جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۴۱ تا ۱۵۰ کتاب علوم تجربی نهم

جزوهٔ فصل ۱۳: جانوران بی‌مهره

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «جانوران بی‌مهره» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: دو گروه جانوران و چیرگی بی‌مهره‌ها با آمار دو میلیون گونه، اسفنج‌های بدون دستگاه با یاخته‌های رشته‌دار، کیسه‌تنان و مرجان‌های موج‌شکن، سه گروه کرم‌ها از پهن تا حلقوی، نرم‌تنان مرواریدساز، بندپایان با اسکلت خارجی و پوست‌اندازی و چهار گروه پایی، و در پایان خارپوستان با دستگاه گردش آبی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

بی‌مهره‌ها را از مهره‌داران جدا می‌کنی و آمار ۹۸ درصدی بی‌مهره‌ها را تفسیر می‌کنی.

۲

سازوکار تغذیه و تنفس و دفع اسفنج‌ها را با یاخته‌های رشته‌دار توضیح می‌دهی.

۳

کیسه‌تنان و مرجان‌های آهکی و نقش آبسنگ‌ها را شرح می‌دهی.

۴

سه گروه کرم‌ها را بر اساس دستگاه‌های بدن مقایسه می‌کنی.

۵

کاربردهای نرم‌تنان از مروارید تا نخ بخیه را می‌شمرسی.

۶

بندپایان را به چهار گروه پایی تقسیم می‌کنی و دلیل پوست‌اندازی را می‌گویی.

۷

دستگاه گردش آبی خارپوستان را توضیح می‌دهی و اهمیت حشرات را می‌گویی.

