جزوهٔ درس ۱۱: انفاق

جزوهٔ درس — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۱۲۱ تا ۱۲۹

جزوهٔ درس ۱۱: انفاق

در این درس با دو چهرهٔ نابرابر جهان آشنا می‌شویم؛ هر دقیقه سی نفر از گرسنگی می‌میرند و در همان حال سالانه ۲٫۴ میلیون نفر در اثر بیماری‌های ناشی از پرخوری جان می‌سپارند. سپس می‌بینیم دین اسلام برای نجات مردم از فقر چه راهکاری دارد: انفاق، یعنی بخشیدن قسمتی از اموال به نیازمندان در راه خدا. انواع انفاق را می‌شناسیم؛ انفاق‌های واجب یعنی زکات و خمس و انفاق‌های مستحب یعنی قرض‌الحسنه و وقف. با مقدار و شرایط زکات و زکات فطره، نکات خمس و سال مالی، مصارف خمس، وقف‌نامهٔ امیرالمؤمنین و سیرهٔ شهید مهدی باکری در پرداخت دقیق خمس هم آشنا می‌شویم. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

پیوند میان برادری دینی و انفاق را توضیح می‌دهی و می‌گویی خداوند در قرآن بخشش قسمتی از اموال به نیازمندان را چه نامیده است.

۲

حکمت انفاق را از زبان قرآن بیان می‌کنی و فواید گسترش انفاق در جامعه را نام می‌بری.

۳

انفاق‌های واجب (زکات و خمس) را از انفاق‌های مستحب (قرض‌الحسنه، وقف و ...) جدا می‌کنی و هر یک را مختصر توضیح می‌دهی.

۴

شرایط واجب شدن زکات و دارایی‌های مشمول آن را می‌گویی و زکات فطره را با مقدار سه کیلوگرم تعریف می‌کنی.

۵

نکات قابل توجه در خمس مانند سال مالی، خرید با پول خمس‌دار، خمس آذوقه و خمس زیورآلات را بیان می‌کنی.

۶

مصارف خمس و اموری که وقف در طول تاریخ در آنها صورت می‌گرفت را نام می‌بری و نتیجهٔ وقف را توضیح می‌دهی.

