جزوهٔ درس — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۱۱۱ تا ۱۱۹

جزوهٔ درس ۱۰: مسئولیت همگانی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «مسئولیت همگانی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: جامعه به مانند کشتیِ مشترکی که سرنوشت سرنشینانش به هم گره خورده است، مسئولیت همگانی امر به معروف و نهی از منکر و بهانه‌های رایج برای تذکر ندادن، آثار تلخ ترک این وظیفه در جامعه، قصهٔ عبرت‌آموز اهل سبث در قرآن و شیوه‌های مسئولیت‌پذیری یعنی مهربانانه و مؤثر تذکر دادن. اوّل بخش‌ها را با دقت بخوان، پیش از دیدن جواب، پاسخ هر سؤال را با خودت حدس بزن و سپس با کلیک روی «دیدن جواب» درستی حدس‌ت را چک کن.

هدف درس

۱

مفهوم مسئولیت همگانی را با تشبیه جامعه به کشتی توضیح می‌دهی و می‌گویی چرا نمی‌توان به سادگی از کنار خطا و گناه دیگران گذشت.

۲

امر به معروف و نهی از منکر را تعریف می‌کنی و می‌گویی چرا مؤمنان در این باره مسئولیت بیشتری دارند.

۳

مضمون آیهٔ ۷۱ سورهٔ توبه را دربارهٔ دوستدار و یاور بودن مؤمنان بیان می‌کنی.

۴

دست‌کم چهار اثر منفی ترک امر به معروف و نهی از منکر را در جامعه نام می‌بری.

۵

قصهٔ اهل سبث را تعریف می‌کنی و می‌گویی چه کسانی از عذاب نجات یافتند و درس این قصه چیست.

۶

سه شیوهٔ امر به معروف و نهی از منکر را می‌شناسی و می‌دانی روش تذکر باید متناسب با حال فرد خطاکار باشد.

۷

نکته‌های مهم تذکر دادن مانند حفظ آبروی افراد و عمل خود به توصیه‌ها را در زندگی به کار می‌بندی.

