روی خط راست و بدون تغییر جهت حرکت کند، مسافت و جابه‌جایی برابر می‌شوند (فکر کنید ص ۴۱).
  6. ★گالیله نزدیک به ۵۰۰ سال پیش تندی متوسط را معرفی کرد: تندی متوسط مساوی است با مسافت پیموده‌شده تقسیم بر مدت زمان صرف‌شده؛ یکای آن متر بر ثانیه است (ص ۴۲).
  7. ★مثال ۱ ص ۴۲: دوچرخه‌سواری ۸۴۰ متر را در ۶۰ ثانیه می‌پیماید؛ تندی متوسط ۸۴۰ تقسیم بر ۶۰ برابر ۱۴ متر بر ثانیه؛ مفهوم فیزیکی: در هر ثانیه به‌طور متوسط ۱۴ متر می‌رود (ص ۴۲).
  8. ★رکورد اوسین بولت: دوی ۱۰۰ متر در ۹٫۵۸ ثانیه (سال ۲۰۰۹)؛ تندی متوسط حدود ۱۰٫۴ متر بر ثانیه؛ یعنی در هر ثانیه به‌طور متوسط ۱۰٫۴ متر پیموده است؛ دوندهٔ معمولی حدود ۷ تا ۸ متر بر ثانیه می‌دود (ص ۴۲).
  9. ★برای تبدیل متر بر ثانیه به کیلومتر بر ساعت عدد را در ۳٫۶ ضرب و برای برعکس بر ۳٫۶ تقسیم می‌کنیم؛ چون هر کیلومتر ۱۰۰۰ متر و هر ساعت ۳۶۰۰ ثانیه است (ص ۴۳).
  10. ★مثال مسجد جامع تا مسجد خلیج‌فارس جزیرهٔ ابوموسی: ۳٫۴ کیلومتر در ۶ دقیقه یعنی ۳۴۰۰ متر در ۳۶۰ ثانیه؛ تندی متوسط حدود ۹٫۴ متر بر ثانیه؛ همیشه قبل از تقسیم یکاها را یکی کن (ص ۴۳).
  11. ★سرعت متوسط مساوی است با بردار جابه‌جایی تقسیم بر مدت زمان صرف‌شده؛ کمیتی برداری است و جهتش همان جهت بردار جابه‌جایی است (ص ۴۵).
  12. ★مثال ۳ ص ۴۶: خودرویی در ۳۰ دقیقه یعنی ۰٫۵ ساعت مسیر ۴۶ کیلومتری را می‌رود و جابه‌جایی‌اش ۲۴ کیلومتر به طرف جنوب شرقی است؛ تندی متوسط ۹۲ کیلومتر بر ساعت و سرعت متوسط ۴۸ کیلومتر بر ساعت به طرف جنوب شرقی؛ جابه‌جایی کمتر از مسافت است پس سرعت هم کمتر از تندی درمی‌آید (ص ۴۶).
  13. ★به تندی متحرک در هر لحظه، تندی لحظه‌ای می‌گویند؛ سرعت‌سنج خودرو تندی لحظه‌ای را نشان می‌دهد؛ خودروی پشت چراغ قرمز تندی لحظه‌ای صفر دارد (ص ۴۷).
  14. ★اگر تندی متحرک در طول مسیر A تا B تغییری نکرده باشد، تندی متوسط و تندی لحظه‌ای برابرند و می‌گوییم متحرک به‌طور یکنواخت روی مسیر مستقیم حرکت کرده است؛ حرکت با تندی ثابت روی مسیر دایره‌ای، حرکت دایره‌ای یکنواخت است (ص ۴۷).
  15. ★قایق‌ها در مه برای برخورد نکردن افزون بر تندی باید جهت حرکت یکدیگر را هم بدانند؛ یعنی باید سرعت یکدیگر را بدانند (شکل ۶ ص ۴۸).
  16. ★شتاب متوسط مساوی است با تغییر سرعت تقسیم بر مدت زمان تغییر سرعت؛ یکای آن متر بر مربع ثانیه؛ چون سرعت برداری است، تغییر سرعت و شتاب هم برداری‌اند و جهتشان را باید بنویسیم (ص ۴۹).
  17. ★مثال ۴ ص ۴۹: خودرو رو به شرق در ۵ ثانیه از ۱۸ به ۷۲ کیلومتر بر ساعت می‌رسد؛ تغییر سرعت ۵۴ کیلومتر بر ساعت یعنی ۱۵ متر بر ثانیه؛ شتاب ۱۵ تقسیم بر ۵ برابر ۳ متر بر مربع ثانیه به طرف شرق (ص ۴۹).
  18. ★مثال ۵ ص ۵۰: هواپیمای روی ناو با شتاب ۳۱ متر بر مربع ثانیه در جهت شرق؛ زمان رسیدن از سکون به ۶۲ متر بر ثانیه برابر ۶۲ تقسیم بر ۳۱ یعنی ۲ ثانیه؛ موتورسوار ص ۵۰ هم: ۵۴ کیلومتر بر ساعت یعنی ۱۵ متر بر ثانیه در ۶ ثانیه؛ شتاب ۲٫۵ متر بر مربع ثانیه به طرف شمال‌شرق (ص ۵۰).