نکات کلیدی

  1. ★جانوران نسبت به دیگر موجودات زنده گوناگونی بیشتری دارند؛ دانشمندان سلسلهٔ جانوران را در دو گروه اصلی بی‌مهره‌ها و مهره‌داران رده‌بندی می‌کنند؛ بیشتر بی‌مهره‌ها اسکلت خارجی دارند و ستون مهره ندارند؛ مهره‌داران ستون مهره و اسکلت داخلی دارند (ص ۱۴۲).
  2. ★دانشمندان تا به حال نزدیک به دو میلیون گونهٔ جانوری شناسایی کرده‌اند که حدود ۹۸ درصد آنها بی‌مهره و ۲ درصد مهره دارند؛ همه‌ساله انواع جدیدی کشف می‌شود (آیا می‌دانید ص ۱۴۲).
  3. ★جدول گونه‌ها ص ۱۴۲: بندپایان یک میلیون گونه، کرم‌ها ۱۱۵ هزار، نرم‌تنان ۱۱۰ هزار، اسفنج‌ها ۱۰ هزار، کیسه‌تنان ۹ هزار و ۵۰۰، خارپوستان ۶ هزار و همهٔ مهره‌داران فقط ۵۰ هزار گونه؛ بندپایان قهرمان بی‌رقیب است.
  4. ★اسفنج‌ها جانوران دریازیِ ثابت با بدن سوراخ‌دار و ساده‌ترین جانوران دریازی‌اند؛ آب از سوراخ‌های کوچک وارد و از سوراخ بزرگ بالای اسفنج خارج می‌شود؛ یاخته‌های رشته‌دار با حرکت خود آب را به جریان می‌اندازند و ذره‌های غذایی را می‌گیرند و گوارش می‌کنند (ص ۱۴۲ و ۱۴۳).
  5. ★جریان آب در اسفنج‌ها به تنفس و دفع مواد زائد هم کمک می‌کند؛ به همین دلیل اسفنج‌ها هیچ دستگاهی در بدن خود ندارند؛ استحکام دیوارهٔ بدن اسفنج‌ها به علت قطعات سوزن‌مانند از جنس آهک یا سیلیس یا مواد پروتئینی است؛ از اسفنج‌ها مواد دارویی هم استخراج می‌شود (ص ۱۴۳).
  6. ★کیسه‌تنان بدن کیسه‌مانند دارند؛ دهانهٔ کیسه محل ورود و خروج مواد است و بازوهایی به آن متصل است؛ شقایق دریایی جابه‌جا نمی‌شود ولی عروس دریایی شناور است (شکل ۴ ص ۱۴۳).
  7. ★بزرگ‌ترین گروه کیسه‌تنان مرجان‌هایی هستند که اسکلتی آهکی دارند؛ از تجمع اسکلت آنها آبسنگ و جزایر مرجانی تشکیل می‌شود؛ جزایر خارک و کیش نمونه‌ای از جزایر مرجانی ایران‌اند؛ مرجان‌ها موج‌شکن طبیعی‌اند، انرژی امواج را می‌گیرند و مانع فرسایش بیشتر سواحل می‌شوند و زیستگاه جانوران دریایی‌اند (ص ۱۴۴).
  8. ★کرم‌های پهن ساده‌ترین گروه کرم‌ها هستند؛ بدن پهن با دستگاه‌های عصبی و گوارشی ساده؛ تنها یک راه برای ورود دارند ولی خروج مواد از سطح بدن انجام می‌شود؛ پالناریا و کرم برگی‌شکل یا کپلک و کرم نواری یا کدو سه گروه عمدهٔ آنهاست؛ بیشترشان انگل‌اند؛ نوزاد کرم کدو از گوشت گاو آلوده وارد بدن می‌شود، سال‌ها در روده می‌ماند و ممکن است انسداد روده کند (ص ۱۴۴).
  9. ★کیست هیداتیک: نوعی کرم پهن در رودهٔ سگ زندگی می‌کند؛ تخم آن همراه سبزیجات وارد بدن انسان می‌شود و در کبد و شش غده‌هایی کیسه‌مانند و پرآب به نام کیست هیداتیک تولید می‌کند (آیا می‌دانید ص ۱۴۴).
  10. ★کرم‌های لوله‌ای برخلاف کرم‌های قبلی دستگاه گوارش دهان و مخرج دارند؛ انگل‌هایی مثل آسکاریس و کرمک و کرم قالب‌دار دارند ولی برخی زندگی آزاد دارند؛ کرم‌های لوله‌ای خاک پس از خوردن باکتری و قارچ، ترکیباتی به خاک می‌افزایند که رشد بهتر گیاهان را سبب می‌شود؛ تخم انگل‌ها بیشتر از طریق آب و سبزیجات آلوده وارد می‌شود؛ مطمئن‌ترین راه تشخیص، آزمایش مدفوع است (ص ۱۴۵).