نکات کلیدی

  1. ★تصور کنید ص ۱۱۱: کسی اجناس بی‌کیفیت را به عنوان کالای مناسب و باکیفیت به مشتریان می‌فروشد؛ خانواده‌ای در جنگل آتش روشن می‌کند یا زباله‌های خود را همانجا رها می‌کند؛ یکی از دوستان نسبت به خواندن نماز بی‌توجهی می‌کند؛ دانش‌آموزی به اموال مدرسه و کلاس آسیب می‌زند و خودرویی به علت نقص فنی بیش از اندازه دود می‌کند و هوا را آلوده می‌کند (ص ۱۱۱).
  2. ★بهانه‌های تذکر ندادن در آغاز درس: «به من چه ارتباطی دارد؟ مگر من مسئول کارهای مردم هستم؟»، «گفتن من چه فایده‌ای دارد؟ او که به این کار عادت کرده است.»، «بالاخره یک نفر پیدا می‌شود و به او تذکر می‌دهد.»، «من خجالت می‌کشم چیزی بگویم.» و «من می‌ترسم؛ شاید با من با تندی برخورد بکند.»؛ فعالیت کلاسی می‌خواهد بداند آیا این دلایل برای تذکر ندادن پذیرفتنی‌اند و چرا (ص ۱۱۱).
  3. ★در گذشته که مردم با کشتی‌های بادبانی به مسافرت می‌رفتند، حرکت با چند قطعه چوب بر دریایی پهناور سرنوشت ساکنان کشتی را به هم نزدیک می‌کرد؛ آنان هنگام خطر به خوبی درک می‌کردند که چقدر عاقبت و سرنوشتشان به یکدیگر گره خورده است؛ یا با هم نجات خواهند یافت و یا با هم در دریا فرو می‌روند (ص ۱۱۲).
  4. ★اگر در چنین کشتی‌ای یکی از سرنشینان جایی را که نشسته، به بهانهٔ اینکه جای خودش است سوراخ کند، دیگر کسی نمی‌گوید هرکس اختیار جای خود را دارد یا به من چه مربوط است؛ و کسی هم به بهانهٔ خجالت کشیدن یا ترسیدن، بی‌تفاوت از کنار آن فرد نخواهد گذشت (ص ۱۱۲).
  5. ★«جامعه نیز مانند کشتی است و مردم آن همچون سرنشینان کشتی‌اند که سرنوشت آنها به هم گره خورده است»؛ برای همین اگر در جامعه شخصی بخواهد قوانین الهی یا اجتماعی را زیرپا بگذارد، نمی‌توان به سادگی از کنار خطا و گناه وی گذشت (ص ۱۱۲).
  6. ★به همین دلیل یکی از مسئولیت‌های افراد جامعه نسبت به هم، توصیه یکدیگر به کار خیر و پسندیده و بازداشتن هم از کار ناپسند است؛ این کار همان «امر به معروف و نهی از منکر» است (ص ۱۱۲ و ۱۱۳).
  7. ★مؤمنان در این باره مسئولیت بیشتری دارند؛ زیرا آنها ولیّ یکدیگرند؛ یعنی همدیگر را دوست دارند و نسبت به سرنوشت یکدیگر احساس مسئولیت می‌کنند؛ همانگونه که از سعادت و خوشبختی خود لذت می‌برند، خوشبختی دیگر انسان‌ها نیز برایشان شیرین و شادی‌آور است (ص ۱۱۳).
  8. ★مؤمنان می‌دانند که رسیدن به سعادت دنیا و آخرت تنها با عمل به دستورات دین؛ یعنی انجام اعمال نیک و ترک گناهان امکان‌پذیر است؛ از همین جهت هم خود به این دستورات عمل می‌کنند و هم دیگران را به انجام اعمال صالح سفارش می‌کنند و آنان را از ترک واجبات و انجام محرمات باز می‌دارند (ص ۱۱۳).
  9. ★آیهٔ ۷۱ سورهٔ توبه با ترجمهٔ کتاب: مردان و زنان مؤمن، دوستدار و یاور یکدیگرند و از اینرو یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند (ص ۱۱۴).
  10. ★آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر: مردم نسبت به سرنوشت دیگران بی‌تفاوت می‌شوند؛ کارهای نادرست و ناپسند در جامعه رواج می‌یابد و زشتی انجام بسیاری از این کارها از بین می‌رود؛ تا آنجا که حتی برخی زشتی‌ها به عنوان کار معروف و خوب شناخته می‌شود (ص ۱۱۴).
  11. ★ادامهٔ آثار ترک: تعالیم و دستورات دین در میان مردم فراموش می‌شود؛ انسان‌های فاسد بر مردم مسلط می‌شوند و کم‌کم آنقدر گناه و فساد در جامعه فراوان می‌شود که رحمت و برکت خداوند از آن جامعه برداشته می‌شود و جامعه مستحق عذاب الهی می‌گردد (ص ۱۱۴).
  12. ★حدیث امام کاظم (ع): «حتماً امر به معروف و نهی از منکر کنید وگرنه شرورترین افراد جامعه بر شما مسلط خواهند شد و در این صورت بهترین‌های شما هم اگر دعا کنند، دیگر مستجاب نخواهد شد»؛ مأخذ: کافی، جلد ۵، صفحهٔ ۵۶ (ص ۱۱۵).
  13. ★امیرالمؤمنین علی (ع): همهٔ کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا، در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر، مانند قطره در برابر دریایی پهناور و عمیق است؛ خداوند سبحان اقوام پیش از شما را عذاب نکرد، مگر به دلیل اینکه امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردند؛ پس بی‌خردان آنها را به دلیل انجام معصیت‌ها عذاب کرد و خردمندان را به دلیل نهی نکردن از زشتی‌ها؛ مأخذ: نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲ (کلمات قصار ۳۷۴) (ص ۱۱۵).
  14. ★فعالیت کلاسی ص ۱۱۵ دربارهٔ کسی که در جمع دیگران غیبت می‌کند: اگر نهی از منکر بشود، او دیگر این گناه را حداقل در آن جمع انجام نمی‌دهد؛ اما اگر نهی نشود، آبروی کسی که از او غیبت شده است، در میان جمع از بین می‌رود (ص ۱۱۵).
  15. ★قصهٔ اهل سبث: دسته‌ای از قوم یهود در کنار دریا از یاد خداوند غافل شده بودند؛ خداوند برای امتحان آنان دستور داد روز شنبه که روز تعطیلی یهودیان است ماهی نگیرند؛ ولی عده‌ای که خود را زرنگ می‌دانستند روز شنبه ماهی‌ها را به آبگیرها هدایت می‌کردند، راه بازگشت ماهی‌ها را می‌بستند و روز یکشنبه ماهی‌های گیرافتاده را صید می‌کردند؛ سرانجام عذاب آمد و فقط کسانی نجات یافتند که دیگران را از نافرمانی خداوند نهی می‌کردند (ص ۱۱۶).
  16. ★پاسخ مؤمنان در قصهٔ اهل سبث به کسانی که از نهی می‌پرسیدند: «ما آنان را از این کار زشت نهی می‌کنیم تا نزد پروردگارتان معذور باشیم و شاید با این کار ما، آنها از این کار دست بردارند»؛ داستان این قوم در قرآن کریم (سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۶۵) آمده است (ص ۱۱۶).
  17. ★مثال گچ و جوهر: هدف در هر دو حالت پاک کردن لباس است اما روش‌ها متفاوت‌اند؛ هدف ما در نهی از منکر این است که انسان خطاکار به اشتباهاتش ادامه ندهد؛ گاهی روی برگرداندن و رفتار سرد کافی است، گاهی تذکر مهربانانه و با احترام لازم است و در بعضی موارد برای نشان دادن ناراحتی، باید محل گناه را ترک کنیم (ص ۱۱۷).
  18. ★چند نکتهٔ مهم: برای حفظ آبروی افراد، تا حد امکان نباید خطاهایشان را در حضور دیگران بازگو کنیم؛ برای تأثیر بیشتر، خودمان به آنچه توصیه می‌کنیم عمل کنیم و کاری را که از آن نهی می‌کنیم انجام ندهیم؛ و هر امر به معروف و نهی از منکری یک موفقیت است؛ چه به نتیجه برسد و چه نرسد، به وظیفه عمل کرده و از اجر و ثواب خداوند بهره برده‌ایم (ص ۱۱۷).

