جزوهٔ فصل ۱۲: دنیای گیاهان

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۳۱ تا ۱۴۰ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۱۲: دنیای گیاهان

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «دنیای گیاهان» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: بافت آوندی و دو آوند چوبی و آبکشی، سفر شیرهٔ خام و پرورده با تارکشنده و روزنه و نیروی مکشی، سه گروه گیاهان آونددار یعنی سرخس‌ها و بازدانگان و نهان‌دانگان با جدول تک‌لپه‌ای و دولپه‌ای، خزه‌های بدون آوند و ریشه‌سا، و در پایان نقش گیاهان در زندگی ما از کاغذ و دارو تا فتوسنتز و کربن‌دی‌اکسید. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

آوندهای چوبی و آبکشی را از هم جدا می‌کنی و کار هر یک را می‌گویی.

۲

تارکشنده و شیرهٔ خام و شیرهٔ پرورده را تعریف می‌کنی و نیروی مکشی روزنه‌ها را توضیح می‌دهی.

۳

سه گروه گیاهان آونددار یعنی سرخس و بازدانه و نهان‌دانه را با ویژگی‌هایشان مقایسه می‌کنی.

۴

جدول مقایسهٔ تک‌لپه‌ای‌ها و دولپه‌ای‌ها را از حفظی می‌زنی.

۵

خزه‌ها را به‌عنوان گیاهان بدون آوند معرفی می‌کنی و ریشه‌سا و هاگ را توضیح می‌دهی.

۶

پنج گیاه را با کلید دوراهی گروه‌بندی می‌کنی.

