جزوهٔ درس — صفحه‌های ۶۳ تا ۷۲ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۶: زمین ساخت ورقه‌ای

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «زمین ساخت ورقه‌ای» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: خشکی پانگه‌آ و اقیانوس پانتالاسا و دریای تتیس، دو خشکی لورازیا و گندوانا، چهار شاهد وگنر برای جابه‌جایی قاره‌ها، نظریهٔ زمین‌ساخت ورقه‌ای، جریان‌های همرفتی سست‌کره به‌عنوان موتور حرکت ورقه‌ها، فرورانش ورقهٔ اقیانوسی زیر قاره‌ای، پیامدهای برخورد ورقه‌ها از رشته‌کوه زاگرس تا کمربند لرزه‌خیز اقیانوس آرام و سونامی، و در پایان تفاوت گسل و درزه. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

پانگه‌آ و پانتالاسا و دریای تتیس و دو خشکی لورازیا و گندوانا را روی نقشهٔ گذشتهٔ زمین نشان می‌دهی.

۲

چهار شاهد وگنر برای جابه‌جایی قاره‌ها را نام می‌بری و هر کدام را توضیح می‌دهی.

۳

نظریهٔ زمین‌ساخت ورقه‌ای را بیان می‌کنی و سه نوع حرکت ورقه‌ها و پیامدهایشان را جدا می‌کنی.

۴

جریان همرفتی سست‌کره را علت حرکت ورقه‌ها توضیح می‌دهی و نقش اختلاف دما و چگالی را می‌گویی.

۵

فرورانش ورقهٔ اقیانوسی زیر ورقهٔ قاره‌ای را با دلیل چگالی شرح می‌دهی و فرضیهٔ گسترش بستر اقیانوس‌ها را می‌گویی.

۶

پیامدهای برخورد ورقه‌ها یعنی رشته‌کوه و چین‌خوردگی و زمین‌لرزه و آتشفشان و سونامی را با مثال زاگرس و کمربند اقیانوس آرام می‌گویی.

