جزوهٔ درس — صفحه‌های ۷۳ تا ۸۲ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۷: آثاری از گذشته زمین

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «آثاری از گذشته زمین» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: فسیل به‌عنوان جعبهٔ سیاه زمین، شرایط فسیل شدن از قسمت‌های سخت تا دورماندن از عوامل فساد، پنج راه تشکیل فسیل از حفظ استخوان تا قالب داخلی و خارجی، فسیل راهنما و کاربردش در اکتشاف نفت و اثبات جابه‌جایی قاره‌ها، و در پایان قواعد تعیین سن لایه‌ها و بازسازی آب‌وهوای گذشته با جملهٔ طلایی «حال کلیدی برای گذشته است». اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

فسیل را تعریف می‌کنی و توضیح می‌دهی چرا احتمال وجود فسیل در سنگ‌های رسوبی بیشتر از آذرین است.

۲

شرایط فسیل شدن را می‌شناسی و محیط‌های دریایی و غیردریایی فسیل شدن را دسته‌بندی می‌کنی.

۳

پنج راه تشکیل فسیل را با مثال‌های کتاب از فسیل ماهی تا قالب داخلی تشخیص می‌دهی.

۴

ویژگی‌های فسیل راهنما را بیان می‌کنی و کاربرد آن در تعیین سن لایه‌ها را به‌کار می‌بری.

۵

مراحل اکتشاف سوخت‌های فسیلی با کمک فسیل‌ها را به ترتیب توضیح می‌دهی.

۶

تشابه فسیل‌های آفریقا و آمریکای جنوبی را به اثبات جابه‌جایی قاره‌ها ربط می‌دهی.