تعریف کلمه‌های مهم

مسئولیت همگانی

مسئولیت هر یک از افراد جامعه نسبت به سرنوشت دیگران؛ زیرا سرنوشت همه مانند سرنشینان یک کشتی به هم گره خورده است؛ نمونهٔ مهم آن امر به معروف و نهی از منکر است.

امر به معروف

توصیه و سفارش کردن یکدیگر به کار خیر و پسندیده؛ یکی از مسئولیت‌های افراد جامعه نسبت به هم.

نهی از منکر

بازداشتن دیگران از کار ناپسند و زشت؛ همراه امر به معروف، مسئولیتی همگانی بر عهدهٔ همهٔ اعضای جامعه است.

معروف

کار خیر و پسندیده‌ای که مؤمنان یکدیگر را به انجام آن سفارش می‌کنند.

منکر

کار ناپسند و زشتی که مؤمنان یکدیگر را از انجام آن باز می‌دارند؛ مانند غیبت کردن یا آسیب رساندن به اموال عمومی.

ولیّ بودن مؤمنان

دوست داشتن و یاوری یکدیگر و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت هم؛ دلیل مسئولیت بیشتر مؤمنان در امر به معروف و نهی از منکر.

اهل سبث

دسته‌ای از قوم یهود که با نیرنگ، روز شنبه ماهی‌ها را به آبگیرها هدایت می‌کردند و روز یکشنبه ماهی‌های گیرافتاده را صید می‌کردند؛ قصهٔ آنها در سورهٔ اعراف آمده است.

سبت

روز شنبه و روز تعطیلی یهودیان؛ در قصهٔ اهل سبث روزی که خداوند ماهیگیری در آن را برای امتحان آنان تحریم کرده بود.

آبگیر

محلی که آب در آن جمع می‌شود؛ در قصهٔ اهل سبث نیرنگ‌بازان ماهی‌ها را به آبگیرها هدایت و پس از پر شدن، راه بازگشت ماهی‌ها را می‌بستند.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