تعریف کلمه‌های مهم

مسافت

طول کل مسیر طی‌شده بین نقطهٔ شروع و نقطهٔ پایان حرکت؛ کمیتی نرده‌ای با یکای متر.

بردار جابه‌جایی

پاره‌خط جهت‌داری که نقطهٔ شروع حرکت را به نقطهٔ پایان وصل می‌کند؛ با نماد d.

تندی متوسط

نسبت مسافت پیموده‌شده به مدت زمان صرف‌شده؛ کمیتی نرده‌ای با یکای متر بر ثانیه.

سرعت متوسط

نسبت بردار جابه‌جایی به مدت زمان صرف‌شده؛ کمیتی برداری که جهتش همان جهت جابه‌جایی است.

تندی لحظه‌ای

تندی متحرک در هر لحظه؛ همان چیزی که سرعت‌سنج خودرو نشان می‌دهد.

حرکت یکنواخت روی خط راست

حرکتی که تندی و جهتش تغییر نمی‌کند؛ در آن تندی متوسط و لحظه‌ای برابرند.

حرکت دایره‌ای یکنواخت

حرکت با تندی ثابت روی مسیر دایره‌ای؛ مثل دور میدان زدن با تندی ثابت.

شتاب متوسط

نسبت تغییر سرعت به مدت زمان تغییر سرعت؛ کمیتی برداری با یکای متر بر مربع ثانیه.

کمیت نرده‌ای

کمیتی که فقط اندازه دارد و جهت ندارد؛ مثل مسافت، زمان و تندی.

کمیت برداری

کمیتی که هم اندازه دارد و هم جهت؛ مثل جابه‌جایی، سرعت و شتاب.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

سه رابطهٔ طلایی حرکت — ص ۴۲ و ۴۵ و ۴۹ کتاب

کمیترابطهیکا
تندی متوسطمسافت پیموده‌شده تقسیم بر مدت زمانمتر بر ثانیه
سرعت متوسطبردار جابه‌جایی تقسیم بر مدت زمانمتر بر ثانیه با جهت
شتاب متوسطتغییر سرعت تقسیم بر مدت زمان تغییرمتر بر مربع ثانیه با جهت

با این سه رابطه و تبدیل ۳٫۶، همهٔ سؤال‌های محاسباتی فصل حل می‌شود.

کمیت نرده‌ای یا برداری؟ — فعالیت ص ۴۱ کتاب

کمیتنوعدلیل
مسافت پیموده‌شدهنرده‌ایفقط اندازه دارد
زماننرده‌ایفقط اندازه دارد
تندی متوسطنرده‌ایاز مسافت نرده‌ای ساخته می‌شود
بردار جابه‌جاییبرداریاندازه و جهت دارد
سرعت متوسطبرداریجهتش جهت جابه‌جایی است
شتاب متوسطبرداریاز تغییر سرعتِ برداری ساخته می‌شود

این جدول سؤال «کدام کمیت برداری است؟» را همیشه جواب می‌دهد.

رکوردهای تندی متوسط — خود را بیازمایید ص ۴۳ کتاب

متحرکمسافتزمانتندی متوسط
دونده۱۰۰۰ متر۱۵۰ ثانیهحدود ۶٫۷ متر بر ثانیه
خودروی مسابقه۱۰۰۰ متر۱۰ ثانیه۱۰۰ متر بر ثانیه
هواپیمای مسافربری۱۰۰۰ متر۴ ثانیه۲۵۰ متر بر ثانیه
صوت در هوا۱۰۰۰ متر۳ ثانیهحدود ۳۳۳ متر بر ثانیه
شاتل فضایی۱۰۰۰ متر۰٫۱ ثانیه۱۰۰۰۰ متر بر ثانیه

نور هم در هر ثانیه ۳۰۰۰۰۰ کیلومتر می‌رود؛ سریع‌ترین متحرک جهان (ص ۴۳).

مثال‌های محاسباتی مهم کتاب — با جواب

مثالداده‌هاپاسخ
مثال ۱ ص ۴۲۸۴۰ متر در ۶۰ ثانیهتندی متوسط ۱۴ متر بر ثانیه
بولت ص ۴۲۱۰۰ متر در ۹٫۵۸ ثانیهحدود ۱۰٫۴ متر بر ثانیه
ابوموسی ص ۴۳۳٫۴ کیلومتر در ۶ دقیقهحدود ۹٫۴ متر بر ثانیه
مثال ۳ ص ۴۶۴۶ کیلومتر و جابه‌جایی ۲۴ کیلومتر در ۰٫۵ ساعتتندی ۹۲ و سرعت ۴۸ کیلومتر بر ساعت به طرف جنوب شرقی
مثال ۴ ص ۴۹از ۱۸ به ۷۲ کیلومتر بر ساعت در ۵ ثانیهشتاب ۳ متر بر مربع ثانیه به طرف شرق
مثال ۵ ص ۵۰شتاب ۳۱ و سرعت هدف ۶۲ متر بر ثانیهزمان ۲ ثانیه
موتورسوار ص ۵۰از سکون به ۵۴ کیلومتر بر ساعت در ۶ ثانیهشتاب ۲٫۵ متر بر مربع ثانیه به طرف شمال‌شرق

الگوی همهٔ حل‌ها: یکاها را یکی کن، رابطهٔ درست را بچین و جهت بردارها را ننویس نگاه نکن!

