جزوهٔ درس — صفحههای ۸۳ تا ۹۴ کتاب علوم تجربی نهم
جزوهٔ فصل ۸: فشار و آثار آن
این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «فشار و آثار آن» را یکجا و سادهروان جمع کرده است: تعریف فشار با رابطهٔ نیرو تقسیم بر سطح و یکای پاسکال، راز سطح تماس از پونز تا چوباسکی، فشار مایع و عمق و ظرفهای مرتبط، اصل پاسکال و ترمز و بالابر هیدرولیکی، فشار گازها با آزمایش قوطی حلبی، فشار هوا و ارتفاع و فشارسنج جیوهای توریچلی، و در پایان نیمکرههای ماگدبورگ و کأس العدل بنوموسی. اوّل بخشها را بخوان، بعد جواب سؤالها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.
هدف درس
فشار را به صورت نیرو تقسیم بر سطح تعریف میکنی و با یکای پاسکال محاسبه میکنی.
توضیح میدهی نیروی ثابت روی سطح کوچک فشار زیاد و روی سطح بزرگ فشار کم میسازد.
فشار مایع را به عمق ربط میدهی و ثابت میکنی فشار به شکل و حجم ظرف بستگی ندارد.
اصل پاسکال را بیان میکنی و ترمز و بالابر هیدرولیکی را با آن توضیح میدهی.
آثار فشار گازها را با آزمایش قوطی حلبی و بادکنک شرح میدهی.
نسبت فشار هوا و ارتفاع را میگویی و فشارسنج جیوهای توریچلی را توصیف میکنی.
نقش فشار هوا در زندگی از نوشیدن با نی تا کأس العدل بنوموسی را تفسیر میکنی.
نکات کلیدی
- ★در علوم فشار به صورت اندازهٔ نیرو تقسیم بر سطحی که نیرو به آن وارد میشود تعریف میشود؛ یکای فشار پاسکال است که همارز یک نیوتون بر متر مربع است؛ به افتخار بلیز پاسکال نامگذاری شده است (ص ۸۴).
- ★اگر نیرویی روی سطح کوچک متمرکز شود فشار بزرگی ایجاد میکند مثل نوک پونز و گل میخ؛ و اگر همان نیرو روی سطح بزرگ توزیع شود فشار کوچکی ایجاد میکند مثل چوباسکی روی برف و واشر زیر پیچ (شکل ۲ ص ۸۵).
- ★مثال قطعهٔ ۱۲۰۰۰ نیوتنی ص ۸۵: در حالت الف با سطح تماس ۱۲ متر مربع فشار ۱۰۰۰ پاسکال و در حالت ب با سطح ۶ متر مربع فشار ۲۰۰۰ پاسکال؛ با نصف شدن سطح تماس، فشار دو برابر شد (ص ۸۵).
- ★خود را بیازمایید ص ۸۶: پایهٔ نواری که نصف سطح پایهٔ یکپارچه را دارد، دو برابر فشار به زمین وارد میکند؛ برای زمین نرم پایهٔ یکپارچه مناسبتر است چون سطح بیشتر یعنی فشار کمتر و فرو رفتن کمتر (ص ۸۶).
- ★فعالیت ص ۸۶: اگر روی یک پای بایستی، سطح تماس نصف میشود و فشار تو به زمین دو برابر میشود؛ چون نیروی وارد از جسم ساکن بر سطح زمین برابر وزن آن است (ص ۸۶).
- ★آزمایش بطری ص ۸۷: سوراخ پایینتر آب را دورتر پرتاب میکند؛ فشار مایع با افزایش عمق بیشتر میشود؛ در آزمایش با دو بطری ۱٫۵ و ۲ لیتری با سوراخهای همارتفاع و سطح آب مساوی، فورانها یکسان بود (ص ۸۷ و ۸۸).
- ★نتیجهٔ مهم: فشار مایع در یک عمق مشخص از سطح مایع، بدون توجه به اندازهٔ بطریها، یکسان است؛ فشار مایع به شکل ظرف و حجم آب بستگی ندارد (ص ۸۸).
- ★در ظرفهای مرتبط، مایع جریان مییابد تا سطح آزاد مایع در تمام ظروف یکسان شود؛ هرچند لولهها شکل و حجم متفاوتی دارند، فشار مایع در نقاط همتراز یکسان است (شکل ۴ ص ۸۸).
