جزوهٔ فصل ۱۰: نگاهی به فضا

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۰۷ تا ۱۲۰ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۱۰: نگاهی به فضا

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «نگاهی به فضا» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: علم نجوم و اسطرلاب منجمان ایرانی و رصدخانهٔ مراغه، کهکشان راه شیری و واحد نجومی و سال نوری با حساب ۱۵۰ میلیون کیلومتر، صورت‌های فلکی و جهت‌یابی شب و روز با ستارهٔ قطبی و سایهٔ میله، سامانهٔ خورشیدی و دو گروه سیاره‌های سنگی و گازی، قمر و ماهواره و راز سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی، سیارک‌ها و شهاب‌سنگ‌ها و در پایان سفر به فضا و مریخ‌نوردها. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

نقش منجمان ایرانی با اسطرلاب و رصدخانهٔ مراغه و گالیله با تلسکوپ را در توسعهٔ نجوم توضیح می‌دهی.

۲

کهکشان و کیهان را تعریف می‌کنی و جای سامانهٔ خورشیدی در راه شیری را نشان می‌دهی.

۳

واحد نجومی و سال نوری را تعریف می‌کنی و فاصلهٔ زمین تا خورشید را با تندی نور حساب می‌کنی.

۴

ساختمان خورشید و تبدیل هیدروژن به هلیم را شرح می‌دهی.

۵

با دب اکبر ستارهٔ قطبی را در شب و با سایهٔ میله شمال و جنوب را در روز پیدا می‌کنی.

۶

سیاره‌های سنگی و گازی را جدا می‌کنی و تعریف سیاره و قمر را به‌کار می‌بری.

۷

سازوکار سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی و تفاوت سیارک و شهاب و شهاب‌سنگ را توضیح می‌دهی.