۷

نقش گیاهان در زندگی از کاغذ و دارو تا فتوسنتز را تفسیر می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★انتقال آب و مواد مغذی در بسیاری از گیاهان از راه بافت آوندی انجام می‌شود؛ این بافت اجزای لوله‌مانندی به نام آوند دارد و شامل آوندهای چوبی و آبکشی است و در سراسر پیکر گیاه وجود دارد (ص ۱۳۱).
  2. ★آوندهای چوبی آب و مواد معدنی را از ریشه به اندام‌های دیگر می‌برند؛ آوندهای آبکشی مواد ساخته‌شده در اندام‌های فتوسنتزکننده را به سراسر گیاه می‌رسانند؛ رگبرگ‌های برگ دسته‌ای از آوندهای چوبی و آبکشی‌اند (ص ۱۳۱).
  3. ★دیواره‌های عرضی آوند آبکشی مانند ظرف آبکش سوراخ‌دار است؛ به همین علت به آنها آوند آبکشی می‌گویند؛ بیشتر قطر ساقه و ریشهٔ درختان از بافت آوند چوبی ساخته شده است (آیا می‌دانید ص ۱۳۱ و ص ۱۳۲).
  4. ★تارکشنده رشته‌های ظریف روی ریشه است؛ هر تارکشنده در واقع یک یاختهٔ بسیار طویل است و چون دیواره‌اش نازک است، آب و مواد معدنی محلول از آن عبور می‌کنند و وارد ریشه می‌شوند (شکل ۲ ص ۱۳۳).
  5. ★حجمی از آب و مواد معدنی که در آوندهای چوبی جریان دارد شیرهٔ خام نام دارد؛ شیرهٔ خام از ریشه تا بالاترین قسمت‌های گیاه جریان دارد و آب و مواد معدنی یاخته‌ها را تأمین می‌کند (ص ۱۳۳ و ۱۳۴).
  6. ★گیاه همهٔ آبی را که جذب کرده مصرف نمی‌کند؛ بخش زیادی به صورت بخار از روزنه‌های برگ خارج می‌شود؛ خارج شدن بخار آب از برگ نیروی مکشی در گیاه ایجاد می‌کند که بر حرکت رو به بالای آب نقش دارد (ص ۱۳۴).
  7. ★مواد ساخته‌شده در برگ‌ها همراه با آب وارد آوندهای آبکشی می‌شوند؛ این مایع شیرهٔ پرورده نام دارد و مقدار زیادی کربوهیدرات دارد؛ یاخته‌هایی که فتوسنتز نمی‌کنند از این شیره تغذیه می‌کنند (ص ۱۳۵).
  8. ★گیاه با کربوهیدرات ساخته‌شده و مواد مغذی خاک، می‌تواند پروتئین و چربی هم بسازد؛ ساختار برگ: پوستک موم‌مانند و روپوست و میان‌برگ و یاخته‌های روزنه و رگبرگ‌ها (ص ۱۳۵).
  9. ★سرخس‌ها اولین گروه از گیاهان آونددار و دارای ساقهٔ زیرزمینی‌اند؛ در ایران به طور خودرو در استان‌های شمالی رشد می‌کنند؛ پشت برگ‌های سرخس برآمدگی‌های نارنجی یا قهوه‌ای دیده می‌شود که مجموعه‌ای از هاگدان‌هاست و در آنها هاگ تشکیل می‌شود؛ هاگ در جای مرطوب رشد می‌کند و سرخس جدید می‌سازد؛ سرخس‌ها دانه تولید نمی‌کنند (ص ۱۳۵).
  10. ★بازدانگان گل ندارند اما دانه تولید می‌کنند؛ کاج و سرو مخروط‌های نر و ماده دارند و هر مخروط از تعدادی پولک ساخته شده است؛ دانه‌ها درون میوه تشکیل نمی‌شوند بلکه روی پولک‌های مخروط‌های ماده ایجاد می‌شوند؛ به همین دلیل به آنها بازدانه یعنی دانهٔ آشکار می‌گویند (ص ۱۳۶).
  11. ★نهان‌دانگان یا گیاهان گلدار: دانه‌هایشان در میوه محصور شده است و به همین علت به آنها نهان‌دانه می‌گویند؛ بر اساس تعداد لپهٔ دانه به دو گروه تک‌لپه‌ای‌ها مثل ذرت و گندم و نخلیان و دولپه‌ای‌ها مثل لوبیا و نخود و بادام تقسیم می‌شوند (ص ۱۳۶).
  12. ★جدول مقایسهٔ تک‌لپه‌ای و دولپه‌ای ص ۱۳۷: تک‌لپه‌ای‌ها آوندهای ساقهٔ پراکنده و رگبرگ موازی و گلبرگ‌های مضرب ۳ دارند؛ دولپه‌ای‌ها آوندهای ساقه در حلقه و رگبرگ مشبک و گلبرگ‌های مضرب ۴ یا ۵ دارند (خود را بیازمایید ص ۱۳۶ و ۱۳۷).
  13. ★مواد مغذی در نهان‌دانگان در اندام‌های مختلف ذخیره می‌شود: در هویج در ریشه، در سیب‌زمینی در ساقهٔ زیرزمینی یعنی غده، در پیاز در برگ‌های گوشتی؛ مواد ذخیره‌ای عمدتاً نشاسته است (خود را بیازمایید ص ۱۳۷).
  14. ★خزه‌ها قدیمی‌ترین گیاهان روی زمین‌اند؛ ارتفاع زیادی ندارند و پوشش مخمل‌مانندی روی زمین ایجاد می‌کنند؛ بخش‌های برگی‌شکل و ساقه‌مانند خزه از یاخته‌های مشابه ساخته شده‌اند پس ساقه و برگ حقیقی ندارند؛ ریشه هم ندارند و به جای آن اجزایی به نام ریشه‌سا دارند که از یک یا چند یاخته ساخته شده‌اند (ص ۱۳۸).
  15. ★خزه‌ها مانند سرخس‌ها با هاگ تکثیر می‌شوند؛ هاگ‌ها در هاگدان موجود در رأس خزه تشکیل می‌شوند؛ هاگ در جای مرطوب جوانه می‌زند و خزهٔ جدید می‌سازد (ص ۱۳۸).
  16. ★پاسخ فکر کنید ص ۱۳۸: ارتفاع خزه‌ها کم است چون آوند ندارند و نمی‌توانند آب را به ارتفاع برسانند؛ و در مکان‌های مرطوب رشد می‌کنند چون جذب آب از سطح بدن و ریشه‌سا و جوانه‌زدن هاگ به رطوبت وابسته است.
  17. ★کاغذ کتاب از گیاهان به دست آمده است؛ گیاهان مادهٔ اولیهٔ بعضی داروها هستند؛ نوعی داروی بیماران قلبی از گیاه گل انگشتانه به دست می‌آید؛ از نوعی باقلا ماده‌ای برای شناسایی گروه خونی می‌گیرند (ص ۱۳۹ و ۱۴۰).
  18. ★مهم‌ترین نقش گیاهان در زندگی ما و جانوران خشکی‌زی فتوسنتز است؛ فتوسنتز علاوه بر تأمین غذای جانداران، در تولید اکسیژن و مصرف کربن‌دی‌اکسید نقش حیاتی دارد؛ با افزایش کربن‌دی‌اکسید، میزان فتوسنتز در بسیاری از گیاهان ابتدا افزایش می‌یابد اما این افزایش بی‌نهایت نیست (ص ۱۴۰).