۷

با قواعد توالی لایه‌ها و حالت افقی، سن نسبی لایه‌ها و آب‌وهوای گذشته را استنباط می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★فسیل‌ها آثار و بقایای اجساد جانداران قدیمی هستند که در بین مواد و رسوبات و سنگ‌های رسوبی پوستهٔ زمین وجود دارند؛ فسیل‌شناسان از آنها برای تفسیر و بازسازی تاریخچهٔ زمین استفاده می‌کنند؛ فسیل‌ها مثل جعبهٔ سیاه زمین‌اند (ص ۷۴).
  2. ★فرسایش سطح خشکی‌ها و انتقال ذرات به دریاها و ته‌نشین لایه‌لایه آنها سبب تشکیل رسوبات می‌شود؛ هم‌زمان اجساد جانداران در رسوبات دفن می‌شوند و با گذشت زمان به سنگ‌های رسوبی فسیل‌دار تبدیل می‌شوند؛ بخش وسیعی از سطح زمین را سنگ‌های رسوبی پوشانده‌اند (ص ۷۴).
  3. ★احتمال وجود فسیل در سنگ‌های رسوبی بیشتر از سنگ‌های آذرین است؛ چون جاندار میان لایه‌های رسوبی دفن می‌شود ولی دمای بالای ماگما در سنگ آذرین، جسد جاندار را قبل از فسیل شدن از بین می‌برد (خود را بیازمایید ص ۷۵).
  4. ★جاندارانی که قسمت‌های سخت دارند مثل استخوان و دندان و صدف‌های با پوستهٔ آهکی و سیلیسی، بیشتر فسیل شده‌اند؛ فسیل کرم‌ها و جانداران نرم‌بدن تقریباً پیدا نمی‌شود (ص ۷۵).
  5. ★شرط دوم فسیل شدن، دورماندن جسد از فاسد شدن فوری است؛ جسد باید در محلی باشد که تحت تأثیر اکسیژن هوا و آب و گرما و باکتری‌ها و موجودات زندهٔ دیگر قرار نگیرد؛ به همین دلیل فقط تعداد کمی از جانداران گذشته فسیل شده‌اند و بقیه توسط عوامل تجزیه‌کننده از بین رفته‌اند (ص ۷۵).
  6. ★شرایط فسیل شدن در محیط‌های دریایی مناسب‌تر از خشکی است؛ برای همین بیشتر فسیل‌ها در اقیانوس‌ها و دریاها تشکیل شده‌اند؛ در دریا جسد سریع زیر رسوب دفن می‌شود و از عوامل فساد دور می‌ماند؛ در بیابان جسد روی سطح می‌ماند و تجزیه می‌شود (ص ۷۵ و ۷۶).
  7. ★برخی فسیل‌ها هم در محیط‌های غیردریایی تشکیل شده‌اند: یخچال‌های طبیعی، خاکسترهای آتشفشانی، صمغ گیاهان، مواد نفتی، دریاچه‌ها، مرداب‌ها، باتلاق‌ها و معادن نمک؛ مثل فسیل انسان‌های دفن‌شده زیر خاکستر آتشفشانی و فسیل مرد نمکی (ص ۷۶).
  8. ★پنج راه تشکیل فسیل: حفظ قسمت‌های سخت مثل فلس و استخوان و صدف؛ فسیل کامل با بافت نرم مثل حشره در صمغ گیاهان و ماموت داخل یخچال؛ جانشینی مواد معدنی؛ آثار فعالیت‌های زیستی مثل ردپا؛ قالب خارجی و قالب داخلی (ص ۷۶ تا ۷۸).
  9. ★در راه جانشینی مواد معدنی، آب‌های زیرزمینی به رسوبات نفوذ می‌کنند، بخش‌هایی از جسد در آب حل می‌شود و مولکول‌هایی از مواد معدنی آب زیرزمینی جایگزین آن می‌شود؛ شکل ظاهری همان می‌ماند ولی ترکیب شیمیایی عوض می‌شود؛ مواد معدنی جانشین معمولاً ترکیبات سیلیسی و آهکی است؛ مثل تنهٔ درخت سیلیسی‌شده و آهک‌شده (ص ۷۷).
  10. ★قالب خارجی وقتی تشکیل می‌شود که فقط آثار و برجستگی‌های سطح خارجی صدف یا اسکلت در رسوبات فسیل شود؛ قالب داخلی وقتی است که رسوبات نرم به داخل صدف یا استخوان‌بندی نفوذ کند و آثار سطح داخلی بدن ثبت و سخت شود (ص ۷۸).
  11. ★فسیل راهنما در همه‌جا پیدا می‌شود، تشخیص آن آسان است و نمونه‌های موجود آن فراوان است؛ فسیل راهنما محدودهٔ سنی مشخصی دارد و برای تعیین سن لایه‌های سنگی به‌کار می‌آید (ص ۷۹ و ۸۱).
  12. ★مراحل اکتشاف زغال‌سنگ و نفت و گاز: اوّل با تصاویر ماهواره‌ای و عکس‌های هوایی و شواهد زمین‌شناسی محل‌های مستعد تعیین می‌شود؛ سپس با امواج لرزه‌ای و دورسنجی احتمال ذخیره بررسی می‌شود؛ بعد با حفر چاه‌های اکتشافی نمونه‌برداری می‌شود و در آخر فسیل‌های ذره‌بینی نمونه‌ها مطالعه می‌شود (ص ۷۹).
  13. ★زمین‌شناسان با تشابه فسیل‌های سنگ‌های حاشیهٔ غربی آفریقا و حاشیهٔ شرقی آمریکای جنوبی اثبات کردند که در ابتدا این دو قاره به هم چسبیده بودند و به علت حرکت ورقه‌های سنگ‌کره از هم دور شده‌اند (شکل ۱۲ ص ۸۰).
  14. ★اگر فسیل دایناسوری مربوط به ۱۲۰ میلیون سال قبل باشد، سنگ‌های دربرگیرندهٔ آن هم سنی در همین حدود دارند؛ فسیل راهنما سن سنگ را تخمین می‌زند (ص ۸۱).
  15. ★دو قاعدهٔ تعیین سن نسبی لایه‌ها: در توالی لایه‌های رسوبی هر لایه از لایهٔ پایینی خود جدیدتر و از لایهٔ بالایی خود قدیمی‌تر است به شرط وارونه نبودن؛ و لایه‌های رسوبی هنگام تشکیل تقریباً افقی ته‌نشین می‌شوند و خروج از افقی یعنی تغییرات بعد از رسوب‌گذاری (شکل ۱۳ ص ۸۱).
  16. ★فعالیت ص ۸۱: لایهٔ B فسیل ۲۵۰ میلیون سال و لایهٔ D فسیل ۲۰۰ میلیون سال دارد؛ لایه‌های C و E جدیدتر از D یعنی کمتر از ۲۰۰ میلیون سال سن دارند؛ رگهٔ آذرین F بعد از B و D و قبل از C و E تشکیل شده پس سنش بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون سال است.
  17. ★اصل مهم زمین‌شناسی: فرایندهای طبیعی که امروز سطح و درون زمین را تغییر می‌دهند در گذشته هم به همین صورت عمل کرده‌اند؛ «حال کلیدی برای گذشته است» (ص ۸۲).
  18. ★دانشمندان با فسیل‌ها نظم حاکم بر خلقت را کشف کردند: خداوند ابتدا جانداران اولیه را با ساختمان بدنی ساده و سپس موجودات بعدی را با ساختمان بدنی پیچیده‌تر آفریده است (ص ۸۲).

