جزوهٔ فصل ۵: نیرو

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۵۱ تا ۶۲ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۵: نیرو

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «نیرو» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: اثرهای نیرو و اثر متقابل، نیروهای متوازن و قانون اول نیوتون با چترباز و قایق، نیروی خالص با سه حالت هل دادن جعبه، قانون دوم نیوتون با فرمول شتاب مساوی نیرو تقسیم بر جرم و مثال گاری‌ها، وزن و شتاب جاذبه و وزن روی ماه و مریخ، قانون سوم نیوتون یعنی کنش و واکنش، و در پایان نیروی عمودی سطح و اصطکاک ایستایی و جنبشی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

اثرهای نیرو بر جسم را نام می‌بری و توضیح می‌دهی نیرو اثر متقابل بین دو جسم است.

۲

نیروهای متوازن و برآیند صفر را تشخیص می‌دهی و قانون اول نیوتون را به جعبهٔ ساکن و چترباز و قایق پیوند می‌زنی.

۳

نیروی خالص را در حالت‌های هم‌جهت و مخالف‌جهت حساب می‌کنی و آن را عامل شتاب می‌دانی.

۴

قانون دوم نیوتون را با رابطهٔ شتاب مساوی نیروی خالص تقسیم بر جرم به‌کار می‌بری و جهت شتاب را می‌نویسی.

۵

وزن را با رابطهٔ وزن مساوی جرم ضربدر شتاب جاذبه حساب می‌کنی و وزن روی زمین و ماه و مریخ مقایسه می‌کنی.

۶

قانون سوم نیوتون یعنی کنش و واکنش را با مثال‌های دیوار و چکش و آهن‌ربا شرح می‌دهی.

۷

نیروی عمودی سطح و اصطکاک ایستایی و جنبشی را از هم جدا می‌کنی و نقش ناهمواری‌های سطح را توضیح می‌دهی.