  11. ★کرم‌های حلقوی بدنی حلقه‌حلقه و نرم و ماهیچه‌ای دارند؛ پوستشان باید همیشه مرطوب باشد و مویرگ‌های فراوانی دارد؛ این وضعیت جذب اکسیژن از طریق پوست را ممکن می‌کند؛ افزون بر دستگاه گوارش و عصبی، دستگاه‌های گردش خون و دفع مواد زائد هم دارند؛ کرم خاکی نمونهٔ معروف و دوست کشاورزهاست؛ زالو هم کرم حلقوی انگل خون‌خوار است (ص ۱۴۶).
  12. ★نرم‌تنان بدنی نرم و بدون حلقه دارند و در بیشتر آنها بخشی سفت به نام صدف بدن را در بر می‌گیرد؛ بیشتر آنها در آب و برخی در خشکی زندگی می‌کنند: هشت‌پا و حلزون و ده‌پا یعنی نرم‌تن مرکب و دوکفه‌ای‌ها؛ مروارید از درون صدف دوکفه‌ای‌ها استخراج می‌شود (ص ۱۴۷).
  13. ★از صدف نرم‌تنان در تهیهٔ ابزارهای زینتی و صنایع دارویی و بهداشتی و تهیهٔ نخ بخیه و تولید کلسیم قابل جذب استفاده می‌شود؛ اما حلزون و لیسه از آفات گیاهی‌اند و برخی نرم‌تنان واسطهٔ انتقال کرم‌های انگلی‌اند؛ مشهورترین مرواریدهای جهان از صدف‌های مرواریدساز خلیج فارس به دست می‌آمده است؛ در جزیرهٔ قشم پروژهٔ کشت و پرورش صدف انجام می‌شود (ص ۱۴۷).
  14. ★بندپایان بدن و اندام‌های حرکتی‌شان از بندهایی تشکیل شده است؛ اسکلت خارجی و سختی دارند که عضلات به آن متصل است و از اندام‌های داخلی حفاظت می‌کند؛ اما سخت بودن اسکلت جلوی رشد را می‌گیرد؛ به همین دلیل بسیاری از آنها پوست‌اندازی می‌کنند: اسکلت قبلی را جدا می‌کنند و اسکلت بزرگ‌تر و جدیدی می‌سازند؛ مثل پوست‌اندازی ملخ (ص ۱۴۷ و ۱۴۸).
  15. ★جدول ۱ ص ۱۴۸: طبقه‌بندی بندپایان بر اساس تعداد پاهای حرکتی در چهار گروه: حشرات ۶ پا مثل ملخ و پروانه و زنبور و پشه؛ عنکبوتیان ۸ پا مثل عنکبوت و رتیل و عقرب و کنه؛ سخت‌پوستان ۱۰ پا مثل خرچنگ و میگو و خرخاکی؛ هزارپایان بیشتر از ۱۰ جفت پا مثل هزارپا و صدپا؛ البته تعداد پاهای هزارپایان به هزار نمی‌رسد!
  16. ★اهمیت حشرات خیلی بیشتر از زیان‌های روزمرهٔ آنهاست: اگر دنیا بدون حشره باشد، بسیاری از میوه‌ها و سبزی‌ها و محصولات کشاورزی تولید نمی‌شوند چون گرده‌افشانی انجام نمی‌شود؛ ابریشم و موم و عسل هم نخواهیم داشت؛ ماهی‌های آب شیرین از حشرات و الرو آنها تغذیه می‌کنند؛ حشرات موجود آزمایشگاهی ژن‌شناسی‌اند و در بهداشت محیط به ویژه تخریب لاشهٔ جانوران مرده نقش دارند (ص ۱۴۹).
  17. ★عنکبوتیان شامل عنکبوت و رتیل و عقرب و کنه‌اند و بسیاری به داشتن نیش زهری معروف‌اند؛ توانایی تنیدن تار در عنکبوت کمک می‌کند حشرات مزاحم را شکار کند؛ سخت‌پوستان پوشش سخت دارند و بیشترشان ذره‌بینی و دریازی‌اند و غذای ماهی‌ها را تشکیل می‌دهند؛ خرخاکی نمونهٔ خشکی‌زی است؛ هزارپایان کمیاب‌ترند و بعضی گوشتخوار و بعضی گیاه‌خوارند (ص ۱۴۹ و ۱۵۰).
  18. ★خارپوستان جانورانی هستند که در سطح بدن و زیر پوستشان خارها وجود دارد؛ درون بدن آنها دستگاه گردش آبی وجود دارد که کار دستگاه‌های گردش خون و تنفس و دفع را انجام می‌دهد؛ همهٔ خارپوستان دریازی‌اند: ستاره‌دریایی و توتیا و سکه‌شنی نمونه‌های آنها هستند (ص ۱۵۰).