نکات کلیدی

  1. ★حدود هزار سال پیش هم‌زمان با شکوفایی علم در جوامع اسلامی، منجمان ایرانی و مسلمان با ساخت اسطرلاب و رصدخانه و جداول دقیق نجومی به توسعهٔ علم نجوم کمک کردند؛ آنها از اسطرلاب برای تعیین زاویهٔ ارتفاع ستارگان و سایر مطالعات نجومی استفاده می‌کردند (ص ۱۰۷ و ۱۰۸).
  2. ★در قرن هفتم هجری قمری به همت خواجه نصیرالدین طوسی رصدخانهٔ مراغه تأسیس شد و باعث گسترش تفکر ساخت رصدخانه در جهان شد؛ حدود ۴۰۰ سال پیش گالیله با ساخت اولین تلسکوپ و رصد آسمان پنجرهٔ جدیدی به شناخت جهان گشود (ص ۱۰۹).
  3. ★کهکشان مجموعه‌ای عظیم از ستارگان و گازها و گردوغبار و فضای بین‌ستاره‌ای است که تحت تأثیر جاذبهٔ گرانشی متقابل در کنار هم جمع شده‌اند؛ سامانهٔ خورشیدی بخش بسیار کوچکی از کهکشان راه شیری است و کیهان خود از میلیاردها کهکشان تشکیل شده است (ص ۱۱۰).
  4. ★خورشید تنها ستارهٔ سامانهٔ خورشیدی و نزدیک‌ترین ستاره به زمین است که در فاصلهٔ حدود ۱۵۰ میلیون کیلومتری واقع شده؛ به این فاصله یک واحد نجومی می‌گویند؛ به فاصله‌ای که نور در مدت یک سال طی می‌کند سال نوری می‌گویند (ص ۱۱۰).
  5. ★پس از خورشید، نزدیک‌ترین ستاره به زمین پروکسیما قنطورس است با فاصلهٔ حدود ۴٫۲۵ سال نوری یعنی ۲۶۸ هزار واحد نجومی (آیا می‌دانید ص ۱۱۰).
  6. ★صورت فلکی شکلی است که چند ستاره در آسمان می‌سازند و به اشیا و حیوانات تشبیه می‌شود؛ هر صورت فلکی در زمان و موقعیت خاص قابل رؤیت است؛ برای همین قدیم‌ها از آنها به عنوان تقویم استفاده می‌کردند؛ در شهرهای بزرگ آلودگی نوری و آلودگی هوا و ابرها رصد ستارگان را سخت می‌کنند (ص ۱۱۱ و ۱۱۲).
  7. ★جهت‌یابی در شب: صورت فلکی دب اکبر را پیدا کن؛ ستارهٔ ششم را به هفتم وصل کن و خط را حدود ۵ برابر فاصلهٔ دو ستاره امتداد بده تا به ستارهٔ قطبی برسی که چندان پرنور نیست و دم صورت فلکی دب اصغر است؛ رو به آن بایستی یعنی رو به قطب شمال زمین (فعالیت ص ۱۱۲).
  8. ★جهت‌یابی در روز با سایهٔ میله: میله‌ای ۰٫۵ متری عمود در آفتاب نصب کن و دایره‌ای به شعاع ۱ متر بکش؛ دو نقطه‌ای که طول سایه با شعاع برابر می‌شود را علامت بزن و وصل کن؛ خط حاصل شمال و جنوب جغرافیایی است؛ سمتی که سایه تشکیل می‌شود شمال است (فعالیت ص ۱۱۲).
  9. ★سامانهٔ خورشیدی شامل هشت سیاره و قریب به دویست قمر طبیعی و چند خرده‌سیاره و میلیون‌ها سیارک و اجسام سنگی است که به دور خورشید گردش می‌کنند؛ بیشتر ستاره‌شناسان معتقدند همهٔ اعضای آن از ابر عظیم و چرخانی گاز و غبار به نام سحابی خورشیدی تشکیل شده‌اند (ص ۱۱۴).
  10. ★تعریف امروزی سیاره: جرمی که در مداری به دور خورشید می‌چرخد و دارای جرم کافی برای ایجاد شکل کروی و جذب اجرام کوچک‌تر اطراف مدار خود باشد؛ سیاره‌ها دو گروه‌اند: سنگی یا درونی شامل تیر و ناهید و زمین و بهرام، و گازی یا بیرونی شامل مشتری و کیوان و اورانوس و نپتون (ص ۱۱۴).
  11. ★نکته‌های جدول سیاره‌ها ص ۱۱۵: تیر نزدیک‌ترین سیاره با سال ۸۸ شبانه‌روزی و بدون قمر؛ مشتری بزرگ‌ترین سیاره با ۷۹ قمر و قطر ۱۳۷ هزار و ۴۰۰ کیلومتر؛ نپتون دورترین با سالی ۱۶۴٫۸ سالی؛ بهرام تنها سیارهٔ سنگیِ دارای قمر (۲ قمر) ولی کوچک‌تر از زمین؛ حفظ جدول جزء اهداف برنامهٔ درسی نیست.
  12. ★تا قبل از نشست اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم در ۲۰۰۶ پلوتو آخرین و کوچک‌ترین سیاره بود؛ به دلیل جرم کم و عدم توانایی جذب اجرام کوچک‌تر اطراف مدار، از ردهٔ سیاره‌ها خارج و به اجرام ماوراء نپتون رفت؛ اریس بزرگ‌ترین و فارفاروت دورترین جرم ماوراء نپتون کشف‌شده است (آیا می‌دانید ص ۱۱۵).
  13. ★قمر جرمی آسمانی است که تحت تأثیر نیروی گرانش به دور یک سیاره در گردش است؛ زمین فقط یک قمر به نام ماه دارد که با تندی متوسط یک کیلومتر بر ثانیه در مدار بیضی می‌گردد و فاصلهٔ متوسط آن حدود ۳۸۰ هزار کیلومتر است (ص ۱۱۶).
  14. ★سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی از ۲۴ ماهواره تشکیل شده است؛ با ماهوارهٔ اول روی دایرهٔ پوشش، با ماهوارهٔ دوم در ناحیهٔ مشترک دو دایره و با ماهوارهٔ سوم نقطهٔ مشترک سه دایره یعنی موقعیت دقیق پیدا می‌شود (ص ۱۱۶ و ۱۱۷).
  15. ★میلیاردها جرم فضایی به نام سیارک به دور خورشید می‌چرخند؛ بیش از ۹۰ درصد آنها در کمربند اصلی سیارک‌ها بین مدار مریخ و مشتری متمرکزند (شکل ۹ ص ۱۱۷).
  16. ★سنگ‌هایی که هر سال وارد جو زمین می‌شوند و به سطح آن برخورد می‌کنند شهاب‌سنگ نام دارند و به سه گروه سنگی و آهنی و سنگی-آهنی تقسیم می‌شوند؛ بیشتر شهاب‌سنگ‌ها در اقیانوس‌ها سقوط می‌کنند؛ در ایران شهاب‌سنگ ورامین در زمان ناصرالدین شاه با جرم ۵۴ کیلوگرم، نراق در سال ۱۳۵۳ با ۲٫۵ گرم و لوت در سال ۱۳۸۵ با ۹۷۰ گرم یافت شده‌اند؛ برخورد شهاب‌سنگ چلیابینسک روسیه در ۱۳۹۲ افراد را زخمی کرد (آیا می‌دانید ص ۱۱۸).
  17. ★شهاب‌ها قطعاتی از سنگ و غبار رها شده از مدار سیارک‌ها هستند که هنگام ورود به جو زمین می‌سوزند و تیرهای درخشان نور می‌سازند؛ شهاب‌سنگ اما سنگی است که به سطح زمین می‌رسد (ص ۱۱۸).
  18. ★افزون بر زمین فقط سیارهٔ مریخ قابلیت بررسی شرایط حیات را دارد؛ به روش‌های غیرمشاهده‌ای بیش از هزار سامانهٔ فراخورشیدی کشف شده است؛ سفینه‌های بدون سرنشین مثل مریخ‌نورد از فضا و سیاره‌ها اطلاعات و عکس می‌فرستند (ص ۱۱۹).