تعریف کلمه‌های مهم

بافت آوندی

بافتی با اجزای لوله‌مانند به نام آوند که در سراسر پیکر گیاه وجود دارد و شامل آوندهای چوبی و آبکشی است.

آوند چوبی

آوندی که آب و مواد معدنی را از ریشه به اندام‌های دیگر گیاه می‌برد؛ بیشتر قطر ساقه و ریشهٔ درختان از آن ساخته شده است.

آوند آبکشی

آوندی که شیرهٔ پرورده را از اندام‌های فتوسنتزکننده به سراسر گیاه می‌رساند؛ دیواره‌های عرضی‌اش مثل ظرف آبکش سوراخ‌دار است.

تارکشنده

یاختهٔ بسیار طویل با دیوارهٔ نازک روی ریشه که آب و مواد معدنی را جذب می‌کند.

شیرهٔ خام

حجمی از آب و مواد معدنی که در آوندهای چوبی از ریشه به بالای گیاه جریان دارد.

شیرهٔ پرورده

مایع با مقدار زیادی کربوهیدرات که در آوندهای آبکشی جریان دارد و یاخته‌های غیرفتوسنتزکننده را تغذیه می‌کند.

هاگ

یاختهٔ تکثیر خزه و سرخس؛ در هاگدان تشکیل می‌شود و در جای مرطوب جوانه می‌زند و گیاه جدید می‌سازد.

ریشه‌سا

اجزای یک یا چند یاخته‌ای به جای ریشه در خزه‌ها.

بازدانه‌ای

گیاهانی مثل کاج و سرو که گل ندارند اما دانه تولید می‌کنند و دانه‌شان روی پولک مخروط ماده آشکار است.

نهان‌دانه

گیاهان گلداری که دانه‌شان درون میوه محصور است؛ به دو گروه تک‌لپه‌ای و دولپه‌ای تقسیم می‌شوند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

شیرهٔ خام در برابر شیرهٔ پرورده — ص ۱۳۳ تا ۱۳۵ کتاب

ویژگیشیرهٔ خامشیرهٔ پرورده
محل حرکتدر آوندهای چوبیدر آوندهای آبکشی
جهت حرکتاز ریشه به برگ و سایر اندام‌هااز برگ به سراسر گیاه
مواد اصلیآب و مواد معدنیکربوهیدرات همراه با آب
نقشتأمین آب و مواد معدنی یاخته‌هاتغذیهٔ یاخته‌های غیرفتوسنتزکننده

تارکشنده جذب می‌کند، آوند چوبی بالا می‌برد، روزنه مکش می‌سازد و آوند آبکشی غذا می‌رساند.

چهار گروه گیاهی فصل — ص ۱۳۵ تا ۱۳۸ کتاب

ویژگیخزهسرخسبازدانگاننهان‌دانگان
آوندندارددارددارددارد
دانهنداردندارددارد؛ روی پولک مخروط مادهدارد؛ درون میوه
گلنداردنداردندارددارد
تکثیربا هاگبا هاگبا دانهبا دانه
نمونهٔ کتابخزهٔ مخملی جنگلسرخس شمال ایرانکاج و سروذرت (تک‌لپه‌ای) و نخود (دولپه‌ای)

سرخس اولین گروه گیاهان آونددار و خزه قدیمی‌ترین گیاهان روی زمین‌اند.

مقایسهٔ تک‌لپه‌ای‌ها و دولپه‌ای‌ها — جدول ص ۱۳۷ کتاب

ویژگیتک‌لپه‌ای‌هادولپه‌ای‌ها
دانهتک‌لپه‌ایدولپه‌ای
آوندهای ساقهپراکندهدر حلقه
رگبرگ برگموازیمشبک
تعداد گلبرگمضرب ۳مضرب ۴ یا ۵
نمونهذرت، گندم، نخلیانلوبیا، نخود، بادام

گروه‌بندی نهان‌دانگان بر اساس تعداد لپهٔ دانه انجام می‌شود (خود را بیازمایید ص ۱۳۶ و ۱۳۷).

