جزوهٔ درس — صفحههای ۱۴۱ تا ۱۵۰ کتاب علوم تجربی نهم
جزوهٔ فصل ۱۳: جانوران بیمهره
این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «جانوران بیمهره» را یکجا و سادهروان جمع کرده است: دو گروه جانوران و چیرگی بیمهرهها با آمار دو میلیون گونه، اسفنجهای بدون دستگاه با یاختههای رشتهدار، کیسهتنان و مرجانهای موجشکن، سه گروه کرمها از پهن تا حلقوی، نرمتنان مرواریدساز، بندپایان با اسکلت خارجی و پوستاندازی و چهار گروه پایی، و در پایان خارپوستان با دستگاه گردش آبی. اوّل بخشها را بخوان، بعد جواب سؤالها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.
هدف درس
بیمهرهها را از مهرهداران جدا میکنی و آمار ۹۸ درصدی بیمهرهها را تفسیر میکنی.
سازوکار تغذیه و تنفس و دفع اسفنجها را با یاختههای رشتهدار توضیح میدهی.
کیسهتنان و مرجانهای آهکی و نقش آبسنگها را شرح میدهی.
سه گروه کرمها را بر اساس دستگاههای بدن مقایسه میکنی.
کاربردهای نرمتنان از مروارید تا نخ بخیه را میشمرسی.
بندپایان را به چهار گروه پایی تقسیم میکنی و دلیل پوستاندازی را میگویی.
دستگاه گردش آبی خارپوستان را توضیح میدهی و اهمیت حشرات را میگویی.
نکات کلیدی
- ★جانوران نسبت به دیگر موجودات زنده گوناگونی بیشتری دارند؛ دانشمندان سلسلهٔ جانوران را در دو گروه اصلی بیمهرهها و مهرهداران ردهبندی میکنند؛ بیشتر بیمهرهها اسکلت خارجی دارند و ستون مهره ندارند؛ مهرهداران ستون مهره و اسکلت داخلی دارند (ص ۱۴۲).
- ★دانشمندان تا به حال نزدیک به دو میلیون گونهٔ جانوری شناسایی کردهاند که حدود ۹۸ درصد آنها بیمهره و ۲ درصد مهره دارند؛ همهساله انواع جدیدی کشف میشود (آیا میدانید ص ۱۴۲).
- ★جدول گونهها ص ۱۴۲: بندپایان یک میلیون گونه، کرمها ۱۱۵ هزار، نرمتنان ۱۱۰ هزار، اسفنجها ۱۰ هزار، کیسهتنان ۹ هزار و ۵۰۰، خارپوستان ۶ هزار و همهٔ مهرهداران فقط ۵۰ هزار گونه؛ بندپایان قهرمان بیرقیب است.
- ★اسفنجها جانوران دریازیِ ثابت با بدن سوراخدار و سادهترین جانوران دریازیاند؛ آب از سوراخهای کوچک وارد و از سوراخ بزرگ بالای اسفنج خارج میشود؛ یاختههای رشتهدار با حرکت خود آب را به جریان میاندازند و ذرههای غذایی را میگیرند و گوارش میکنند (ص ۱۴۲ و ۱۴۳).
- ★جریان آب در اسفنجها به تنفس و دفع مواد زائد هم کمک میکند؛ به همین دلیل اسفنجها هیچ دستگاهی در بدن خود ندارند؛ استحکام دیوارهٔ بدن اسفنجها به علت قطعات سوزنمانند از جنس آهک یا سیلیس یا مواد پروتئینی است؛ از اسفنجها مواد دارویی هم استخراج میشود (ص ۱۴۳).
- ★کیسهتنان بدن کیسهمانند دارند؛ دهانهٔ کیسه محل ورود و خروج مواد است و بازوهایی به آن متصل است؛ شقایق دریایی جابهجا نمیشود ولی عروس دریایی شناور است (شکل ۴ ص ۱۴۳).
