جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۲۱ تا ۱۳۰ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۱۱: گوناگونی جانداران

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «گوناگونی جانداران» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: کلید شناسایی دوراهی و گروه‌بندی جانداران، پنج سلسله و جدول گروه‌بندی قمری خانگی از سلسله تا گونه، نام علمی دو بخشی لینه، باکتری‌های پیش‌هسته‌ای و کاربردهایشان، آغازیان و جلبک‌ها و پوستهٔ سیلیسی، قارچ‌ها و مخمر، و در پایان ویروس‌های مرز زندگی و ویروس ایدز. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

کلید شناسایی دوراهی را تعریف می‌کنی و با آن جانداران جدید را گروه‌بندی می‌کنی.

۲

پنج سلسلهٔ جانداران را نام می‌بری و جای هر جاندار را از سلسله تا گونه مشخص می‌کنی.

۳

نام علمی دو بخشی را توضیح می‌دهی و ضرورت آن را با مثال آفتاب‌پرست گیاهی و جانوری می‌گویی.

۴

باکتری‌ها را به‌عنوان پیش‌هسته‌ای می‌شناسی و کاربردهای مفید آنها را می‌شمرسی.

۵

آغازیان و جلبک‌ها را از گیاهان جدا می‌کنی و کاربرد پوستهٔ سیلیسی را می‌گویی.

۶

قارچ‌ها را به‌عنوان سلسلهٔ مستقل معرفی می‌کنی و تک‌یاخته‌ای و پریاخته‌ای بودنشان را می‌گویی.

۷

دوگانگی جاندار یا بی‌جان بودن ویروس‌ها را توضیح می‌دهی و انتقال ویروس ایدز را شرح می‌دهی.