تعریف کلمه‌های مهم

اسطرلاب

ابزار نجومی قدیمی برای تعیین زاویهٔ ارتفاع ستارگان و سایر مطالعات نجومی.

کهکشان

مجموعه‌ای عظیم از ستارگان و گازها و گردوغبار و فضای بین‌ستاره‌ای که با جاذبهٔ گرانشی در کنار هم جمع شده‌اند.

واحد نجومی

فاصلهٔ حدود ۱۵۰ میلیون کیلومتری زمین تا خورشید.

سال نوری

فاصله‌ای که نور در مدت یک سال طی می‌کند؛ برای بیان فواصل خیلی دور در نجوم.

سحابی خورشیدی

ابر عظیم و چرخانی از گاز و غبار که بیشتر ستاره‌شناسان معتقدند اعضای سامانهٔ خورشیدی از آن تشکیل شده‌اند.

قمر

جرم آسمانی که تحت تأثیر نیروی گرانش به دور یک سیاره در گردش است؛ مثل ماه.

ماهواره

قمر مصنوعی که در مدار معین به دور زمین می‌چرخد؛ مخابراتی، هواشناسی یا موقعیت‌یاب.

سیارک

جرم فضایی سنگی که به دور خورشید می‌چرخد؛ بیش از ۹۰ درصد آنها در کمربند اصلی بین مریخ و مشتری‌اند.

شهاب‌سنگ

سنگ فضایی‌ای که وارد جو شده و به سطح زمین برخورد می‌کند؛ به سه گروه سنگی، آهنی و سنگی-آهنی.