محل ذخیرهٔ مواد مغذی در نهان‌دانگان — خود را بیازمایید ص ۱۳۷

گیاهاندام ذخیره‌کنندهمادهٔ ذخیره‌ای
هویجریشهنشاسته (کربوهیدرات)
سیب‌زمینیساقهٔ زیرزمینی (غده)نشاسته
پیازبرگ‌های گوشتی و ضخیمنشاسته

اندام‌های رویشی در نهان‌دانگان متنوع‌اند؛ مواد ذخیره‌ای عمدتاً نشاسته است.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد گروه‌های اصلی گیاهان آونددار۳ گروه: سرخس، بازدانه، نهان‌دانهص ۱۳۵ و ۱۳۶
گلبرگ‌های تک‌لپه‌ای‌هامضرب ۳جدول ص ۱۳۷
گلبرگ‌های دولپه‌ای‌هامضرب ۴ یا ۵جدول ص ۱۳۷
رمپ سطح شیب‌دار فصل قبل—این فصل اعداد کم اما مفاهیم سنگین دارد؛ روی جدول‌ها تمرکز کن
طول میلهٔ فعالیت جهت‌یابی فصل ۱۰—مرور: نیم‌متر؛ فصل ۱۲ را با جدول‌ها حفظ کن

فصل ۱۲ فصل جدول‌هاست: خام و پرورده، چهار گروه گیاهی و تک‌لپه‌ای و دولپه‌ای.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — آوند چوبی بالا می‌برد، آبکشی پخش می‌کند

آوند چوبی: آب و مواد معدنی از ریشه به بالا؛ شیرهٔ خام (ص ۱۳۱ و ۱۳۳).

آوند آبکشی: شیرهٔ پرورده با کربوهیدرات از برگ به سراسر گیاه (ص ۱۳۵).

رگبرگ برگ دسته‌ای از آوندهای چوبی و آبکشی است؛ دیوارهٔ عرضی آوند آبکشی مثل آبکش سوراخ‌دار است (ص ۱۳۱).

⚠ نکتهٔ مهم — نیروی مکشی روزنه‌ها

گیاه همهٔ آبی را که جذب کرده مصرف نمی‌کند؛ بخش زیادی به صورت بخار از روزنه‌های برگ خارج می‌شود (ص ۱۳۴).

خروج بخار آب نیروی مکشی می‌سازد که آب را در آوند چوبی رو به بالا می‌کشد.

کاغذ کبالت کلرید در برخورد با بخار آب صورتی می‌شود؛ ابزار آزمایش فعالیت ص ۱۳۴.

⚠ دام امتحانی — بازدانه گل ندارد ولی دانه دارد!

بازدانگان مثل کاج و سرو گل ندارند اما دانه تولید می‌کنند (ص ۱۳۶).

دانهٔ بازدانگان روی پولک مخروط ماده آشکار است؛ نهان‌دانگان دانه‌شان درون میوه محصور است.

سرخس دانه هم ندارد؛ با هاگ تکثیر می‌شود؛ هاگ در هاگدان پشت برگ سرخس و رأس خزه است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — جدول تک‌لپه‌ای و دولپه‌ای را قفل کن

تک‌لپه‌ای: آوند پراکنده، رگبرگ موازی، گلبرگ مضرب ۳؛ مثل ذرت و گندم و نخلیان (ص ۱۳۷).

دولپه‌ای: آوند در حلقه، رگبرگ مشبک، گلبرگ مضرب ۴ یا ۵؛ مثل لوبیا و نخود و بادام.

ملاک گروه‌بندی، تعداد لپهٔ دانه است؛ لپه برگ ذخیره‌ای درون دانه است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — خزه بدون آوند کوتاه می‌ماند

خزه قدیمی‌ترین گیاهان زمین است؛ ساقه و برگ حقیقی و ریشه ندارد؛ ریشه‌سا دارد (ص ۱۳۸).

بدون آوند نمی‌تواند آب را به ارتفاع برساند؛ برای همین کوتاه است.

جذب آب از سطح بدن و ریشه‌سا و جوانه‌زدن هاگ به رطوبت وابسته است؛ پس خزه در جای مرطوب رشد می‌کند.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۳۱ تا ۱۴۰ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۲ از ۱۳