نکات کلیدی

  1. ★زیست‌شناسان برای مطالعه و استفاده از جانداران، آنها را در گروه‌های متفاوت قرار می‌دهند؛ هرچه تنوع بیشتر باشد گروه‌بندی مهم‌تر است؛ مثل کتابخانه‌ای که بدون گروه‌بندی پیدا کردن کتاب را سخت می‌کند (ص ۱۲۱).
  2. ★کلید شناسایی دوراهی راهنمایی برای شناسایی جانداران است که در هر مرحله باید از بین دو حالت یک حالت انتخاب شود؛ بر اساس صفات جانداران طراحی می‌شود و برای شناسایی جانداران جدید به‌کار می‌رود؛ مثل بازی بیست سؤالی (ص ۱۲۲).
  3. ★ارسطو فیلسوف یونانی جانوران را فقط بر اساس صفت‌های ظاهری در سه گروه خشکی‌رو و شناگر و پروازکننده و گیاهان را در سه گروه علف‌ها و درختچه‌ها و درخت‌ها گروه‌بندی کرد؛ بعدها به ساختارهای داخلی هم توجه شد و بودن یا نبودن ستون مهره، معیار مهره‌داران و بی‌مهره‌ها شد (ص ۱۲۲ و ۱۲۳).
  4. ★کرم و مار ظاهری شبیه به هم دارند اما کرم بی‌مهره و مار مهره‌دار است؛ یعنی ظاهر گاهی فریب‌دهنده است و ساختار درونی حرف آخر را می‌زند (شکل ۳ ص ۱۲۳).
  5. ★امروزه در گروه‌بندی جانداران افزون بر صفات ظاهری، شباهت مولکول‌های یاخته‌ها را هم بررسی می‌کنند؛ مناسب‌ترین مولکول، مادهٔ وراثتی یعنی DNA است که در همهٔ جانداران هست و تفاوت‌هایش نشان‌دهندهٔ خویشاوندی است (خود را بیازمایید ص ۱۲۳).
  6. ★همهٔ جانداران در پنج سلسله گروه‌بندی می‌شوند: باکتری‌ها و آغازیان و قارچ‌ها و گیاهان و جانوران؛ سپس به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم می‌شوند (شکل ۴ ص ۱۲۴).
  7. ★سطح‌های گروه‌بندی از بزرگ به کوچک: سلسله، شاخه، رده، راسته، خانواده یا تیره، جنس یا سرده و گونه؛ قمری خانگی: سلسله جانوران، شاخه مهره‌داران، رده پرندگان، راسته کبوترسانان، خانواده کبوترها، جنس قمری‌ها و گونه قمری خانگی؛ از بالا به پایین انواع جانوران کم می‌شوند (شکل ۵ ص ۱۲۴).
  8. ★تعریف گونه: همهٔ قمری‌های خانگی یک گونه‌اند زیرا به هم شبیه‌اند و می‌توانند از طریق تولید مثل، زاده‌هایی شبیه خود با قابلیت زنده ماندن و تولید مثل به وجود آورند (ص ۱۲۴).
  9. ★هر جاندار یک نام علمی دو بخشی دارد که در تمام دنیا یکسان است: بخش اول نام جنس و بخش دوم نام گونه؛ ابداع لینه زیست‌شناس سوئدی؛ نام علمی قمری خانگی استرپتوپلیا سنه‌گالنسیس است؛ گاهی جانداران متفاوت نام یکسانی دارند مثل آفتاب‌پرست گیاهی و آفتاب‌پرست جانوری؛ برای همین نام علمی لازم است (ص ۱۲۵).
  10. ★باکتری‌ها شکل‌های گوناگونی دارند و در همه‌جا یافت می‌شوند؛ حتی چشمه‌های آب داغ و دریاچه‌های نمک و یخ‌های قطبی؛ بسیاری بی‌ضررند؛ باکتری‌های مفید دستگاه گوارش افزون بر کمک به گوارش، مانع فعالیت باکتری‌های بیماری‌زا می‌شوند؛ امروزه از باکتری‌ها برای پاک‌سازی محیط زیست و تولید گیاهان مقاوم به آفت و تولید دارو استفاده می‌کنند (ص ۱۲۵).
  11. ★جاندارانی که مادهٔ وراثتی‌شان درون پوششی قرار دارد و هسته تشکیل می‌شود هوهسته‌ای یا یوکاریوت و آنهایی که پوششی اطراف مادهٔ وراثتی ندارند پیش‌هسته‌ای یا پروکاریوت نام دارند؛ باکتری‌ها پیش‌هسته‌ای‌اند؛ دیوارهٔ یاخته‌ای باکتری‌ها ویژگی مشترک با گیاهان است (خود را بیازمایید ص ۱۲۵).
  12. ★روی قوطی کنسرو نوشته شده قبل از مصرف ۲۰ دقیقه بجوشانید؛ چون جوشاندن یاخته‌های مقاوم برخی باکتری‌ها را از بین می‌برد (جمع‌آوری اطلاعات ص ۱۲۶).
  13. ★آغازیان مثل باکتری‌ها عمدتاً تک‌یاخته‌ای‌اند اما هوهسته‌ای‌اند؛ شناخته‌شده‌ترین گروه آغازیان جلبک‌ها هستند که در آب یا اطراف آن رشد می‌کنند و سبزرنگ‌اند؛ جلبک‌ها گیاه نیستند؛ افزون بر تولید اکسیژن، غذای جانوران آبزی را تأمین می‌کنند؛ از آنها در مواد بهداشتی و مکمل‌های غذایی و ویتامین‌ها استفاده می‌شود و دانشمندان در تلاش‌اند از آنها سوخت‌های پاک تولید کنند؛ از جلبک‌ها ماده‌ای به نام آگار هم تهیه می‌شود (ص ۱۲۶).
  14. ★برخی آغازیان پوسته‌هایی از جنس سیلیس دارند؛ سیلیس در صنایع متفاوت مثلاً شیشه‌سازی به کار می‌رود (شکل ۸ ص ۱۲۷).
  15. ★لکه‌های زرد روی برگ و سیاه شدن خوشهٔ گندم نشانهٔ وجود قارچ است و این قارچ‌ها آفت گیاه‌اند؛ نوعی قارچ میکروسکوپی هم بین انگشتان پا رشد می‌کند؛ اما بیشتر قارچ‌ها مفیدند؛ قارچ‌ها بعضی پریاخته‌ای و بعضی تک‌یاخته‌ای‌اند؛ مخمر قارچی تک‌یاخته‌ای است (ص ۱۲۷ و ۱۲۸).
  16. ★جملهٔ «قارچ از سبزی‌هاست» نادرست است؛ قارچ‌ها سلسله‌ای مستقل از گیاهان‌اند که کلروفیل ندارند، فتوسنتز نمی‌کنند و رگبرگ و آوند ندارند (خود را بیازمایید ص ۱۲۸).
  17. ★ویروس سرماخوردگی درون بدن ما تکثیر می‌شود ولی خارج از بدن شبیه بلور است و تکثیر نمی‌شود؛ ویروس‌ها ساختار یاخته‌ای ندارند؛ به همین دلیل موضوع همیشگی زیست‌شناسان این است که ویروس‌ها زنده‌اند یا غیرزنده؛ آنها می‌توانند به درون یاخته‌های همهٔ جانداران وارد شوند و آنها را وادار به ساختن ویروس کنند (ص ۱۲۹).
  18. ★ویروس ایدز همراه با برخی مایعات بدن مانند خون و وسایل آلوده به آنها منتقل می‌شود؛ در گویچه‌های سفید تکثیر می‌شود و با از بین بردن این یاخته‌ها دستگاه ایمنی بدن را ضعیف می‌کند؛ بدن افراد آلوده ممکن است تا سال‌ها هیچ علامتی نشان ندهد اما همین افراد می‌توانند ویروس را منتقل کنند؛ استفادهٔ مشترک از وسایل تیز و برنده مثل تیغ یکی از راه‌های انتقال است (ص ۱۳۰).