تعریف کلمه‌های مهم

فسیل

آثار و بقایای اجساد جانداران قدیمی که در بین مواد و رسوبات و سنگ‌های رسوبی پوستهٔ زمین وجود دارند.

فسیل‌شناس

دانشمندی که از فسیل‌ها به عنوان شواهدی برای تفسیر و بازسازی تاریخچهٔ زمین استفاده می‌کند.

سنگ رسوبی فسیل‌دار

سنگی که از سخت شدن رسوبات حاوی جانداران مدفون به وجود آمده است.

جانشینی مواد معدنی

راه تشکیل فسیل که در آن مواد معدنی آب زیرزمینی جایگزین مواد جسد می‌شوند؛ شکل ثابت و ترکیب عوض می‌شود.

قالب خارجی

فسیلی از آثار و برجستگی‌های سطح خارجی صدف یا اسکلت جاندار در رسوبات.

قالب داخلی

فسیلی که وقتی رسوبات نرم به داخل صدف یا استخوان‌بندی نفوذ کند و آثار سطح داخلی بدن ثبت و سخت شود.

فسیل راهنما

فسیلی که در همه‌جا یافت می‌شود، تشخیصش آسان و فراوان است و محدودهٔ سنی مشخصی دارد؛ برای تعیین سن لایه‌ها به‌کار می‌رود.

توالی لایه‌های رسوبی

قاعدهٔ تعیین سن: هر لایه از لایهٔ پایینی خود جدیدتر و از لایهٔ بالایی خود قدیمی‌تر است.

سوخت فسیلی

زغال‌سنگ و نفت و گاز که با گذشت زمان طولانی از بقایای جانداران تشکیل شده‌اند.

امواج لرزه‌ای

امواجی که در عملیات ژئوفیزیکی برای بررسی احتمال وجود ذخایر زیرزمینی به‌کار می‌روند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

شرایط فسیل شدن — ص ۷۵ و ۷۶ کتاب

شرطچرا مهم است؟نمونهٔ کتاب
داشتن قسمت‌های سختاستخوان و دندان و صدف آهکی و سیلیسی در برابر فساد مقاوم‌ترندفسیل ماهی و صدف
دورماندن از فاسد شدن فوریجسد باید از اکسیژن و آب و گرما و باکتری‌ها دور بماندماموت در یخچال طبیعی
دفن سریع زیر رسوباتپوشیده شدن زیر رسوب، جسد را از عوامل تجزیه‌کننده جدا می‌کندفسیل‌های دریایی

به همین دلیل فقط تعداد کمی از جانداران گذشته فسیل شده‌اند و بیشتر فسیل‌ها دریایی‌اند (ص ۷۵ و ۷۶).

پنج راه تشکیل فسیل — ص ۷۶ تا ۷۸ کتاب

راهویژگیمثال کتاب
حفظ قسمت‌های سختفلس و استخوان و صدف زیر رسوبات مدفون می‌شوندفسیل ماهی و صدف (شکل ۴)
فسیل کامل با بافت نرمدور از دسترس عوامل تجزیه‌کننده؛ حتی بافت نرم حفظ می‌شودحشره در صمغ گیاهان و ماموت در یخچال (شکل ۵)
جانشینی مواد معدنیشکل ظاهری ثابت و ترکیب شیمیایی عوض می‌شودتنهٔ درخت سیلیسی‌شده و آهک‌شده (شکل ۶)
آثار فعالیت‌های زیستیاثر رفتار جاندار فسیل می‌شودردپای جانور فسیل‌شده (شکل ۷)
قالب خارجی و داخلیآثار سطح بیرونی یا درونی بدن در رسوبات ثبت می‌شودقالب خارجی و داخلی صدف (شکل ۸)

رایج‌ترین راه، حفظ قسمت‌های سخت است؛ کامل‌ترین فسیل‌ها آنهایی هستند که حتی بافت نرم دارند (ص ۷۶ و ۷۷).

ویژگی‌های فسیل راهنما — ص ۷۹ کتاب

ویژگیسودش چیست؟در یک جمله
در همه‌جا پیدا می‌شونددر نقاط مختلف زمین می‌توان آنها را یافت و مقایسه کردجعبهٔ سیاه زمین‌شناسی
تشخیص آنها آسان استشناسایی به تخصص پیچیده نیاز نداردقابل استفاده برای همه
نمونه‌هایشان فراوان استمطالعه و مقایسهٔ آماری آسان می‌شودمبنای مطمئن
محدودهٔ سنی مشخص دارندسن لایه‌های سنگی را تخمین می‌زندمثل فسیل دایناسور ۱۲۰ میلیون ساله (ص ۸۱)

فسیل راهنما همان جعبهٔ سیاه زمین‌شناسی برای تعیین سن و مقایسهٔ لایه‌هاست.