شهاب

قطعات سنگ و غبار رها شده از مدار سیارک‌ها که هنگام ورود به جو زمین می‌سوزند و تیرهای درخشان می‌سازند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

مقیاس‌های فضا — ص ۱۱۰ و ۱۱۶ کتاب

مقیاسمقدارکاربرد
واحد نجومیحدود ۱۵۰ میلیون کیلومترفاصلهٔ زمین تا خورشید
سال نوریفاصلهٔ نور در یک سالفواصل خیلی دور؛ پروکسیما قنطورس ۴٫۲۵ سال نوری
فاصلهٔ ماه تا زمینحدود ۳۸۰ هزار کیلومترمدار بیضی ماه با تندی ۱ کیلومتر بر ثانیه

نور در ۵۰۰ ثانیه از خورشید به زمین می‌رسد؛ همیشه خورشید ۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه قبل را می‌بینیم (ص ۱۱۰).

دو گروه سیاره‌های سامانهٔ خورشیدی — ص ۱۱۴ و ۱۱۵ کتاب

گروهسیاره‌هاویژگی کلیدی
سنگی (درونی)تیر، ناهید، زمین، بهرامنزدیک خورشید؛ بهرام تنها سنگیِ دارای قمر با ۲ قمر
گازی (بیرونی)مشتری، کیوان، اورانوس، نپتونبزرگ‌تر از زمین؛ مشتری بزرگ‌ترین با ۷۹ قمر؛ نپتون دورترین

تیر نزدیک‌ترین سیاره با سال ۸۸ شبانه‌روزی و بدون قمر؛ نپتون سالی ۱۶۴٫۸ سال دارد؛ حفظ جدول جزء اهداف برنامهٔ درسی نیست.

جهت‌یابی در شب و روز — فعالیت‌های ص ۱۱۲ کتاب

زمانابزارروش
شبدب اکبر و ستارهٔ قطبیخط ستارهٔ ۶ و ۷ را حدود ۵ برابر امتداد بده؛ قطبی دم دب اصغر است؛ رو به آن یعنی شمال
روزسایهٔ میله عمودیدو نقطهٔ برابری سایه با شعاع را وصل کن؛ خط شمال-جنوب؛ سایه‌دار یعنی شمال

با جهت جنوب و زاویهٔ میل قبله می‌توانی جهت قبله را هم پیدا کنی؛ ارومیه ۱۷ درجه کمترین و بندرعباس و زاهدان ۷۲ درجه بیشترین (ص ۱۱۳).

سیارک و شهاب و شهاب‌سنگ — ص ۱۱۷ و ۱۱۸ کتاب

جرمتعریفنکته
سیارکمیلیاردها جرم فضایی به دور خورشیدبیش از ۹۰ درصد در کمربند اصلی بین مریخ و مشتری
شهابقطعهٔ سنگ و غبار که در جو می‌سوزدتیر درخشان نور می‌سازد؛ به زمین نمی‌رسد
شهاب‌سنگسنگی که به سطح زمین برخورد می‌کندسه گروه: سنگی، آهنی، سنگی-آهنی؛ بیشتر در اقیانوس‌ها سقوط می‌کنند

شهاب‌سنگ‌های ایران: ورامین ۵۴ کیلوگرم در زمان ناصرالدین شاه؛ لوت ۹۷۰ گرم در ۱۳۸۵؛ نراق ۲٫۵ گرم در ۱۳۵۳ (ص ۱۱۸).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
فاصلهٔ زمین تا خورشیدحدود ۱۵۰ میلیون کیلومتر؛ یک واحد نجومی۳۰۰ هزار کیلومتر بر ثانیه ضربدر ۵۰۰ ثانیه (ص ۱۱۰)
زمان رسیدن نور خورشید به زمین۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه یعنی ۵۰۰ ثانیهخود را بیازمایید ص ۱۱۰
فاصلهٔ پروکسیما قنطورسحدود ۴٫۲۵ سال نوری یعنی ۲۶۸ هزار واحد نجومینزدیک‌ترین ستاره پس از خورشید (ص ۱۱۰)
تعداد سیاره‌های سامانهٔ خورشیدی۸ سیاره؛ ۴ سنگی و ۴ گازیص ۱۱۴ کتاب
تعداد ماهواره‌های سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی۲۴ ماهواره؛ نقطهٔ دقیق با ۳ ماهوارهص ۱۱۶ و ۱۱۷
درصد سیارک‌های کمربند اصلیبیش از ۹۰ درصدبین مدار مریخ و مشتری (ص ۱۱۷)
سال خروج پلوتو از ردهٔ سیاره‌ها۲۰۰۶ میلادینشست اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم (ص ۱۱۵)
قرن تأسیس رصدخانهٔ مراغهقرن هفتم هجری قمری به همت خواجه نصیرص ۱۰۹ کتاب