تعریف کلمه‌های مهم

بی‌مهره

جانوری بدون ستون مهره؛ بیشتر آنها اسکلت خارجی دارند و حدود ۹۸ درصد گونه‌های جانوری را تشکیل می‌دهند.

یاختهٔ رشته‌دار

یاخته‌های دیوارهٔ بدن اسفنج که با حرکت خود آب را به جریان می‌اندازند و ذرات غذایی را می‌گیرند و گوارش می‌کنند.

آبسنگ مرجانی

ساختهٔ تجمع اسکلت آهکی مرجان‌ها که به جزایر مرجانی مانند خارک و کیش تبدیل می‌شود و موج‌شکن طبیعی است.

انگل

جانداری که در بدن یا روی بدن موجود زندهٔ دیگری زندگی می‌کند و از او تغذیه می‌کند؛ مانند کرم کدو و زالو.

کیست هیداتیک

غده‌های کیسه‌مانند و پرآب در کبد و شش که بر اثر کرم پهن رودهٔ سگ ایجاد می‌شود.

صدف

بخش سفت در بیشتر نرم‌تنان که بدن را در بر می‌گیرد و از آن حفاظت می‌کند.

پوست‌اندازی

جدا کردن اسکلت خارجی قبلی و ساختن اسکلت بزرگ‌تر و جدید در بسیاری از بندپایان.

اسکلت خارجی

پوشش سخت بیرونی بندپایان که عضلات به آن متصل است و از اندام‌های داخلی حفاظت می‌کند.

الرو

مرحلهٔ لاروی حشرات؛ غذای بسیاری از جانوران مانند ماهی‌های آب شیرین.

دستگاه گردش آبی

دستگاهی درون بدن خارپوستان که کار دستگاه‌های گردش خون و تنفس و دفع را انجام می‌دهد.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

تعداد گونه‌های شناسایی‌شدهٔ گروه‌های جانوری — جدول ص ۱۴۲ کتاب

گروه جانوریتعداد گونهنکتهٔ مهم
بندپایانیک میلیونبزرگ‌ترین گروه جانوران؛ حشرات فراوان‌ترین‌اند
کرم‌ها۱۱۵ هزارسه گروه پهن و لوله‌ای و حلقوی
نرم‌تنان۱۱۰ هزارمروارید از دوکفه‌ای‌ها
اسفنج‌ها۱۰ هزاربدون هیچ دستگاهی
کیسه‌تنان۹ هزار و ۵۰۰مرجان‌های آهکی
خارپوستان۶ هزاردستگاه گردش آبی
همهٔ مهره‌داران۵۰ هزارموضوع فصل ۱۴

حدود ۹۸ درصد گونه‌های جانوری بی‌مهره‌اند؛ بندپایان قهرمانِ بی‌رقیب است.

مقایسهٔ سه گروه کرم‌ها — ص ۱۴۴ تا ۱۴۶ کتاب

ویژگیکرم‌های پهنکرم‌های لوله‌ایکرم‌های حلقوی
شکل بدنپهنلوله‌ایحلقه‌حلقه و ماهیچه‌ای
دستگاه گوارشساده؛ فقط یک راه ورود؛ خروج از سطح بدندارای دهان و مخرجدارای دهان و مخرج
دستگاه‌های بدنعصبی و گوارشی سادهگوارشی و عصبیگوارشی، عصبی، گردش خون و دفع
نمونه‌هاکدو، کپلک، پالناریاآسکاریس، کرمک، قالب‌دارکرم خاکی، زالو
سبک زندگیبیشتر انگلانگل و زندگی آزادبیشتر آزاد؛ کمی انگل

هرچه از پهن به لوله‌ای و حلقوی می‌رویم دستگاه‌ها کامل‌تر می‌شوند؛ حلقوی‌ها تنفس پوستی هم دارند.

طبقه‌بندی بندپایان بر اساس تعداد پا — جدول ۱ ص ۱۴۸ کتاب

نام گروهتعداد پای حرکتیمثال
حشرات۶ملخ، پروانه، زنبور، پشه
عنکبوتیان۸عنکبوت، رتیل، عقرب، کنه
سخت‌پوستان۱۰خرچنگ، میگو، خرخاکی
هزارپایانبیشتر از ۱۰ جفتهزارپا، صدپا

بندپایان بزرگ‌ترین گروه جانوران‌اند و حشرات از بقیه فراوان‌ترند؛ پاهای هزارپا به هزار نمی‌رسد!

شش گروه اصلی بی‌مهره‌ها — جمع‌بندی فصل

گروهویژگی کلیدینمونه
اسفنج‌هابدن سوراخ‌دار؛ بدون هیچ دستگاه؛ یاختهٔ رشته‌داراسفنج دریازی ثابت
کیسه‌تنانبدن کیسه‌مانند با بازو؛ مرجان آهکیشقایق ثابت، عروس دریایی شناور، مرجان
کرم‌هاسه گروه پهن و لوله‌ای و حلقویکدو، آسکاریس، کرم خاکی
نرم‌تنانبدن نرم با صدف محافظهشت‌پا، حلزون، دوکفه‌ای، ده‌پا
بندپایاناسکلت خارجی و پوست‌اندازی؛ چهار گروه پاییملخ، عنکبوت، میگو، هزارپا
خارپوستانخار زیر پوست؛ دستگاه گردش آبی؛ همه دریازیستاره‌دریایی، توتیا، سکه‌شنی