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
مسافت زمین دور خورشید در هر ثانیه۳۰ کیلومترشکل ۱ ص ۳۹
تبدیل ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت به متر بر ثانیهحدود ۳۳ متر بر ثانیهتقسیم بر ۳٫۶ (ص ۴۷)
زمان تهران تا اصفهان با ۱۱۲ کیلومتر بر ساعتحدود ۴٫۱ ساعت۴۶۰ تقسیم بر ۱۱۲ (ص ۴۷)
تغییر سرعت مثال ۴۵۴ کیلومتر بر ساعت یعنی ۱۵ متر بر ثانیه۷۲ منهای ۱۸ و تقسیم بر ۳٫۶
مفهوم تندی ۱۴ متر بر ثانیهدر هر ثانیه ۱۴ مترمفهوم فیزیکی تندی متوسط (ص ۴۲)
تندی خودروی پشت چراغ قرمزصفرتندی لحظه‌ای در لحظهٔ توقف (ص ۴۷)

عددهای ۳۰ کیلومتر و ۳٫۶ و ۱۴ متر بر ثانیه ستون‌های سؤال‌های محاسباتی فصل ۴ هستند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — مسافت و جابه‌جایی یکی نیستند!

مسافت مجموع طول مسیر پیچ‌درپیچ است؛ جابه‌جایی پاره‌خط مستقیم مبدأ تا مقصد با جهت (ص ۴۰ و ۴۱).

جابه‌جایی هرگز از مسافت بیشتر نمی‌شود؛ روی خط راست و بدون تغییر جهت برابر می‌شوند (فکر کنید ص ۴۱).

در شکل ۳ کتاب مسافت ۱۳۴۵ متر بود ولی جابه‌جایی حدود ۹۰۰ متر از روی مقیاس (ص ۴۱).

⚠ نکتهٔ مهم — تندی نرده‌ای است، سرعت برداری

تندی متوسط از مسافتِ نرده‌ای ساخته می‌شود و فقط اندازه دارد (ص ۴۲).

سرعت متوسط از جابه‌جاییِ برداری ساخته می‌شود و جهتش همان جهت جابه‌جایی است (ص ۴۵).

پرسش «سرعت ۴۰ کیلومتر بر ساعت به طرف شمال» یعنی جهت هم گفته شده؛ این سرعت است نه تندی (ص ۴۷).

⚠ دام امتحانی — تبدیل یکا با ۳٫۶

متر بر ثانیه به کیلومتر بر ساعت: ضرب در ۳٫۶؛ برعکس: تقسیم بر ۳٫۶ (ص ۴۳).

دلیل: هر کیلومتر ۱۰۰۰ متر و هر ساعت ۳۶۰۰ ثانیه است؛ ۳۶۰۰ تقسیم بر ۱۰۰۰ برابر ۳٫۶.

قبل از هر محاسبه یکاها را یکی کن: کیلومتر به متر و دقیقه به ثانیه؛ مثل ۳٫۴ کیلومتر یعنی ۳۴۰۰ متر (ص ۴۳).

⚠ نکتهٔ امتحانی — حرکت یکنواخت و دایره‌ای یکنواخت

تندی ثابت روی خط راست و بدون تغییر جهت یعنی حرکت یکنواخت؛ تندی متوسط و لحظه‌ای برابرند (ص ۴۷).

تندی ثابت روی مسیر دایره‌ای یعنی حرکت دایره‌ای یکنواخت؛ ولی چون جهت عوض می‌شود، شتاب دارد (ص ۴۷).

سرعت‌سنج خودرو تندی لحظه‌ای را نشان می‌دهد؛ پشت چراغ قرمز صفر است (ص ۴۷).

⚠ نکتهٔ امتحانی — جهت شتاب را همیشه بنویس

شتاب کمیت برداری است؛ پاسخ بدون جهت نصف نمره می‌گیرد (ص ۴۹).

الگوی حل: تغییر سرعت را برحسب متر بر ثانیه بنویس، بعد بر زمان تقسیم کن؛ مثال ۴: ۱۵ تقسیم بر ۵ برابر ۳ به طرف شرق (ص ۴۹).

رابطهٔ شتاب دو حالت دارد: پیدا کردن شتاب یا پیدا کردن زمان؛ مثال ۵: ۶۲ تقسیم بر ۳۱ برابر ۲ ثانیه (ص ۵۰).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۳۹ تا ۵۰ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۴ از ۱۳