تعریف کلمه‌های مهم

کلید شناسایی دوراهی

راهنمایی برای شناسایی جانداران که در هر مرحله از بین دو حالت، یک حالت انتخاب می‌شود؛ بر اساس صفات جانداران طراحی می‌شود.

سلسله

بزرگ‌ترین گروه‌بندی جانداران؛ همهٔ جانداران در پنج سلسله جای می‌گیرند.

گونه

پایین‌ترین و دقیق‌ترین گروه طبقه‌بندی؛ جاندارانی شبیه هم که با تولید مثل، زاده‌هایی شبیه خود و زاده‌پذیر می‌سازند.

نام علمی

نام دو بخشی و یکتای هر جاندار در سراسر دنیا؛ بخش اول نام جنس و بخش دوم نام گونه؛ ابداع لینه.

پیش‌هسته‌ای (پروکاریوت)

جانداری که پوششی اطراف مادهٔ وراثتی‌اش ندارد و هسته تشکیل نمی‌شود؛ مثل باکتری‌ها.

هو هسته‌ای (یوکاریوت)

جانداری که مادهٔ وراثتی‌اش درون پوششی قرار دارد و هسته دارد؛ مثل آغازیان و قارچ‌ها و گیاهان و جانوران.

جلبک

شناخته‌شده‌ترین گروه آغازیان؛ تک‌یاخته‌ای سبزرنگ که در آب رشد می‌کند و فتوسنتز می‌کند؛ گیاه نیست.

آگار

ماده‌ای که از جلبک‌ها تهیه می‌شود و کاربردهای غذایی و آزمایشگاهی دارد.

مخمر

قارچ تک‌یاخته‌ای که در مشاهده با میکروسکوپ نوری دیده می‌شود.

ویروس

موجودی بدون ساختار یاخته‌ای که فقط درون یاختهٔ زنده تکثیر می‌شود و خارج از آن شبیه بلور است؛ نه جاندار کامل است و نه بی‌جان.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

سطح‌های گروه‌بندی جانداران — نمونهٔ قمری خانگی ص ۱۲۴ کتاب

سطحنمونهٔ قمری خانگیمعنی
سلسلهجانورانبزرگ‌ترین گروه جانداران
شاخهمهره‌داراندستهٔ بزرگ درون سلسله
ردهپرندگاندستهٔ میانی
راستهکبوترسانانگروه خویشاوندان نزدیک
خانواده (تیره)کبوترهاخویشاوندان نزدیک‌تر
جنس (سرده)قمری‌هاگونه‌های هم‌جنس
گونهقمری خانگیدقیق‌ترین و پایین‌ترین گروه

از بالا به پایین انواع جانوران کم می‌شوند؛ گونه پایین‌ترین و دقیق‌ترین گروه است.

پنج سلسله و ویژگی کلیدی‌شان — ص ۱۲۴ تا ۱۲۸ کتاب

سلسلههستهنکتهٔ مهم
باکتری‌هاپیش‌هسته‌ای (پروکاریوت)دیوارهٔ یاخته‌ای دارند؛ همه‌جا یافت می‌شوند؛ بسیاری مفیدند
آغازیانهوهسته‌ای؛ عمدتاً تک‌یاخته‌ایجلبک‌ها مشهورترین‌اند؛ برخی پوستهٔ سیلیسی دارند
قارچ‌هاهوهسته‌ایکلروفیل ندارند و فتوسنتز نمی‌کنند؛ مخمر تک‌یاخته‌ای است
گیاهانهوهسته‌ایدیوارهٔ یاخته‌ای دارند؛ فتوسنتز می‌کنند
جانورانهوهسته‌ایمهره‌دار و بی‌مهره بر اساس ستون مهره

ملاک پیش‌هسته‌ای یا هوهسته‌ای بودن، داشتن یا نداشتن پوشش دور مادهٔ وراثتی است.

مقایسهٔ باکتری‌ها و آغازیان — ص ۱۲۵ و ۱۲۶ کتاب

ویژگیباکتری‌هاآغازیان
ساختار یاختهپیش‌هسته‌ای؛ بدون هستههوهسته‌ای با هسته
تک‌یاخته‌ای بودنهمه تک‌یاخته‌ایعمدتاً تک‌یاخته‌ای
نمونهٔ مشهورباکتری‌های مفید دستگاه گوارشجلبک‌ها
کاربردپاک‌سازی محیط زیست، دارو، گیاه مقاوممواد بهداشتی، مکمل، آگار، سوخت پاک

هر دو عمدتاً تک‌یاخته‌ای‌اند اما ملاک اصلی، داشتن یا نداشتن هسته است.