- ★بزرگترین گروه کیسهتنان مرجانهایی هستند که اسکلتی آهکی دارند؛ از تجمع اسکلت آنها آبسنگ و جزایر مرجانی تشکیل میشود؛ جزایر خارک و کیش نمونهای از جزایر مرجانی ایراناند؛ مرجانها موجشکن طبیعیاند، انرژی امواج را میگیرند و مانع فرسایش بیشتر سواحل میشوند و زیستگاه جانوران دریاییاند (ص ۱۴۴).
- ★کرمهای پهن سادهترین گروه کرمها هستند؛ بدن پهن با دستگاههای عصبی و گوارشی ساده؛ تنها یک راه برای ورود دارند ولی خروج مواد از سطح بدن انجام میشود؛ پالناریا و کرم برگیشکل یا کپلک و کرم نواری یا کدو سه گروه عمدهٔ آنهاست؛ بیشترشان انگلاند؛ نوزاد کرم کدو از گوشت گاو آلوده وارد بدن میشود، سالها در روده میماند و ممکن است انسداد روده کند (ص ۱۴۴).
- ★کیست هیداتیک: نوعی کرم پهن در رودهٔ سگ زندگی میکند؛ تخم آن همراه سبزیجات وارد بدن انسان میشود و در کبد و شش غدههایی کیسهمانند و پرآب به نام کیست هیداتیک تولید میکند (آیا میدانید ص ۱۴۴).
- ★کرمهای لولهای برخلاف کرمهای قبلی دستگاه گوارش دهان و مخرج دارند؛ انگلهایی مثل آسکاریس و کرمک و کرم قالبدار دارند ولی برخی زندگی آزاد دارند؛ کرمهای لولهای خاک پس از خوردن باکتری و قارچ، ترکیباتی به خاک میافزایند که رشد بهتر گیاهان را سبب میشود؛ تخم انگلها بیشتر از طریق آب و سبزیجات آلوده وارد میشود؛ مطمئنترین راه تشخیص، آزمایش مدفوع است (ص ۱۴۵).
- ★کرمهای حلقوی بدنی حلقهحلقه و نرم و ماهیچهای دارند؛ پوستشان باید همیشه مرطوب باشد و مویرگهای فراوانی دارد؛ این وضعیت جذب اکسیژن از طریق پوست را ممکن میکند؛ افزون بر دستگاه گوارش و عصبی، دستگاههای گردش خون و دفع مواد زائد هم دارند؛ کرم خاکی نمونهٔ معروف و دوست کشاورزهاست؛ زالو هم کرم حلقوی انگل خونخوار است (ص ۱۴۶).
- ★نرمتنان بدنی نرم و بدون حلقه دارند و در بیشتر آنها بخشی سفت به نام صدف بدن را در بر میگیرد؛ بیشتر آنها در آب و برخی در خشکی زندگی میکنند: هشتپا و حلزون و دهپا یعنی نرمتن مرکب و دوکفهایها؛ مروارید از درون صدف دوکفهایها استخراج میشود (ص ۱۴۷).
- ★از صدف نرمتنان در تهیهٔ ابزارهای زینتی و صنایع دارویی و بهداشتی و تهیهٔ نخ بخیه و تولید کلسیم قابل جذب استفاده میشود؛ اما حلزون و لیسه از آفات گیاهیاند و برخی نرمتنان واسطهٔ انتقال کرمهای انگلیاند؛ مشهورترین مرواریدهای جهان از صدفهای مرواریدساز خلیج فارس به دست میآمده است؛ در جزیرهٔ قشم پروژهٔ کشت و پرورش صدف انجام میشود (ص ۱۴۷).
- ★بندپایان بدن و اندامهای حرکتیشان از بندهایی تشکیل شده است؛ اسکلت خارجی و سختی دارند که عضلات به آن متصل است و از اندامهای داخلی حفاظت میکند؛ اما سخت بودن اسکلت جلوی رشد را میگیرد؛ به همین دلیل بسیاری از آنها پوستاندازی میکنند: اسکلت قبلی را جدا میکنند و اسکلت بزرگتر و جدیدی میسازند؛ مثل پوستاندازی ملخ (ص ۱۴۷ و ۱۴۸).