- ★همین مطلب جواب پرسش ابتدای فصل است: هرچه از تاج سد به پایه نزدیک میشویم عمق آب بیشتر و فشار مایع بیشتر است؛ برای همین ضخامت دیوارهٔ پایهٔ سد بیشتر است (ص ۸۳ و ۸۷).
- ★اصل پاسکال: اگر بر بخشی از مایع که درون ظرفی محصور است فشار وارد کنیم، این فشار بدون ضعیف شدن به بخشهای دیگر مایع و دیوارههای ظرف منتقل میشود (ص ۸۹).
- ★ترمز هیدرولیکی خودرو بر مبنای اصل پاسکال کار میکند: فشار پدال توسط روغن ترمز به پیستونها منتقل میشود؛ کفشکها به کاسهٔ ترمز عقب و بالشتکها به صفحهٔ چرخ جلو نیرو میدهند و سرعت کم میشود (شکل ۵ ص ۸۹).
- ★بالابر هیدرولیکی تعمیرگاه با نیروی کم روی پیستون کوچک، فشار یکسانی در کل مایع ایجاد میکند و روی پیستون بزرگ نیروی بسیار بزرگتری میسازد؛ رابطهٔ کتاب در محل پیستونها: نسبت نیرو به سطح در دو پیستون برابر است یعنی F₁ تقسیم بر A₁ برابر F₂ تقسیم بر A₂ (فکر کنید ص ۸۹).
- ★گازها نیز مانند مایعها فشار وارد میکنند؛ اگر بیش از حد مجاز به بادکنک هوا بدهی، فشار گاز محبوس از حد تحمل بدنه بیشتر میشود و بادکنک میترکد (ص ۸۹ و ۹۰).
- ★آزمایش قوطی حلبی ص ۹۰: بخار آب درون قوطی بسته سرد میشود، فشار درون قوطی کم میشود و فشار هوای بیرون قوطی را به داخل له میکند؛ نمایشی چشمگیر از آثار فشار هوا (ص ۹۰).
- ★اطراف زمین تا ارتفاع صدها کیلومتر هوا وجود دارد؛ هرچه از سطح زمین بالاتر برویم فشار هوا کمتر میشود؛ به همین دلیل فشار هوا در مناطق کوهستانی کمتر از مناطق ساحلی است؛ هوا در سطح زمین متراکمتر است (شکل ۷ ص ۹۱).
- ★فشارسنج جیوهای توریچلی: لولهٔ شیشهای ۸۰ تا ۱۰۰ سانتیمتری یکسر بسته پر از جیوه وارونه در ظرف جیوه فرو برده میشود؛ ارتفاع ستون جیوه معیار فشار هوا است و در سطح دریا حدود ۷۶ سانتیمتر است؛ توریچلی فیزیکدان ایتالیایی نخستین کسی بود که نشان داد هوا فشار دارد؛ جیوه سمی است و آزمایش در مدارس توصیه نمیشود (آیا میدانید ص ۹۱).
- ★نیمکرههای ماگدبورگ: اوتو فون گریکه شهردار آلمانی و مخترع پمپ خلأ در سال ۱۶۵۴ دو نیمکرهٔ حدود ۵۰ سانتیمتری را با واشر چرمی آغشته به روغن هوابندی کرد و با پمپ خلأ کره را از هوا تخلیه کرد؛ حتی دو گروه اسب هم نتوانستند نیمکرهها را جدا کنند؛ فشار هوا از بیرون آنها را فشرده نگه میداشت (آیا میدانید ص ۹۳).
- ★بنوموسی سه برادر محمد و احمد و حسن فرزندان موسی بن شاکر خوارزمی از دانشمندان ایرانی قرن سوم هجری بودند؛ کتاب الحیل آنها در شش فصل از فوارهٔ توربینی و چگالیسنج و دستگاههای بالابر آب میگوید؛ کأس العدل جامی است که با اختلاف فشار هوای زیر کلاهک و تولید مکش و فشار جو، جریان دائمی آب میسازد و آب اضافه را بیرون میریزد (ص ۹۴).
تعریف کلمههای مهم
فشار
اندازهٔ نیرو تقسیم بر سطحی که نیرو به آن وارد میشود؛ با نماد P و رابطهٔ نیرو تقسیم بر سطح.
پاسکال
یکای فشار که همارز یک نیوتون بر متر مربع است؛ به افتخار بلیز پاسکال نامگذاری شده است.