ویروس‌ها در برابر جانداران — ص ۱۲۹ و ۱۳۰ کتاب

ویژگیویروس‌هاجانداران
ساختار یاخته‌ایندارنددارند
تکثیرفقط درون یاختهٔ زندهمستقل با تولید مثل
حالت بیرون از بدنشبیه بلور و غیرفعالفعال و زنده
جایگاه طبقه‌بندیدر پنج سلسله جایی ندارنددر یکی از پنج سلسله

ویروس‌ها مرز میان جاندار و بی‌جان‌اند؛ موضوع همیشگی زیست‌شناسان (ص ۱۲۹).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد سلسله‌های جانداران۵باکتری‌ها، آغازیان، قارچ‌ها، گیاهان، جانوران (ص ۱۲۴)
تعداد بخش‌های نام علمی۲ بخش؛ جنس و گونهابداع لینه (ص ۱۲۵)
سطح‌های گروه‌بندی از سلسله تا گونه۷ سطحقمری خانگی (ص ۱۲۴)
زمان جوشاندن قوطی کنسرو۲۰ دقیقهبرای از بین بردن یاخته‌های مقاوم باکتری (ص ۱۲۶)
تعداد قمرهای ...—این فصل اعداد کم اما مفاهیم پرتکرار دارد؛ روی نام‌ها تمرکز کن

فصل ۱۱ فصلِ نام‌ها و مفاهیم است؛ پنج سلسله و دو بخشی بودن نام علمی را محکم حفظ کن.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — ظاهر فریب‌دهنده است

کرم و مار شبیه هم‌اند اما کرم بی‌مهره و مار مهره‌دار است (ص ۱۲۳).

ارسطو فقط از صفات ظاهری استفاده می‌کرد؛ امروزه ساختارهای داخلی و مولکول‌ها هم معیارند.

مولکول مناسب برای مقایسهٔ خویشاوندی جانداران، مادهٔ وراثتی یعنی DNA است؛ زبان مشترک همهٔ جانداران.

⚠ نکتهٔ مهم — نام علمی دو بخشی ابداع لینه

بخش اول نام علمی جنس و بخش دوم گونه است؛ در تمام دنیا یکسان است (ص ۱۲۵).

دلیل نیاز: جانداران متفاوت گاهی نام یکسانی دارند؛ مثل آفتاب‌پرست گیاهی و آفتاب‌پرست جانوری.

نام علمی قمری خانگی: بخش اول جنس و بخش دوم گونه؛ به زبان لاتین نوشته می‌شود.

⚠ دام امتحانی — باکتری پیش‌هسته‌ای است، آغازی هوهسته‌ای

ملاک: پوشش دور مادهٔ وراثتی؛ باکتری پوشش ندارد پس پیش‌هسته‌ای است (ص ۱۲۵).

آغازیان هوهسته‌ای‌اند؛ هر دو عمدتاً تک‌یاخته‌ای‌اند اما هسته فرقشان است.

دیوارهٔ یاخته‌ای باکتری‌ها ویژگی مشترک با گیاهان است؛ این را با فتوسنتز اشتباه نگیر.

⚠ نکتهٔ امتحانی — جلبک گیاه نیست؛ قارچ هم سبزی نیست

جلبک‌ها آغازیان‌اند؛ سبزند و فتوسنتز می‌کنند اما سلسلهٔ گیاهان نیستند (ص ۱۲۶).

قارچ‌ها سلسلهٔ مستقل‌اند؛ کلروفیل و آوند ندارند و فتوسنتز نمی‌کنند (ص ۱۲۸).

از جلبک‌ها آگار و از پوستهٔ سیلیسی آغازیان در شیشه‌سازی استفاده می‌شود.

⚠ نکتهٔ امتحانی — ویروس مرز جاندار و بی‌جان

ویروس‌ها ساختار یاخته‌ای ندارند؛ در پنج سلسله جایی ندارند (ص ۱۲۹).

درون یاختهٔ زنده تکثیر می‌شوند؛ خارج از بدن شبیه بلور و غیرفعال‌اند.

ویروس ایدز در گویچه‌های سفید تکثیر می‌کند و دستگاه ایمنی را ضعیف می‌کند؛ ممکن است سال‌ها بی‌علامت بماند و منتقل شود (ص ۱۳۰).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۲۱ تا ۱۳۰ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۱ از ۱۳