بهانه‌های تذکر ندادن به دیگران و بررسی آنها — ص ۱۱۱ کتاب

بهانهٔ مطرح‌شدهچرا پذیرفتنی نیستنکتهٔ درس
«به من چه ارتباطی دارد؟ مگر من مسئول کارهای مردم هستم؟»سرنوشت همهٔ اعضای جامعه مانند سرنشینان یک کشتی به هم گره خورده استمسئولیت همگانی بر دوش همهٔ افراد جامعه است
«گفتن من چه فایده‌ای دارد؟ او که به این کار عادت کرده است.»هدف نهی از منکر این است که انسان خطاکار به اشتباهاتش ادامه ندهد؛ تذکر ممکن است اثر کندهر تذکری حتی اگر اثر نکند، انجام وظیفه است
«بالاخره یک نفر پیدا می‌شود و به او تذکر می‌دهد.»اگر همه شانه خالی کنند، کارهای ناپسند در جامعه رواج می‌یابدانتظار از دیگران، مسئولیت خود را از میان نمی‌برد
«من خجالت می‌کشم چیزی بگویم؛ اگر من را جلوی دیگران ضایع بکند، چه؟»می‌توان با مهربانی و احترام تذکر داد و آبروی خطاکار را نیز حفظ کردتا حد امکان خطا در حضور دیگران بازگو نمی‌شود
«من می‌ترسم؛ شاید با من با تندی برخورد بکند.»برخی تذکرها با رفتار سرد یا ترک محل انجام می‌شود و نیازی به رویارویی نیستهر امر به معروف و نهی از منکری یک موفقیت است

فعالیت کلاسی ص ۱۱۱ از ما می‌خواهد بررسی کنیم کدام دلیل برای تذکر ندادن پذیرفتنی است؛ پاسخ درس: هیچ‌کدام.

آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر — ص ۱۱۴ کتاب

اثرتوضیح کتابنکتهٔ امتحانی
بی‌تفاوتی مردممردم نسبت به سرنوشت دیگران بی‌تفاوت می‌شوندنخستین اثر ترک مسئولیت همگانی
رواج کارهای ناپسندکارهای نادرست و ناپسند در جامعه رواج می‌یابدزشتی انجام بسیاری از آنها از بین می‌رود
معروف شدن زشتی‌هاحتی برخی زشتی‌ها به عنوان کار معروف و خوب شناخته می‌شودخطرناک‌ترین مرحله از نظر فرهنگی
فراموشی دینتعالیم و دستورات دین در میان مردم فراموش می‌شودپیامد ادامهٔ بی‌تفاوتی مردم
تسلط فاسدان و عذاب الهیانسان‌های فاسد بر مردم مسلط می‌شوند و رحمت و برکت خداوند از جامعه برداشته می‌شودجامعه مستحق عذاب الهی می‌شود؛ مطابق حدیث امام کاظم (ص ۱۱۵)

این آثار مرحله‌به‌مرحله رخ می‌دهند؛ «چهار مورد از آثار» پرسش مستقیم خودت را امتحان کن ص ۱۱۸ است.

شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر — ص ۱۱۷ کتاب

شیوهچگونه انجام می‌شودمناسب برای چه حالتی
رفتار سردبا دیدن گناه روی خود را برگردانیم و با فرد خطاکار به سردی رفتار کنیمگاهی همین برای جلوگیری از اشتباه کافی است
تذکر مهربانانهبا مهربانی و برخورد خوب او را متوجه اشتباهش کنیم و با احترام بخواهیم دیگر تکرار نکندبرای کسی که متوجه زشتی رفتارش نیست
ترک محل گناهبرای نشان دادن ناراحتی خود از انجام گناه، آنجا را ترک کنیمدر بعضی موارد

مثال گچ و جوهر: هدف در هر دو حالت پاک کردن لباس است اما روش‌ها متفاوت‌اند؛ هدف نهی از منکر هم این است که خطاکار به اشتباهش ادامه ندهد.

داستان اهل سبث — ص ۱۱۶ کتاب

گروهکارشانسرانجامشان
نیرنگ‌بازانروز شنبه ماهی‌ها را به آبگیرها هدایت می‌کردند، راه بازگشت ماهی‌ها را می‌بستند و روز یکشنبه صید می‌کردندگرفتار عذاب شدید شدند
نهی‌کنندگان (مؤمنان)آنان را از نافرمانی خداوند نهی می‌کردند؛ «تا نزد پروردگارتان معذور باشیم»از عذاب نجات یافتند
بی‌تفاوت‌هامی‌گفتند نهی کردن فایده ندارد و خداوند خود آنان را عذاب خواهد کردبا ماهیگیران با هم گرفتار عذاب شدند