نکات کلیدی

  1. ★اثرهای نیرو بر جسم: شروع به حرکت کردن، توقف، کم یا زیاد شدن اندازهٔ سرعت، تغییر جهت سرعت و تغییر شکل جسم؛ تغییر رنگ اثر نیرو نیست (ص ۵۱).
  2. ★نیرو اثر متقابل بین دو جسم است؛ اگر دوستت را هل بدهی او نیز تو را هل می‌دهد؛ در به وجود آمدن نیرو همواره دو جسم مشارکت دارند و لازم نیست در تماس باشند؛ مثل نیروی گرانش زمین (ص ۵۱).
  3. ★اگر بر جسمی چند نیرو هم‌زمان اثر کند و اثر یکدیگر را خنثی کنند، نیروها متوازن‌اند و برآیند آنها صفر است (ص ۵۲).
  4. ★قانون اول نیوتون: یک جسم حالت سکون یا حرکت یکنواخت روی خط راست خود را حفظ می‌کند مگر آنکه تحت تأثیر نیرو یا نیروهایی مجبور به تغییر آن حالت شود (ص ۵۲).
  5. ★چترباز وقتی نیروی وزن و نیروی مقاومت هوا هم‌اندازه باشند با سرعت ثابت به طرف زمین حرکت می‌کند؛ قایق ساکن چون نیروی رو به بالای آب با وزنش هم‌اندازه است؛ جعبهٔ ساکن چون نیروی هل‌دهنده با اصطکاک برابر است (ص ۵۲).
  6. ★فعالیت جعبه ص ۵۳ و ۵۴: دو نیروی ۱۰۰ نیوتونی مخالف → نیروی خالص صفر؛ ۱۲۰ از چپ و ۵۰ از راست → ۷۰ نیوتون به طرف چپ؛ دو نیروی ۶۰ هم‌جهت → ۱۲۰ نیوتون به طرف راست؛ نیروهای مخالف کم می‌شوند و هم‌جهت‌ها جمع می‌شوند (ص ۵۳ و ۵۴).
  7. ★نیروی خالص وارد بر یک جسم سبب تغییر سرعت آن می‌شود؛ یعنی نیرو سبب ایجاد شتاب می‌شود؛ اگر نیروی بالابری هواپیما از وزنش بیشتر شود اوج می‌گیرد و اگر کمتر شود ارتفاعش کم می‌شود (ص ۵۳ و ۵۴).
  8. ★قانون دوم نیوتون: هرگاه بر جسم نیروی خالصی وارد شود، جسم شتاب می‌گیرد که نسبت مستقیم با نیروی خالص دارد، در همان جهت نیروی خالص است و با جرم جسم نسبت وارون دارد؛ رابطهٔ کتاب: شتاب مساوی نیروی خالص تقسیم بر جرم (ص ۵۵).
  9. ★مثال گاری‌ها ص ۵۶: نیروی ۴۰ نیوتون بر گاری ۲۰ کیلوگرمی شتاب ۲ متر بر مربع ثانیه می‌دهد؛ نیروی ۶۰ نیوتون بر همان گاری شتاب ۳ و نیروی ۴۰ نیوتون بر گاری ۴۰ کیلوگرمی شتاب ۱؛ نیروی بیشتر شتاب بیشتر و جرم بیشتر شتاب کمتر (ص ۵۶).
  10. ★مثال ماشین اسباب‌بازی ص ۵۷: ماشین ۲ کیلوگرمی با شتاب ۰٫۵ متر بر مربع ثانیه؛ نیروی خالص مساوی جرم ضربدر شتاب یعنی ۱ نیوتون و در جهت پیکان حرکت (ص ۵۷).
  11. ★وزن جسم برابر نیروی گرانشی است که از طرف زمین بر جسم وارد می‌شود؛ با نیروسنج اندازه گرفته می‌شود و یکای آن نیوتون است؛ کیلوگرم یکای جرم است نه وزن (ص ۵۷).
  12. ★وزن جسم مساوی است با جرم جسم ضربدر شتاب جاذبه؛ شتاب جاذبه در سطح زمین تقریباً ۹٫۸ متر بر مربع ثانیه است که برای سادگی در بعضی مسئله‌ها ۱۰ فرض می‌شود (ص ۵۷).
  13. ★جرم دانش‌آموزی ۵۰ کیلوگرم: وزن روی زمین ۵۰ ضربدر ۹٫۸ برابر ۴۹۰ نیوتون (با تقریب ۱۰ برابر ۵۰۰)؛ روی ماه با شتاب جاذبه ۱٫۶ فقط ۸۰ نیوتون و جرمش همان ۵۰ کیلوگرم می‌ماند (ص ۵۸).
  14. ★آیا می‌دانید ص ۵۸: جسم ۱۰ کیلوگرمی روی زمین ۹۸ نیوتون، روی ماه ۱۶ نیوتون و روی مریخ ۳۷ نیوتون وزن دارد؛ جرم یکسان ولی وزن متفاوت چون شتاب جاذبه فرق دارد.
  15. ★قانون سوم نیوتون: هرگاه جسمی به جسم دیگر نیرو وارد کند، جسم دوم نیز به جسم اول نیرویی هم‌اندازه ولی در خلاف جهت وارد می‌کند؛ کنش و واکنش؛ مثل چکش و میخ و آهن‌رباهای دفع‌کننده (ص ۵۹).
  16. ★نیروی عمودی سطح یا نیروی عمودی تکیه‌گاه: نیرویی که سطح میز رو به بالا بر جسم وارد می‌کند تا وزن را خنثی کند؛ هم‌اندازهٔ وزن است و هرچه جسم سنگین‌تر باشد بزرگ‌تر می‌شود؛ نماد کتاب FN است (ص ۶۰).
  17. ★اصطکاک ایستایی وقتی وارد می‌شود که جسم ساکن است و می‌خواهیم حرکتش دهیم؛ مانع شروع حرکت می‌شود؛ اصطکاک جنبشی وقتی است که جسم روی سطح لغزش دارد؛ در خلاف جهت حرکت است و سبب کاهش سرعت و توقف می‌شود (ص ۶۰ و ۶۱).
  18. ★نیروی اصطکاک به جنس سطح‌های در تماس بستگی دارد و از ناهمواری‌های میکروسکوپی سطح‌ها می‌آید؛ صخره‌نوردان زیرهٔ خاص برای زیاد شدن اصطکاک و اسکی‌بازان چوب صیقلی برای کم شدن اصطکاک به‌کار می‌برند؛ هرچه دو جسم بیشتر فشرده شوند اصطکاک بیشتر می‌شود (ص ۶۲).

تعریف کلمه‌های مهم

نیرو

اثر متقابل بین دو جسم که می‌تواند حرکت را شروع کند، متوقف کند، سرعت را تغییر دهد یا جسم را تغییر شکل دهد.