- ★جدول ۱ ص ۱۴۸: طبقهبندی بندپایان بر اساس تعداد پاهای حرکتی در چهار گروه: حشرات ۶ پا مثل ملخ و پروانه و زنبور و پشه؛ عنکبوتیان ۸ پا مثل عنکبوت و رتیل و عقرب و کنه؛ سختپوستان ۱۰ پا مثل خرچنگ و میگو و خرخاکی؛ هزارپایان بیشتر از ۱۰ جفت پا مثل هزارپا و صدپا؛ البته تعداد پاهای هزارپایان به هزار نمیرسد!
- ★اهمیت حشرات خیلی بیشتر از زیانهای روزمرهٔ آنهاست: اگر دنیا بدون حشره باشد، بسیاری از میوهها و سبزیها و محصولات کشاورزی تولید نمیشوند چون گردهافشانی انجام نمیشود؛ ابریشم و موم و عسل هم نخواهیم داشت؛ ماهیهای آب شیرین از حشرات و الرو آنها تغذیه میکنند؛ حشرات موجود آزمایشگاهی ژنشناسیاند و در بهداشت محیط به ویژه تخریب لاشهٔ جانوران مرده نقش دارند (ص ۱۴۹).
- ★عنکبوتیان شامل عنکبوت و رتیل و عقرب و کنهاند و بسیاری به داشتن نیش زهری معروفاند؛ توانایی تنیدن تار در عنکبوت کمک میکند حشرات مزاحم را شکار کند؛ سختپوستان پوشش سخت دارند و بیشترشان ذرهبینی و دریازیاند و غذای ماهیها را تشکیل میدهند؛ خرخاکی نمونهٔ خشکیزی است؛ هزارپایان کمیابترند و بعضی گوشتخوار و بعضی گیاهخوارند (ص ۱۴۹ و ۱۵۰).
- ★خارپوستان جانورانی هستند که در سطح بدن و زیر پوستشان خارها وجود دارد؛ درون بدن آنها دستگاه گردش آبی وجود دارد که کار دستگاههای گردش خون و تنفس و دفع را انجام میدهد؛ همهٔ خارپوستان دریازیاند: ستارهدریایی و توتیا و سکهشنی نمونههای آنها هستند (ص ۱۵۰).
تعریف کلمههای مهم
بیمهره
جانوری بدون ستون مهره؛ بیشتر آنها اسکلت خارجی دارند و حدود ۹۸ درصد گونههای جانوری را تشکیل میدهند.
یاختهٔ رشتهدار
یاختههای دیوارهٔ بدن اسفنج که با حرکت خود آب را به جریان میاندازند و ذرات غذایی را میگیرند و گوارش میکنند.
آبسنگ مرجانی
ساختهٔ تجمع اسکلت آهکی مرجانها که به جزایر مرجانی مانند خارک و کیش تبدیل میشود و موجشکن طبیعی است.
انگل
جانداری که در بدن یا روی بدن موجود زندهٔ دیگری زندگی میکند و از او تغذیه میکند؛ مانند کرم کدو و زالو.
کیست هیداتیک
غدههای کیسهمانند و پرآب در کبد و شش که بر اثر کرم پهن رودهٔ سگ ایجاد میشود.
صدف
بخش سفت در بیشتر نرمتنان که بدن را در بر میگیرد و از آن حفاظت میکند.
پوستاندازی
جدا کردن اسکلت خارجی قبلی و ساختن اسکلت بزرگتر و جدید در بسیاری از بندپایان.
اسکلت خارجی
پوشش سخت بیرونی بندپایان که عضلات به آن متصل است و از اندامهای داخلی حفاظت میکند.
الرو
مرحلهٔ لاروی حشرات؛ غذای بسیاری از جانوران مانند ماهیهای آب شیرین.