داستان این قوم در قرآن کریم (سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۶۵) آمده است؛ درس داستان: ترک نهی، انسان را هم‌پیمان گناهکاران در عذاب می‌کند.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
موضوع آیهٔ ۷۱ سورهٔ توبهدوستدار و یاور بودن مؤمنان و امر به معروف و نهی از منکر آنهاآیه با ترجمهٔ کتاب در ص ۱۱۴
موضوع آیهٔ ۱۶۵ سورهٔ اعرافنجات نهی‌کنندگان و عذاب ستمکاران در داستان اهل سبثپانویس ص ۱۱۶
جلد و صفحهٔ کتاب کافی برای حدیث امام کاظم (ع)جلد ۵، صفحهٔ ۵۶پانویس ص ۱۱۵
شمارهٔ خطبه و کلمات قصار نهج‌البلاغه برای سخن امیرالمؤمنین (ع)خطبهٔ ۱۹۲؛ کلمات قصار ۳۷۴پانویس ص ۱۱۵
تعداد بهانه‌های تذکر ندادن در آغاز درس۵ بهانهص ۱۱۱؛ فعالیت کلاسی
تعداد شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر۳ شیوهص ۱۱۷
تعداد نکته‌های مهم پای درس۳ نکتهص ۱۱۷
صفحه‌های این درس۱۱۱ تا ۱۱۹۹ صفحهٔ کتاب

در این درس به جای محاسبه، شمارهٔ آیه‌ها و مأخذ حدیث‌ها و تعداد فهرست‌ها سؤال می‌شود.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۷۱ سورهٔ توبه — ص ۱۱۴ کتاب

«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»

ترجمهٔ کتاب: مردان و زنان مؤمن، دوستدار و یاور یکدیگرند [و از اینرو یکدیگر را] امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.

سورهٔ توبه، آیهٔ ۷۱ — پانویس ص ۱۱۴ کتاب؛ این آیه پایان بخش «امر به معروف و نهی از منکر» است.

حدیث — حدیث امام کاظم (ع) — ص ۱۱۵ کتاب

«حتماً امر به معروف و نهی از منکر کنید وگرنه شرورترین افراد جامعه بر شما مسلط خواهند شد و در این صورت بهترین‌های شما هم اگر دعا کنند، دیگر مستجاب نخواهد شد.»

کتاب پس از این حدیث می‌گوید: به دلیل جلوگیری از بروز این آسیب‌ها و مشکلات است که امر به معروف و نهی از منکر جایگاه بسیار بالا و سرنوشت‌سازی دارد.

کافی، جلد ۵، صفحهٔ ۵۶ — پانویس ص ۱۱۵ کتاب.

حدیث — سخن امیرالمؤمنین علی (ع) — ص ۱۱۵ کتاب

«همهٔ کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا، در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر، مانند قطره در برابر دریایی پهناور و عمیق است.»

ادامهٔ سخن در کتاب: خداوند سبحان اقوام پیش از شما را عذاب نکرد، مگر به دلیل اینکه امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردند؛ پس بی‌خردان آنها را به دلیل انجام معصیت‌ها عذاب کرد و خردمندان را به دلیل نهی نکردن از زشتی‌ها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۲ (کلمات قصار ۳۷۴) — پانویس ص ۱۱۵ کتاب.

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۱۶۵ سورهٔ اعراف — ص ۱۱۶ کتاب

«فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ»

ترجمهٔ کتاب: و چون اندرزی را که به آنها داده شده بود [روز شنبه ماهی نگیرند] فراموش کردند، کسانی را که از بدی [ماهیگیری روز شنبه] نهی می‌کردند نجات دادیم و کسانی را که ستم کرده بودند به خاطر نافرمانیشان به عذاب شدیدی گرفتار ساختیم.

سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۶۵ — پانویس ص ۱۱۶ کتاب؛ پایان داستان اهل سبث.

⚠ چند نکتهٔ مهم — ص ۱۱۷ کتاب

برای حفظ آبروی افراد، تا حد امکان نباید خطاهایشان را در حضور دیگران به آنها بازگو کنیم.

برای اینکه تأثیر امر به معروف و نهی از منکر بیشتر شود، خوب است خودمان به آنچه دیگران را به آن توصیه می‌کنیم عمل کنیم و کاری را که از آن نهی می‌کنیم انجام ندهیم.

هر امر به معروف و نهی از منکری یک موفقیت است؛ اگر به نتیجه برسد علاوه بر اصلاح اطرافیان و جامعه، و اگر نرسد به خاطر رضایت و پاداش الهی، به وظیفه خود عمل کرده و از اجر و ثواب خداوند بهره برده‌ایم.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ پیام‌های آسمان پایهٔ نهم — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۱۱۱ تا ۱۱۹ — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۰ از ۱۲