نیروهای متوازن

نیروهایی که اثر یکدیگر را خنثی می‌کنند و برآیندشان صفر است.

نیروی خالص

برآیند همهٔ نیروهای وارد بر جسم؛ سبب تغییر سرعت و شتاب گرفتن جسم می‌شود.

قانون اول نیوتون

جسم سکون یا حرکت یکنواخت روی خط راست خود را حفظ می‌کند مگر تحت تأثیر نیرو تغییر کند.

قانون دوم نیوتون

شتاب جسم نسبت مستقیم با نیروی خالص و نسبت وارون با جرم دارد و در جهت نیروی خالص است.

قانون سوم نیوتون

هرگاه جسمی به جسم دیگر نیرو وارد کند، جسم دوم نیرویی هم‌اندازه ولی در خلاف جهت به آن وارد می‌کند.

وزن

نیروی گرانشی که زمین بر جسم وارد می‌کند؛ با نیروسنج اندازه گرفته می‌شود و یکایش نیوتون است.

شتاب جاذبه

شتابی که وزن به جسم می‌دهد؛ در سطح زمین تقریباً ۹٫۸ متر بر مربع ثانیه است.

نیروی عمودی سطح

نیرویی که تکیه‌گاه رو به بالا بر جسم وارد می‌کند تا وزن را خنثی کند؛ هم‌اندازهٔ وزن است.

اصطکاک ایستایی و جنبشی

اصطکاک ایستایی مانع شروع حرکت جسم ساکن و اصطکاک جنبشی در خلاف جهت حرکت جسم لغزنده است و سرعت را کم می‌کند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

حالت‌های محاسبهٔ نیروی خالص — فعالیت ص ۵۳ و ۵۴ کتاب

حالتنیروهانیروی خالص
دو نفر از دو طرف۱۰۰ و ۱۰۰ مخالفصفر؛ جعبه ساکن می‌ماند
۱۲۰ از چپ و ۵۰ از راستمخالف نابرابر۷۰ نیوتون به طرف چپ
دو نفر هر دو به راست۶۰ و ۶۰ هم‌جهت۱۲۰ نیوتون به طرف راست

نیروهای مخالف یکدیگر را کم می‌کنند و نیروهای هم‌جهت با هم جمع می‌شوند (ص ۵۴).

مثال گاری‌ها — قانون دوم نیوتون ص ۵۶ کتاب

نیروی خالصجرمشتاب
۴۰ نیوتون۲۰ کیلوگرم۲ متر بر مربع ثانیه
۶۰ نیوتون۲۰ کیلوگرم۳ متر بر مربع ثانیه
۴۰ نیوتون۴۰ کیلوگرم۱ متر بر مربع ثانیه

با جرم ثابت، نیروی بیشتر شتاب بیشتر؛ با نیروی ثابت، جرم بیشتر شتاب کمتر (ص ۵۶).

وزن جسم ۱۰ کیلوگرمی در جای‌های مختلف — آیا می‌دانید ص ۵۸ کتاب

مکانشتاب جاذبهوزن جسم ۱۰ کیلوگرمی
زمین۹٫۸ متر بر مربع ثانیه۹۸ نیوتون
ماه۱٫۶ متر بر مربع ثانیه۱۶ نیوتون
مریخ۳٫۷ متر بر مربع ثانیه۳۷ نیوتون

جرم همه‌جا ۱۰ کیلوگرم می‌ماند؛ فقط وزن با شتاب جاذبه عوض می‌شود (ص ۵۸).

مقایسهٔ اصطکاک ایستایی و جنبشی — ص ۶۰ و ۶۱ کتاب

ویژگیاصطکاک ایستاییاصطکاک جنبشی
زمان وارد شدنجسم ساکن است و می‌خواهیم حرکتش دهیمجسم روی سطح در حال لغزش است
جهت نیروخلاف جهت نیروی هل‌دهندهخلاف جهت حرکت جسم
نقشمانع شروع حرکتکاهش سرعت و توقف جسم
نمونهبستهٔ سنگین که با هل کم تکان نمی‌خوردتوپی که بعد از رها شدن کم‌کم می‌ایستد