۷

از آمارهای درس دربارهٔ گرسنگی، فقر و هدررفت غذا در پاسخ به سؤال‌های عددی آزمون استفاده می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★گرسنگی یکی از عوامل مهم مرگ و میر در جهان است؛ به طوری که در هر دقیقه ۳۰ نفر به علت گرسنگی جان خود را از دست می‌دهند و شصت و شش میلیون کودک در مقطع ابتدایی سراسر جهان گرسنه به مدرسه می‌روند (ص ۱۲۱).
  2. ★فقر هر ساله باعث مرگ دو میلیون و ششصد هزار کودک زیر پنج سال می‌شود؛ ۶۶۰ میلیون نفر در جهان غذای کافی برای خوردن ندارند و بیش از یک میلیارد نفر از مردم روی زمین درآمدی کمتر از یک دلار در روز دارند (ص ۱۲۱).
  3. ★در مقابل، دارایی ۸۵ نفر از ثروتمندترین افراد جهان برابر دارایی ۳٫۵ میلیارد نفر از جمعیت جهان است. با غذایی که در اروپا و آمریکای شمالی دور ریخته می‌شود، سه برابر گرسنگان فعلی جهان را می‌توان سیر کرد؛ سالانه یک سوم مواد غذایی تولیدشده در جهان (حدود ۱٫۳ میلیارد تن) تبدیل به زباله می‌شود و ۲٫۴ میلیون نفر در اثر بیماری‌های ناشی از پرخوری می‌میرند (ص ۱۲۱).
  4. ★دین اسلام آخرین و کامل‌ترین برنامه‌ای است که خداوند برای نجات بشر از تمامی گرفتاری‌ها و دست یافتن به رستگاری در دنیا و آخرت فرستاده است؛ به همین دلیل باید راهی برای نجات مردم از فقر داشته باشد. یکی از راهکارهای دین اسلام برای حل این مشکل، انفاق است و به مردم توصیه شده بخشی از اموال خود را در راه خداوند انفاق کنند (ص ۱۲۲).
  5. ★پیامبر می‌فرماید: «خداوند به اندازهٔ نیازمندی‌های مردم فقیر در اموال ثروتمندان حقی قرار داده است؛ اگر بپردازند نیازمندی‌های عمومی مردم برطرف می‌شود. اگر گرسنه یا برهنه‌ای در میان مردم پیدا شود، به این دلیل است که ثروتمندان حقوق واجب اموال خود را نپرداخته‌اند» (ص ۱۲۲).
  6. ★رابطهٔ میان مسلمانان رابطهٔ برادری است و همان‌طور که برادران در خانواده وظایفی دارند، برادران دینی نیز در برابر یکدیگر وظیفه دارند؛ یکی از این وظایف کمک مالی به نیازمندان است. خداوند این اعطای مال را «انفاق» نام نهاده است و انفاق مال آنقدر نزد او ارزشمند است که آن را یکی از نشانه‌های ایمان می‌داند. آیهٔ ۲۷۴ سورهٔ بقره هم می‌فرماید انفاق‌کنندگان در شب و روز، پنهانی و آشکارا، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه ترسی دارند و نه غمگین می‌شوند (ص ۱۲۲).
  7. ★خداوند حکمت انفاق را «توزیع ثروت میان فقرا و جلوگیری از انحصار آن در دست ثروتمندان» بیان کرده است (سورهٔ حشر، آیهٔ ۷). در صورتی که انفاق مال در جامعه گسترش پیدا کند، ثروت به دست نیازمندان می‌رسد و فاصلهٔ طبقاتی میان ثروتمند و فقیر کمتر می‌شود (ص ۱۲۳).
  8. ★با گسترش انفاق، بخش زیادی از گناهان و جرم‌های ناشی از فقر از جامعه ریشه‌کن می‌شود؛ مردم نسبت به یکدیگر مهربان‌تر می‌شوند و احساس مسئولیت بیشتری می‌کنند. در نهایت آرامش و امنیت در جامعه حاکم می‌شود (ص ۱۲۳).
  9. ★بیشتر بدانیم: حسن بن علی برای بار سوم نیمی از تمام اموال خود را در راه خدا انفاق کرد و هر آنچه بود میان فقرا تقسیم شد؛ چشم فقرای مدینه به در خانهٔ او بود. او مشهور به کریم‌ترین انسان مدینه بود؛ سفرهٔ خانه‌اش همواره برای میهمانان گسترده بود و از همه با بهترین غذاهای موجود در خانه پذیرایی می‌کرد (ص ۱۲۳).
  10. ★انفاق بر دو نوع است: واجب و مستحب. انفاق‌های واجب عبارت‌اند از زکات و خمس و انفاق‌های مستحب عبارت‌اند از قرض‌الحسنه، وقف و موارد مشابه؛ در این درس با نمونه‌هایی از هر دو نوع آشنا می‌شویم (ص ۱۲۴).