دو قاعدهٔ تعیین سن نسبی لایه‌ها — ص ۸۱ کتاب

قاعدهمفهوممثال
توالی لایه‌های رسوبیهر لایه از پایینی خود جدیدتر و از بالایی خود قدیمی‌تر است (به شرط وارونه نبودن)پایین‌ترین لایه قدیمی‌ترین است
حالت افقی لایه‌هالایه‌ها هنگام تشکیل تقریباً افقی ته‌نشین می‌شوند؛ خروج از افقی یعنی تغییرات بعدیچین‌خوردگی‌های رشته‌کوه زاگرس

پایین‌ترین لایه قدیمی‌ترین و بالاترین لایه جدیدترین است (شکل ۱۳ ص ۸۱).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
سن سنگ دربرگیرندهٔ فسیل دایناسور ۱۲۰ میلیون سالهحدود ۱۲۰ میلیون سالمحدودهٔ سنی فسیل راهنما (ص ۸۱)
سن لایهٔ B فعالیت ص ۸۱۲۵۰ میلیون سالاز فسیل راهنمای درونش (ص ۸۱)
سن لایهٔ D فعالیت ص ۸۱۲۰۰ میلیون سالاز فسیل راهنمای درونش (ص ۸۱)
سن لایه‌های C و Eکمتر از ۲۰۰ میلیون سالجدیدتر از لایهٔ D هستند (ص ۸۱)
سن رگهٔ آذرین Fبین ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون سالبعد از B و D و قبل از C و E نفوذ کرده (ص ۸۱)

سؤال فعالیت ص ۸۱ دربارهٔ سن لایه‌ها از محبوب‌ترین سؤال‌های تشریحی فصل است.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — فسیل در سنگ آذرین پیدا نمی‌شود!

احتمال فسیل در سنگ رسوبی بیشتر است؛ جاندار میان لایه‌های رسوبی دفن می‌شود (ص ۷۵).

سنگ آذرین از سرد شدن ماگمای داغ ساخته می‌شود؛ گرمای زیاد جسد را نابود می‌کند (ص ۷۵).

پرسش «در کدام سنگ احتمال فسیل بیشتر است؟» جوابش همیشه سنگ رسوبی است.

⚠ نکتهٔ مهم — همهٔ جانداران فسیل نمی‌شوند

فقط جانداران دارای قسمت‌های سخت مثل استخوان و دندان و صدف بیشتر فسیل شده‌اند (ص ۷۵).

جسد باید از اکسیژن و آب و گرما و باکتری‌ها دور بماند؛ وگرنه عوامل تجزیه‌کننده آن را از بین می‌برند (ص ۷۵).

به همین دلیل تعداد کمی فسیل شده‌اند و فسیل کرم‌ها و نرم‌تنان تقریباً پیدا نمی‌شود.

⚠ دام امتحانی — جانشینی مواد معدنی: شکل ثابت، ترکیب عوض

در جانشینی، شکل ظاهری قسمت سخت تغییری نمی‌کند ولی ترکیب شیمیایی عوض می‌شود (ص ۷۷).

مواد جانشین معمولاً ترکیبات سیلیسی و آهکی‌اند؛ مثل تنهٔ درخت سیلیسی‌شده.

چوب فسیل‌شده دیگر چوب نیست؛ سیلیس یا آهک جای مولکول‌های چوب را گرفته است (فکر کنید ص ۷۷).

⚠ نکتهٔ امتحانی — قالب خارجی و داخلی را اشتباه نگیر

قالب خارجی: آثار سطح خارجی صدف یا اسکلت در رسوبات فسیل می‌شود (شکل ۸ ص ۷۸).

قالب داخلی: رسوبات نرم به داخل صدف یا استخوان‌بندی نفوذ می‌کند و آثار سطح داخلی ثبت می‌شود.

فعالیت ص ۷۸: با صدف و خمیر بازی می‌توانی هر دو قالب را بسازی و فرقشان را ببینی.

⚠ نکتهٔ امتحانی — «حال کلیدی برای گذشته است»

فرایندهای امروز زمین‌شناسی در گذشته هم همین‌طور عمل کرده‌اند (ص ۸۲).

پس با مطالعهٔ حال، می‌توان گذشتهٔ زمین را بازسازی و تفسیر کرد؛ این جمله عین کتاب است.

کاربردش: زغال‌سنگ یعنی جنگل و گرمی‌ومرطوبی؛ سنگ تبخیری یعنی گرمی‌وخشکی؛ مرجان یعنی دریای گرم و کم‌عمق (ص ۸۲).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۷۳ تا ۸۲ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۷ از ۱۳