مهره‌داران هم پنج گروه دارند: ماهی‌ها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران؛ موضوع فصل ۱۴.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
درصد بی‌مهره‌ها از گونه‌های جانوریحدود ۹۸ درصد؛ مهره‌داران ۲ درصدآیا می‌دانید ص ۱۴۲
گونه‌های شناسایی‌شدهٔ جانورینزدیک به دو میلیونآیا می‌دانید ص ۱۴۲
تعداد گونهٔ بندپایانحدود یک میلیونبزرگ‌ترین گروه جدول ص ۱۴۲
پاهای حشرات و عنکبوتیان۶ و ۸جدول ۱ ص ۱۴۸
پاهای سخت‌پوستان و هزارپایان۱۰ و بیشتر از ۱۰ جفتجدول ۱ ص ۱۴۸
جزایر مرجانی ایرانخارک و کیشاز تجمع اسکلت آهکی مرجان‌ها (ص ۱۴۴)
تعداد دستگاه‌هایی که اسفنج داردهیچ دستگاهیجریان آب همهٔ کارها را می‌کند (ص ۱۴۳)

عددهای ۹۸ درصد و ۶ و ۸ و ۱۰ پا از پرتکرارترین‌های امتحانی فصل ۱۳ هستند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — ۹۸ درصد جانوران بی‌مهره‌اند!

از دو میلیون گونهٔ شناسایی‌شده فقط ۲ درصد مهره‌دار است (ص ۱۴۲).

بندپایان با یک میلیون گونه بزرگ‌ترین گروه و مهره‌داران با ۵۰ هزار گونه گروه کوچک‌اند (جدول ص ۱۴۲).

پرسش «اکثر جانوران کدام‌اند؟» همیشه جوابش بی‌مهره‌هاست؛ اشتباه نگیر!

⚠ نکتهٔ مهم — اسفنج بدون دستگاه زنده می‌ماند

یاخته‌های رشته‌دار با حرکت خود آب را به جریان می‌اندازند و ذرات غذایی را می‌گیرند (ص ۱۴۳).

جریان آب هم‌زمان تغذیه و تنفس و دفع را انجام می‌دهد؛ پس اسفنج هیچ دستگاهی ندارد.

استحکام دیوارهٔ اسفنج از قطعات سوزن‌مانند آهک یا سیلیس یا پروتئینی است.

⚠ دام امتحانی — ترتیب تکامل کرم‌ها را حفظ کن

کرم پهن: فقط یک راه ورود و خروج از سطح بدن؛ بیشتر انگل مثل کدو (ص ۱۴۴).

کرم لوله‌ای: دستگاه گوارش دهان و مخرج دارد؛ مثل آسکاریس و کرمک (ص ۱۴۵).

کرم حلقوی: دستگاه گردش خون و دفع هم دارد و با پوست مرطوب تنفس می‌کند؛ کرم خاکی و زالو (ص ۱۴۶).

⚠ نکتهٔ امتحانی — پوست‌اندازی بهای اسکلت خارجی است

اسکلت خارجی بندپایان محافظ است و عضلات به آن متصل‌اند (ص ۱۴۷).

همین سختی جلوی رشد را می‌گیرد؛ برای همین پوست‌اندازی می‌کنند.

ملخ اسکلت قدیمی را می‌اندازد و اسکلت بزرگ‌تر می‌سازد؛ شکل ۱۱ ص ۱۴۸.

⚠ نکتهٔ امتحانی — حشرات بیشتر از آنکه آزار باشند خدمت‌اند

بدون حشره، گرده‌افشانی انجام نمی‌شود و بسیاری از میوه‌ها و سبزی‌ها تولید نمی‌شوند (ص ۱۴۹).

ابریشم و موم و عسل هم محصول حشرات است؛ ماهی‌های آب شیرین از حشرات و الرو تغذیه می‌کنند.

حشرات موجود آزمایشگاهی ژن‌شناسی‌اند و در تخریب لاشهٔ جانوران مرده نقش بهداشتی دارند.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ علوم تجربی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۴۱ تا ۱۵۰ کتاب علوم تجربی نهم — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۳ از ۱۳