عددهای ۱۵۰ میلیون کیلومتر و ۲۴ ماهواره و ۹۰ درصد از پرتکرارترین‌های امتحانی فصل ۱۰ هستند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — واحد نجومی و سال نوری را قاطی نکن

واحد نجومی فاصلهٔ زمین تا خورشید یعنی حدود ۱۵۰ میلیون کیلومتر است (ص ۱۱۰).

سال نوری واحدهای فاصله است نه زمان: فاصله‌ای که نور در یک سال طی می‌کند.

پروکسیما قنطورس نزدیک‌ترین ستاره پس از خورشید است با ۴٫۲۵ سال نوری؛ ستارهٔ قطبی نیست!

⚠ نکتهٔ مهم — خورشید رو به کم‌جرمی است

خورشید کره‌ای عظیم از گازهای داغ با ترکیب اصلی هیدروژن و هلیم است (ص ۱۱۰).

هیدروژن به طور مداوم به هلیم تبدیل می‌شود؛ این تبدیل با کاهش جرم و تولید گرما و نور همراه است (ص ۱۱۱).

جرم خورشید چند صد برابر مجموع سیاره‌های سامانهٔ خورشیدی است.

⚠ دام امتحانی — سنگی‌ها و گازی‌ها را جایگزین نکن

سنگی یا درونی: تیر و ناهید و زمین و بهرام؛ گازی یا بیرونی: مشتری و کیوان و اورانوس و نپتون (ص ۱۱۴).

بهرام تنها سیارهٔ سنگیِ دارای قمر است ولی از زمین کوچک‌تر؛ در محدودهٔ «بزرگ‌تر از زمین» جایی ندارد (ص ۱۱۵).

مشتری بزرگ‌ترین سیاره و تیر نزدیک‌ترین سیاره به خورشید است؛ هر دو بدون اشتباه!

⚠ نکتهٔ امتحانی — GPS با سه دایره کار می‌کند

سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی از ۲۴ ماهواره تشکیل شده است (ص ۱۱۶).

ماهوارهٔ اول یک دایرهٔ پوشش و ماهوارهٔ دوم ناحیهٔ مشترک دو دایره را می‌دهد.

نقطهٔ مشترک سه دایره یعنی موقعیت دقیق تو؛ فعالیت ص ۱۱۶ با سه دایرهٔ شعاع ۳ سانتی‌متری همین را نشان می‌دهد.

⚠ نکتهٔ امتحانی — شهاب در جو می‌سوزد، شهاب‌سنگ به زمین می‌رسد

شهاب: قطعات سنگ و غبار سیارک‌ها که هنگام ورود به جو می‌سوزند و تیر نورانی می‌سازند (ص ۱۱۸).

شهاب‌سنگ: سنگی که از جو گذشته و به سطح زمین برخورد کرده؛ سه گروه سنگی و آهنی و سنگی-آهنی دارد.

بیشتر شهاب‌سنگ‌ها در اقیانوس‌ها سقوط می‌کنند چون سطح اقیانوس‌ها از خشکی‌ها بیشتر است (فکر کنید ص ۱۱۸).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۰۷ تا ۱۲۰ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۰ از ۱۳