۷

گسل را از درزه تشخیص می‌دهی و اهمیت ایمنی ساخت‌وساز را توجیه می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش در سطح کرهٔ زمین یک خشکی واحد و بزرگ به نام پانگه‌آ وجود داشت که اطراف آن را اقیانوس بزرگی به نام پانتالاسا فراگرفته بود (ص ۶۴).
  2. ★پانگه‌آ بعدها به دو خشکی کوچک‌تر تقسیم شد و بین آنها دریای تتیس قرار گرفت: لورازیا در شمال و گندوانا در جنوب؛ هر کدام هم به قطعات کوچک‌تر شکستند و قاره‌های امروزی را ساختند (ص ۶۴ و ۶۵).
  3. ★لورازیا شامل آمریکای شمالی و اوراسیا و گندوانا شامل آمریکای جنوبی و آفریقا و هند و استرالیا و قطب جنوب بود (خود را بیازمایید ص ۶۵).
  4. ★اولین بار بیش از یک قرن پیش دانشمند آلمانی آلفرد وگنر با مطالعهٔ پدیده‌های سطح زمین پی برد قاره‌ها نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند؛ در آن زمان عده‌ای مخالف بودند و وگنر در سال ۱۹۳۰ فوت کرد؛ ۳۸ سال بعد یعنی سال ۱۹۶۸ نظریهٔ زمین‌ساخت ورقه‌ای اثبات شد و یافته‌های او پذیرفته شد (ص ۶۶).
  5. ★چهار شاهد جابه‌جایی قاره‌ها در شکل ۴ ص ۶۶: تشابه فسیل جانداران در قاره‌های دور از هم، انطباق حاشیهٔ شرقی آمریکای جنوبی با حاشیهٔ غربی آفریقا، تشابه سنگ‌شناسی آفریقا و آمریکای جنوبی و وجود آثار یخچال‌های قدیمی در قاره‌های مختلف (ص ۶۶).
  6. ★بر اساس نظریهٔ زمین‌ساخت ورقه‌ای، سنگ‌کره از تعدادی ورقهٔ کوچک و بزرگ مجزا از هم تشکیل شده است که نسبت به هم حرکت دارند؛ ورقه‌ها روی سست‌کرهٔ خمیری سُر می‌خورند؛ بزرگ‌ترین ورقه، ورقهٔ اقیانوس آرام است (ص ۶۷).
  7. ★ورقه‌ها گاهی از هم دور می‌شوند، گاهی به هم نزدیک می‌شوند و گاهی کنار هم امتداد لغز دارند؛ دور شدن سبب بالا آمدن مذاب و ساخت ورقهٔ جدید و آتشفشان و لرزه، نزدیک شدن سبب رشته‌کوه و چین‌خوردگی و فرورانش، و امتداد لغز سبب زمین‌لرزه‌های متعدد بیشتر در بستر اقیانوس‌ها می‌شود (ص ۶۷).
  8. ★دانشمندان علت حرکت ورقه‌های سنگ‌کره را جریان‌های همرفتی سست‌کره می‌دانند؛ سست‌کره حالت خمیری دارد و در قسمت پایین آن دما بیشتر و چگالی کمتر است؛ اختلاف دما و چگالی بین بالا و پایین، پدیدهٔ همرفت را می‌سازد و مواد خمیری با بالا آمدن، ورقه‌ها را جابه‌جا می‌کنند (ص ۶۸).
  9. ★فرضیهٔ گسترش بستر اقیانوس‌ها هری هس در سال ۱۹۶۲ مطرح کرد: مواد مذاب در وسط اقیانوس‌ها بالا می‌آیند و پس از انجماد ورقهٔ اقیانوسی جدید می‌سازند؛ ورقهٔ جدید با سرعت متوسط حدود ۵ سانتی‌متر در سال از وسط اقیانوس به سمت ساحل حرکت می‌کند و به زیر ورقهٔ قاره‌ای فرو می‌رود (ص ۶۸).
  10. ★ناخن‌های انگشتان دست حدود ۳ تا ۵ سانتی‌متر در سال رشد می‌کنند؛ تقریباً هم‌سرعت حرکت ورقه‌های سنگ‌کره؛ این مقایسه نشان می‌دهد حرکت قاره‌ها آهسته اما مستمر است (فعالیت ص ۶۹).
  11. ★در محل دور شدن ورقه‌ها مواد مذاب گوشته بالا می‌آیند و ورقهٔ جدید می‌سازند و در آن نواحی آتشفشان و زمین‌لرزه‌های متعدد رخ می‌دهد؛ برخورد ورقه‌ها هم پدیده‌هایی مانند رشته‌کوه و چین‌خوردگی و گسل و زمین‌لرزه و فوران آتشفشان می‌سازد (ص ۶۹ و ۷۰).
  12. ★کمربند لرزه‌خیز اطراف اقیانوس آرام یکی از مهم‌ترین نواحی لرزه‌خیز جهان است؛ علت آن برخورد ورقهٔ اقیانوسی آرام با ورقه‌های قاره‌ای اطراف آن است؛ در اثر فرورانش ورقه‌ها می‌شکنند و انرژی به صورت امواج لرزه‌ای آزاد می‌شود و زمین‌لرزه‌های بزرگ رخ می‌دهد؛ اصطکاک فرورونده هم دما را بالا می‌برد، سنگ‌ها ذوب می‌شوند و آتشفشان می‌سازند (ص ۷۰).
  13. ★ورقهٔ اقیانوس آرام در قسمت شمال‌شرق به زیر ورقهٔ قاره‌ای آمریکای شمالی فرو رانده می‌شود (خود را بیازمایید ص ۷۰).
  14. ★زمین‌لرزه‌ها و آتشفشان‌های زمین بیشتر بر مرز ورقه‌های سنگ‌کره به ویژه اطراف اقیانوس آرام منطبق‌اند (فکر کنید ص ۷۰).
  15. ★چین‌خوردگی و تشکیل رشته‌کوه: لایه‌های رسوبی در دریاها افقی ته‌نشین می‌شوند؛ با زیاد شدن ضخامت رسوبات و برخورد ورقه‌ها، رسوبات از حالت افقی خارج و چین‌خورده می‌شوند و رشته‌کوه می‌سازند؛ مثل رشته‌کوه زاگرس در جوانرود کرمانشاه (ص ۷۱).
  16. ★از وسط دریای سرخ مواد مذاب بالا می‌آیند و پوستهٔ جدید می‌سازند؛ ورقهٔ عربستان از چند میلیون سال قبل به سمت ورقهٔ ایران حرکت می‌کند؛ برخورد این دو ورقه رشته‌کوه زاگرس را ساخته و ادامهٔ حرکت باعث زمین‌لرزه‌هایی با بزرگی معمولاً کمتر از ۵ ریشتر در غرب و جنوب غرب ایران می‌شود (ص ۷۱).
  17. ★سونامی: هنگام زمین‌لرزه یا آتشفشان در بستر اقیانوس‌ها ممکن است امواج اقیانوسی پرانرژی ایجاد شود که به سواحل خسارت می‌زند؛ هرچه عمق آب اقیانوس بیشتر باشد سرعت و انرژی سونامی بیشتر است (نکتهٔ ص ۷۱).
  18. ★شکستگی‌های پوستهٔ زمین دو دسته‌اند: اگر سنگ‌های دو طرف شکستگی نسبت به هم جابه‌جا شده باشند گسل و اگر جابه‌جا نشده باشند درزه؛ گسل خطرسازتر است چون در مرز آن انرژی ذخیره و لرزش رخ می‌دهد؛ ساخت‌وساز ایمن دور از گسل‌های فعال آسیب‌پذیری را کم می‌کند (ص ۷۱ و ۷۲).