دستگاه گردش آبی
دستگاهی درون بدن خارپوستان که کار دستگاههای گردش خون و تنفس و دفع را انجام میدهد.
جدولهای دستهبندی و مقایسه
تعداد گونههای شناساییشدهٔ گروههای جانوری — جدول ص ۱۴۲ کتاب
| گروه جانوری | تعداد گونه | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| بندپایان | یک میلیون | بزرگترین گروه جانوران؛ حشرات فراوانتریناند |
| کرمها | ۱۱۵ هزار | سه گروه پهن و لولهای و حلقوی |
| نرمتنان | ۱۱۰ هزار | مروارید از دوکفهایها |
| اسفنجها | ۱۰ هزار | بدون هیچ دستگاهی |
| کیسهتنان | ۹ هزار و ۵۰۰ | مرجانهای آهکی |
| خارپوستان | ۶ هزار | دستگاه گردش آبی |
| همهٔ مهرهداران | ۵۰ هزار | موضوع فصل ۱۴ |
حدود ۹۸ درصد گونههای جانوری بیمهرهاند؛ بندپایان قهرمانِ بیرقیب است.
مقایسهٔ سه گروه کرمها — ص ۱۴۴ تا ۱۴۶ کتاب
| ویژگی | کرمهای پهن | کرمهای لولهای | کرمهای حلقوی |
|---|---|---|---|
| شکل بدن | پهن | لولهای | حلقهحلقه و ماهیچهای |
| دستگاه گوارش | ساده؛ فقط یک راه ورود؛ خروج از سطح بدن | دارای دهان و مخرج | دارای دهان و مخرج |
| دستگاههای بدن | عصبی و گوارشی ساده | گوارشی و عصبی | گوارشی، عصبی، گردش خون و دفع |
| نمونهها | کدو، کپلک، پالناریا | آسکاریس، کرمک، قالبدار | کرم خاکی، زالو |
| سبک زندگی | بیشتر انگل | انگل و زندگی آزاد | بیشتر آزاد؛ کمی انگل |
هرچه از پهن به لولهای و حلقوی میرویم دستگاهها کاملتر میشوند؛ حلقویها تنفس پوستی هم دارند.
طبقهبندی بندپایان بر اساس تعداد پا — جدول ۱ ص ۱۴۸ کتاب
| نام گروه | تعداد پای حرکتی | مثال |
|---|---|---|
| حشرات | ۶ | ملخ، پروانه، زنبور، پشه |
| عنکبوتیان | ۸ | عنکبوت، رتیل، عقرب، کنه |
| سختپوستان | ۱۰ | خرچنگ، میگو، خرخاکی |
| هزارپایان | بیشتر از ۱۰ جفت | هزارپا، صدپا |
بندپایان بزرگترین گروه جانوراناند و حشرات از بقیه فراوانترند؛ پاهای هزارپا به هزار نمیرسد!
شش گروه اصلی بیمهرهها — جمعبندی فصل
| گروه | ویژگی کلیدی | نمونه |
|---|---|---|
| اسفنجها | بدن سوراخدار؛ بدون هیچ دستگاه؛ یاختهٔ رشتهدار | اسفنج دریازی ثابت |
| کیسهتنان | بدن کیسهمانند با بازو؛ مرجان آهکی | شقایق ثابت، عروس دریایی شناور، مرجان |
| کرمها | سه گروه پهن و لولهای و حلقوی | کدو، آسکاریس، کرم خاکی |
| نرمتنان | بدن نرم با صدف محافظ | هشتپا، حلزون، دوکفهای، دهپا |
| بندپایان | اسکلت خارجی و پوستاندازی؛ چهار گروه پایی | ملخ، عنکبوت، میگو، هزارپا |
| خارپوستان | خار زیر پوست؛ دستگاه گردش آبی؛ همه دریازی | ستارهدریایی، توتیا، سکهشنی |
مهرهداران هم پنج گروه دارند: ماهیها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران؛ موضوع فصل ۱۴.