ظرفهای مرتبط
ظروف به هم پیوسته که سطح آزاد مایع در همهٔ آنها یکسان میشود و فشار در نقاط همتراز برابر است.
اصل پاسکال
فشار وارد بر مایع محصور، بدون ضعیف شدن به بخشهای دیگر مایع و دیوارههای ظرف منتقل میشود.
ترمز هیدرولیکی
سامانهٔ ترمز خودرو که فشار پدال را با روغن ترمز و طبق اصل پاسکال به کفشکها و بالشتکها میرساند.
بالابر هیدرولیکی
دستگاه تعمیرگاهی بر پایهٔ اصل پاسکال که با نیروی کم روی پیستون کوچک، خودرو را با پیستون بزرگ بلند میکند.
فشار هوا
فشاری که ستون هوای اطراف زمین به اجسام وارد میکند و با ارتفاع کم میشود.
فشارسنج جیوهای
لولهٔ شیشهای یکسر بستهٔ پر از جیوه که ارتفاع ستون جیوه آن معیار فشار هوا است؛ در سطح دریا حدود ۷۶ سانتیمتر.
نیمکرههای ماگدبورگ
آزمایش اوتو فون گریکه در ۱۶۵۴ که با پمپ خلأ نشان داد فشار هوا چقدر نیرومند است.
کأس العدل
طرح مکانیکی برادران بنوموسی که با اختلاف فشار هوا و مکش، آب اضافه جام را بهصورت جریان دائمی تخلیه میکند.
جدولهای دستهبندی و مقایسه
سه رابطهٔ مهم فشار — ص ۸۴ تا ۸۹ کتاب
| موضوع | رابطه یا اصل | کاربرد |
|---|---|---|
| فشار جامد | فشار مساوی نیرو تقسیم بر سطح | پونز، گل میخ، چوباسکی، واشر |
| فشار مایع | با عمق بیشتر میشود؛ به شکل ظرف بیارتباط | ضخامت دیوارهٔ سد، ظرفهای مرتبط |
| مایع محصور | اصل پاسکال: انتقال فشار بدون ضعیف شدن | ترمز و بالابر هیدرولیکی |
با این سه ستون، همهٔ سؤالهای فشار فصل ۸ جواب میگیرند.
مثال قطعهٔ ۱۲۰۰۰ نیوتنی — ص ۸۵ کتاب
| حالت | سطح تماس | فشار |
|---|---|---|
| الف | ۴ متر در ۳ متر یعنی ۱۲ متر مربع | ۱۰۰۰ پاسکال |
| ب | ۳ متر در ۲ متر یعنی ۶ متر مربع | ۲۰۰۰ پاسکال |
با نصف شدن سطح تماس، فشار دو برابر شد؛ فشار با سطح نسبت وارون دارد (ص ۸۵).
پدیدههای فشار در زندگی — جمعبندی فصل
| پدیده | منطق فشاری | صفحهٔ کتاب |
|---|---|---|
| نوشیدن با نی | فشار هوای روی سطح آبمیوه، آب را بالا میفرستد | ص ۹۱ |
| ترکیدن بادکنک | فشار گاز محبوس از حد تحمل بدنه بیشتر میشود | ص ۹۰ |
| له شدن قوطی حلبی | کاهش فشار بخار درون و بقای فشار هوای بیرون | ص ۹۰ |
| قیف با درپوش دو سوراخه | سوراخ دوم اجازهٔ خروج هوا و بالانس فشار میدهد | ص ۹۲ |
| نیمکرههای ماگدبورگ | خلأ درونی و فشار هوا از بیرون | ص ۹۳ |
هر پدیده یک منطق فشاری دارد؛ در آزمون، منطق را پیدا کن و گزینه را انتخاب کن.