هر دو از ناهمواری‌های میکروسکوپی سطح‌های در تماس می‌آیند (ص ۶۲).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
شتاب گاری ۲۰ کیلوگرمی با نیروی ۶۰ نیوتون۳ متر بر مربع ثانیه۶۰ تقسیم بر ۲۰ (ص ۵۶)
نیروی خالص ماشین اسباب‌بازی ۲ کیلوگرمی با شتاب ۰٫۵۱ نیوتون۲ ضربدر ۰٫۵ (ص ۵۷)
وزن دانش‌آموز ۵۰ کیلوگرمی روی زمین۴۹۰ نیوتون۵۰ ضربدر ۹٫۸ (ص ۵۸)
وزن جسم ۱۰ کیلوگرمی روی ماه۱۶ نیوتون۱۰ ضربدر ۱٫۶ (ص ۵۸)
نیروی خالص جعبهٔ فعالیت۷۰ نیوتون به طرف چپ۱۲۰ منهای ۵۰ (ص ۵۴)
نیروی عمودی سطح روی جسم ۱۰ کیلوگرمی۹۸ نیوتون رو به بالاهم‌اندازهٔ وزن (ص ۶۰)
شتاب جاذبهٔ زمین و ماه۹٫۸ و ۱٫۶ متر بر مربع ثانیهآیا می‌دانید ص ۵۸

فرمول‌های ستون فقرات فصل: شتاب مساوی نیرو تقسیم بر جرم و وزن مساوی جرم ضربدر شتاب جاذبه.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — متوازن یعنی هیچ تغییری نه!

نیروهای متوازن یعنی برآیند صفر؛ جسم ساکن ساکن می‌ماند و جسم متحرک با سرعت ثابت می‌رود (ص ۵۲).

چترباز با سرعت ثابت پایین می‌آید چون وزن و مقاومت هوا هم‌اندازه‌اند (ص ۵۲).

حرکت با سرعت ثابت هم «متوازن» است؛ فقط شتاب گرفتن یا کند شدن نشانهٔ نیروی خالص است.

⚠ نکتهٔ مهم — جهت شتاب همان جهت نیروی خالص است

قانون دوم نیوتون: شتاب در همان جهت نیروی خالص است و با جرم نسبت وارون دارد (ص ۵۵).

پاسخ مسئله بدون جهت ناقص است؛ مثل ۳ متر بر مربع ثانیه به طرف شرق (مثال ۴ فصل ۴ را یادت هست!).

برای پیدا کردن نیرو از شتاب، رابطه را برعکس کن: نیروی خالص مساوی جرم ضربدر شتاب (ص ۵۷).

⚠ دام امتحانی — جرم و وزن یکی نیستند!

کیلوگرم یکای جرم است و نیوتون یکای وزن؛ وزن با نیروسنج اندازه گرفته می‌شود (ص ۵۷).

جرم خاصیت خود جسم است و جابه‌جا نمی‌شود؛ وزن به گرانش محل بستگی دارد (ص ۵۸).

جسم ۱۰ کیلوگرمی: روی زمین ۹۸، روی مریخ ۳۷ و روی ماه ۱۶ نیوتون؛ روی ماه فقط ۸۰ نیوتون برای جسم ۵۰ کیلوگرمی (ص ۵۸).

⚠ نکتهٔ امتحانی — کنش و واکنش بر دو جسم مختلف اثر می‌کنند

قانون سوم نیوتون: نیروها همیشه جفت‌اند؛ هم‌اندازه و در خلاف جهت ولی بر دو جسم مختلف (ص ۵۹).

چکش به میخ نیرو می‌دهد و میخ به چکش؛ دست دیوار را هل می‌دهد و دیوار دست را (ص ۵۹).

چون دو نیرو بر دو جسم مختلف اثر می‌کنند، یکدیگر را خنثی نمی‌کنند و پسر و اسب هر دو شتاب می‌گیرند (ص ۵۹).

⚠ نکتهٔ امتحانی — اصطکاک را گاهی کم می‌کنیم و گاهی زیاد

اصطکاک از ناهمواری‌های میکروسکوپی سطح‌های در تماس می‌آید و با فشار بیشتر بیشتر می‌شود (ص ۶۲).

کم کردن اصطکاک: چوب اسکی صیقلی و روان‌کاری چرخ‌دنده‌ها؛ زیاد کردن: کفش صخره‌نوردی و لاستیک خودرو (ص ۶۲).

در آزمایش نیروسنجی، جسم را با سرعت ثابت بکش تا عدد نیروسنج اصطکاک جنبشی را نشان دهد (فعالیت ص ۶۲).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۵۱ تا ۶۲ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۵ از ۱۳