نمونههای عددی مهم این فصل — با جواب
| پرسش عددی | پاسخ | نکتهٔ حل |
|---|---|---|
| درصد بیمهرهها از گونههای جانوری | حدود ۹۸ درصد؛ مهرهداران ۲ درصد | آیا میدانید ص ۱۴۲ |
| گونههای شناساییشدهٔ جانوری | نزدیک به دو میلیون | آیا میدانید ص ۱۴۲ |
| تعداد گونهٔ بندپایان | حدود یک میلیون | بزرگترین گروه جدول ص ۱۴۲ |
| پاهای حشرات و عنکبوتیان | ۶ و ۸ | جدول ۱ ص ۱۴۸ |
| پاهای سختپوستان و هزارپایان | ۱۰ و بیشتر از ۱۰ جفت | جدول ۱ ص ۱۴۸ |
| جزایر مرجانی ایران | خارک و کیش | از تجمع اسکلت آهکی مرجانها (ص ۱۴۴) |
| تعداد دستگاههایی که اسفنج دارد | هیچ دستگاهی | جریان آب همهٔ کارها را میکند (ص ۱۴۳) |
عددهای ۹۸ درصد و ۶ و ۸ و ۱۰ پا از پرتکرارترینهای امتحانی فصل ۱۳ هستند.
نکتههای مهم و امتحانی
از دو میلیون گونهٔ شناساییشده فقط ۲ درصد مهرهدار است (ص ۱۴۲).
بندپایان با یک میلیون گونه بزرگترین گروه و مهرهداران با ۵۰ هزار گونه گروه کوچکاند (جدول ص ۱۴۲).
پرسش «اکثر جانوران کداماند؟» همیشه جوابش بیمهرههاست؛ اشتباه نگیر!
یاختههای رشتهدار با حرکت خود آب را به جریان میاندازند و ذرات غذایی را میگیرند (ص ۱۴۳).
جریان آب همزمان تغذیه و تنفس و دفع را انجام میدهد؛ پس اسفنج هیچ دستگاهی ندارد.
استحکام دیوارهٔ اسفنج از قطعات سوزنمانند آهک یا سیلیس یا پروتئینی است.
کرم پهن: فقط یک راه ورود و خروج از سطح بدن؛ بیشتر انگل مثل کدو (ص ۱۴۴).
کرم لولهای: دستگاه گوارش دهان و مخرج دارد؛ مثل آسکاریس و کرمک (ص ۱۴۵).
کرم حلقوی: دستگاه گردش خون و دفع هم دارد و با پوست مرطوب تنفس میکند؛ کرم خاکی و زالو (ص ۱۴۶).
اسکلت خارجی بندپایان محافظ است و عضلات به آن متصلاند (ص ۱۴۷).
همین سختی جلوی رشد را میگیرد؛ برای همین پوستاندازی میکنند.
ملخ اسکلت قدیمی را میاندازد و اسکلت بزرگتر میسازد؛ شکل ۱۱ ص ۱۴۸.
بدون حشره، گردهافشانی انجام نمیشود و بسیاری از میوهها و سبزیها تولید نمیشوند (ص ۱۴۹).
ابریشم و موم و عسل هم محصول حشرات است؛ ماهیهای آب شیرین از حشرات و الرو تغذیه میکنند.
حشرات موجود آزمایشگاهی ژنشناسیاند و در تخریب لاشهٔ جانوران مرده نقش بهداشتی دارند.
ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آساندرس است
70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آساندرس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبتنام کن تا همهٔ درسها، آزمونکها و جمعبندیها برایت باز شود.
عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام میشود — کمتر از یک دقیقه!
جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!
آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.
بزن بریم آزمون!لینکهای مرتبط
جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحههای ۱۴۱ تا ۱۵۰ کتاب علوم تجربی نهم — آساندرس
پرینت این صفحه فعال نیست — برای مطالعه از خود سایت استفاده کن.
جزوهٔ درس ۱۳ از ۱۳