نمونههای عددی مهم این فصل — با جواب
| پرسش عددی | پاسخ | نکتهٔ حل |
|---|---|---|
| فشار قطعهٔ ۱۲۰۰۰ نیوتنی روی ۱۲ متر مربع | ۱۰۰۰ پاسکال | ۱۲۰۰۰ تقسیم بر ۱۲ (ص ۸۵) |
| فشار همان قطعه روی ۶ متر مربع | ۲۰۰۰ پاسکال | ۱۲۰۰۰ تقسیم بر ۶؛ سطح نصف، فشار دوبرابر |
| فشار روی یک پا در مقایسه با دو پا | دو برابر | سطح تماس نصف میشود (فعالیت ص ۸۶) |
| فشار پایهٔ نواری نسبت به یکپارچه | دو برابر | سطح نصف است (ص ۸۶) |
| ارتفاع ستون جیوه فشارسنج در سطح دریا | حدود ۷۶ سانتیمتر | آیا میدانید ص ۹۱ |
| طول لولهٔ فشارسنج جیوهای | حدود ۸۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر | آیا میدانید ص ۹۱ |
| قطر نیمکرههای ماگدبورگ | حدود ۵۰ سانتیمتر | آزمایش ۱۶۵۴ فون گریکه (ص ۹۳) |
| سن پاسکال در شروع ساخت ماشینحساب | ۱۹ سالگی؛ ۲۰ نمونهٔ کامل ساخت | آیا میدانید ص ۸۷ |
عددهای ۱۰۰۰ و ۲۰۰۰ پاسکال و ۷۶ سانتیمتر از پرتکرارترینهای امتحانی فصل ۸ هستند.
میراث علمی فصل — پاسکال، توریچلی و بنوموسی
| دانشمند | کشور | کار مهم |
|---|---|---|
| بلیز پاسکال (۱۶۲۳ تا ۱۶۶۲) | فرانسه | اصل پاسکال و ماشینحساب مکانیکی؛ یکای فشار به نام اوست |
| توریچلی (۱۶۰۸ تا ۱۶۴۷) | ایتالیا | نخستین نشان دادن فشار هوا با فشارسنج جیوهای |
| اوتو فون گریکه | آلمان | آزمایش نیمکرههای ماگدبورگ در ۱۶۵۴ با پمپ خلأ |
| برادران بنوموسی | ایران؛ قرن سوم هجری | کتاب الحیل در شش فصل و طرح کأس العدل |
این چهار نام در سؤالهای «دانشمند و کارش» زیاد میآیند (ص ۸۷ و ۹۱ و ۹۳ و ۹۴).
نکتههای مهم و امتحانی
نیروی ثابت روی سطح کوچکتر فشار بزرگتر میدهد: پونز و گل میخ (ص ۸۵).
نیروی ثابت روی سطح بزرگتر فشار کوچکتر میدهد: چوباسکی و واشر و پایهٔ یکپارچه (ص ۸۶).
پا زدن روی یک پا یعنی سطح نصف و فشار دو برابر (فعالیت ص ۸۶).
با افزایش عمق فشار مایع بیشتر میشود؛ سوراخ پایینتر آب را دورتر میپراند (ص ۸۷).
در یک عمق مشخص، فشار مایع در بطری بزرگ و کوچک یکسان است (ص ۸۸).
در ظرفهای مرتبط سطح آزاد مایع همهجا یکسان میشود و فشار در نقاط همتراز برابر است (شکل ۴ ص ۸۸).
فشار وارد بر مایع محصور بدون ضعیف شدن به همهجای مایع و دیوارهٔ ظرف میرسد (ص ۸۹).
ترمز هیدرولیکی همین اصل است: پدال به روغن و روغن به پیستونها و کفشکها (شکل ۵ ص ۸۹).
بالابر هیدرولیکی: نیروی کم روی پیستون کوچک، روی پیستون بزرگ نیروی بزرگ میسازد؛ نسبت نیرو به سطح در دو پیستون برابر است (ص ۸۹).
هوا تا صدها کیلومتر بالای زمین وجود دارد و در سطح زمین متراکمتر است (شکل ۷ ص ۹۱).
فشار هوا در کوهستان کمتر از ساحل است؛ ارتفاع ستون جیوهٔ توریچلی در سطح دریا حدود ۷۶ سانتیمتر است.
مکیدن آبمیوه با نی کار فشار هوا است، نه مکش جادویی دهان! (ص ۹۱)
بنوموسی سه برادر ایرانی قرن سوم هجریاند و کتاب الحیل در شش فصل نوشتهاند (ص ۹۴).
کأس العدل با اختلاف فشار هوای زیر کلاهک و مکش، جریان دائمی آب میسازد و آب اضافه را تخلیه میکند.
نیمکرههای ماگدبورگ هم نشان داد با تخلیهٔ هوا، فشار بیرون حتی اسبها را شکست میدهد (ص ۹۳).
ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آساندرس است
70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحههای ۸۳ تا ۹۴ کتاب علوم تجربی نهم — آساندرس
پرینت این صفحه فعال نیست — برای مطالعه از خود سایت استفاده کن.
جزوهٔ درس ۸ از ۱۳