تعریف کلمه‌های مهم

پانگه‌آ

خشکی واحد و بزرگ که حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش کل سطح زمین را می‌پوشاند.

پانتالاسا

اقیانوس بزرگی که اطراف خشکی پانگه‌آ را فراگرفته بود.

دریای تتیس

دریایی که بین دو خشکی لورازیا و گندوانا قرار گرفته بود.

لورازیا

خشکی شمالی پس از شکستن پانگه‌آ؛ شامل آمریکای شمالی و اوراسیا.

گندوانا

خشکی جنوبی پس از شکستن پانگه‌آ؛ شامل آمریکای جنوبی، آفریقا، هند، استرالیا و قطب جنوب.

سست‌کره

بخشی با حالت خمیری که ورقه‌های سنگ‌کره روی آن حرکت می‌کنند و جریان‌های همرفتی در آن جریان دارد.

جریان همرفتی

گردش مواد خمیری سست‌کره ناشی از اختلاف دما و چگالی؛ عامل حرکت ورقه‌های سنگ‌کره.

فرورانش

فرو رفتن ورقهٔ اقیانوسی چگال‌تر به زیر ورقهٔ قاره‌ای هنگام برخورد.

گسل

شکستگی پوستهٔ زمین که سنگ‌های دو طرف آن نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند.

درزه

شکستگی پوستهٔ زمین که سنگ‌های دو طرف آن جابه‌جا نشده‌اند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

چهار شاهد جابه‌جایی قاره‌ها — شکل ۴ ص ۶۶ کتاب

شاهدتوضیحشکل کتاب
تشابه فسیل جاندارانفسیل‌های مشابه در قاره‌هایی که امروز دور از هم‌اندشکل ۴ الف
انطباق حاشیه‌هاحاشیهٔ شرقی آمریکای جنوبی با حاشیهٔ غربی آفریقا خوب منطبق می‌شودشکل ۴ ب
تشابه سنگ‌شناسیسنگ‌های مشابه در دو قارهٔ آفریقا و آمریکای جنوبیشکل ۴ پ
آثار یخچال‌های قدیمیوجود آثار یخچال‌های قدیمی در قاره‌های مختلفشکل ۴ ت

وگنر با همین چهار شاهد جابه‌جایی قاره‌ها را اثبات کرد؛ نظریه‌اش در ۱۹۶۸ پذیرفته شد.

سه نوع حرکت ورقه‌ها و پیامدهایشان — ص ۶۷ کتاب

حرکت ورقه‌هاپیامدنمونهٔ کتاب
دور شدن از همبالا آمدن مذاب، ساخت ورقهٔ جدید، آتشفشان و زمین‌لرزه‌های متعددوسط اقیانوس‌ها
نزدیک شدن به همرشته‌کوه، چین‌خوردگی، فرورانش، زمین‌لرزه و آتشفشانزاگرس و کمربند اقیانوس آرام
امتداد لغز کنار همزمین‌لرزه‌های متعددبیشتر در بستر اقیانوس‌ها

ورقه‌ها گاهی نزدیک می‌شوند، گاهی دور می‌شوند و گاهی کنار هم می‌لغزند (شکل ۶ ص ۶۷).

مقایسهٔ ورقهٔ اقیانوسی و قاره‌ای — ص ۶۸ کتاب

ویژگیورقهٔ اقیانوسیورقهٔ قاره‌ای
محلزیر اقیانوس‌هادر محل قاره‌ها
چگالیبیشترکمتر
سرنوشت در برخوردبه زیر ورقهٔ قاره‌ای فرو می‌رودبالا می‌ماند و کوه می‌سازد

قانون طلایی فصل: همیشه ورقهٔ اقیانوسی چگال‌تر است که فرورانش می‌کند (ص ۶۸).

مقایسهٔ گسل و درزه — ص ۷۲ کتاب

شکستگیشرط تشکیلخطر
گسلسنگ‌های دو طرف شکستگی جابه‌جا شده‌اندخطرساز؛ ذخیرهٔ انرژی و لرزش در مرز
درزهسنگ‌های دو طرف شکستگی جابه‌جا نشده‌اندخطر کمتر؛ فقط شکستگی

پایهٔ ممنوعیت ساخت‌وساز روی گسل‌های فعال همین تفاوت است (ص ۷۲).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
سن خشکی پانگه‌آحدود ۲۰۰ میلیون سال پیشص ۶۴ کتاب
سال اثبات نظریهٔ زمین‌ساخت ورقه‌ای۱۹۶۸ میلادی۳۸ سال بعد از مرگ وگنر در ۱۹۳۰ (ص ۶۶)
سال مطرح شدن فرضیهٔ گسترش بستر اقیانوس‌ها۱۹۶۲ میلادیهری هس (ص ۶۸)
سرعت حرکت ورقهٔ اقیانوسیحدود ۵ سانتی‌متر در سالتقریباً هم‌سرعت رشد ناخن (ص ۶۸ و ۶۹)
رشد سالانهٔ ناخن‌های دستحدود ۳ تا ۵ سانتی‌مترفعالیت ص ۶۹
بزرگی زمین‌لرزه‌های زاگرسمعمولاً کمتر از ۵ ریشترپیامد ادامهٔ حرکت ورقهٔ عربستان (ص ۷۱)
بزرگ‌ترین ورقهٔ سنگ‌کرهورقهٔ اقیانوس آرامص ۶۷ کتاب

عددهای ۲۰۰ میلیون سال و ۱۹۶۸ و ۵ سانتی‌متر در سال از پرتکرارترین‌های امتحانی این فصل‌اند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — پانگه‌آ خشکی است، پانتالاسا اقیانوس!

پانگه‌آ خشکی واحد ۲۰۰ میلیون سال پیش و پانتالاسا اقیانوس اطراف آن است (ص ۶۴).

دریای تتیس بعداً بین لورازیا و گندوانا قرار گرفت؛ تتیس اقیانوسِ پانگه‌آ نیست.

لورازیا شمال و گندوانا جنوب؛ هند و استرالیا و قطب جنوب در گندوانا بودند، نه لورازیا (ص ۶۵).

⚠ نکتهٔ مهم — وگنر چه می‌گفت و چه نگفت؟

وگنر چهار شاهد مطرح کرد: فسیل، انطباق حاشیه‌ها، سنگ‌شناسی و یخچال‌های قدیمی (ص ۶۶).

وگنر برای علت حرکت، جزر و مد یا چرخش زمین را می‌گفت که پذیرفته نشد (ص ۶۶).

علت درست بعداً پیدا شد: جریان‌های همرفتی سست‌کره (ص ۶۸)؛ نظریه هم در ۱۹۶۸ اثبات شد.

⚠ دام امتحانی — همیشه ورقهٔ اقیانوسی فرورانش می‌کند

ورقهٔ اقیانوسی چگالی بیشتری دارد؛ پس هنگام برخورد زیر ورقهٔ قاره‌ای فرو می‌رود (ص ۶۸).

ورقهٔ اقیانوس آرام در شمال‌شرق زیر ورقهٔ آمریکای شمالی فرو می‌رود (ص ۷۰).

اگر در گزینه‌ها ورقهٔ قاره‌ای را فرورونده بگفتند، حذفش کن؛ چگالی حرف آخر را می‌زند.

⚠ نکتهٔ امتحانی — قصهٔ ایران و زاگرس

از وسط دریای سرخ مذاب بالا می‌آید و پوستهٔ جدید می‌سازد و ورقهٔ عربستان به طرف ایران حرکت می‌کند (ص ۷۱).

برخورد ورقهٔ عربستان و ورقهٔ ایران رشته‌کوه زاگرس را ساخته است (ص ۷۱).

ادامهٔ حرکت، لرزه‌های معمولاً کمتر از ۵ ریشتر در غرب و جنوب غرب ایران می‌سازد؛ ساخت‌وساز ایمن ضروری است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — گسل با جابه‌جایی، درزه بدون جابه‌جایی

اگر سنگ‌های دو طرف شکستگی جابه‌جا شده باشند گسل است و اگر نه، درزه (ص ۷۲).

گسل خطرسازتر است چون در مرز آن انرژی ذخیره می‌شود و لرزش رخ می‌دهد.

رعایت نکات ایمنی و ساخت‌وساز استاندارد آسیب‌پذیری را به حداقل می‌رساند (ص ۷۱).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۶۳ تا ۷۲ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۶ از ۱۳