  11. ★زکات در اصل به معنای پاک شدن از دلبستگی‌ها و آلودگی‌هاست و به نوعی از انفاق گفته می‌شود که به برخی از دارایی‌های انسان مانند گندم، جو، خرما، گاو، گوسفند و شتر تعلق می‌گیرد؛ اگر کسی از این دارایی‌ها به اندازه‌ای که در دین تعیین شده داشته باشد، واجب است بخش مشخصی از آن را در راه خدا انفاق کند. پرداخت زکات موجب مصونیت مال از نابودی و پربرکت شدن آن می‌شود و اگر زکات داده نشود، خداوند نعمت‌هایی مانند بارندگی و حاصلخیزی و فراوانی را از صاحبان آنها بازمی‌دارد (ص ۱۲۴).
  12. ★زکات فطره (فطریه) زیرمجموعهٔ زکات است. کسی که هنگام غروب شب عید فطر بالغ و عاقل و هشیار باشد و فقیر هم نباشد، باید برای خود و کسانی که هزینهٔ زندگی آنان را می‌دهد، به ازای هر نفر سه کیلوگرم گندم یا جو یا برنج یا هر غذایی که در طول سال بیشتر از آن استفاده کرده است، به مستحق بدهد؛ البته اگر پول آنها را بدهد کفایت می‌کند (ص ۱۲۴).
  13. ★هر مسلمانی که از طریق کار درآمدی کسب می‌کند، پس از صرف هزینه‌های سالانهٔ زندگی خود و خانواده، باید یک پنجم آنچه باقی مانده است را به عنوان خمس بپردازد. خمس به حاکم اسلامی یا مرجع تقلید پرداخت می‌شود تا در راه‌هایی که قرآن کریم و رسول اکرم و ائمه اطهار مشخص کرده‌اند صرف شود؛ مانند آشنا کردن مردم با معارف دینی، دفاع از کشورهای اسلامی، تربیت دانشمندان علوم دینی و تألیف و توزیع کتاب‌های دینی (ص ۱۲۵).
  14. ★هرکسی که از طریق تجارت، صنعت، کشاورزی یا کسب‌های دیگر مالی به دست آورد باید «سال مالی» داشته باشد؛ ابتدای آن اولین روز کسب درآمد و پایان آن گذشتن یک سال شمسی از آن روز است. با پولی که خمس آن پرداخت نشده نمی‌توان چیزی خرید؛ مثلاً اگر با آن پول خانه‌ای خریداری شود، نمازخواندن در آن خانه باطل است. به آذوقه‌هایی مانند برنج و روغن که از درآمد سال خریده شده و در پایان سال مالی باقی مانده خمس تعلق می‌گیرد و زیورآلات خانم‌ها اگر بیش از مقدار مصرفی رایج و پس‌اندازی باشند باید خمس آنها پرداخت شود (ص ۱۲۵).
  15. ★شهید مهدی باکری، از سرداران بزرگ کشورمان در دوران دفاع مقدس، در پرداخت خمس بسیار دقیق و حساس بود. در اواخر اسفند ماه یکی از سال‌های اول جنگ، در سنگر پول‌های همراه خود را شمرد، از خانواده جویای ارزش اجناس باقی‌ماندهٔ منزل شد و بلافاصله مبلغ مشخصی از اموالش را جدا کرد و به یکی از نمایندگان امام خمینی پرداخت. آنگاه با خاطری آسوده گفت: «امروز سال مالی‌ام بود. خدا را شکر اگر شهید شوم، بدهی شرعی ندارم» (ص ۱۲۶).
  16. ★قرض دادن نوعی انفاق مستحب است که بسیار بر آن تأکید شده است؛ در دین اسلام برای صدقه دادن ده ثواب و برای قرض دادن هجده ثواب قرار داده شده است. قرض دادن به انسان‌های آبرومندی که نمی‌خواهند از کسی صدقه بگیرند، موجب حفظ آبروی آنها می‌شود. همچنین انفاق مال در قالب قرض، فعالیت و کسب‌وکار را به دنبال خود دارد؛ زیرا قرض‌گیرنده باید کار کند تا مبلغ قرض را برگرداند (ص ۱۲۶).
  17. ★دربارهٔ ارزش قرض دادن پیامبر اکرم فرموده است مسلمانی که به برادر مسلمان خود قرض دهد، در برابر هر درهمی که قرض داده، هم‌وزن کوه احد حسنات خواهد داشت و اگر برای دریافت آن مدارا به خرج دهد، از پل صراط همچون برق بی‌حساب و عذاب خواهد گذشت. البته از قرض گرفتن در حالت بی‌نیازی یا موارد غیرضروری نهی شده‌اند؛ چون درخواست از دیگران آبروی انسان را در معرض خطر قرار می‌دهد (ص ۱۲۷).
  18. ★وقف یعنی انسان در راه جلب رضایت خداوند مالکیت بخشی از اموال و دارایی‌هایش را از اختیار خود خارج کند و استفاده از آن یا درآمد آن را در اختیار دیگران (عموم مردم، فقرا، ایتام و ...) قرار دهد. پیامبر فرموده پس از مرگ مؤمن اعمالش قطع می‌شود مگر سه عمل: صدقه جاریه، علمی که از خود به یادگار گذاشته و فرزند صالحی که برایش دعا می‌کند؛ چون مردم همواره از اموال وقف‌شده استفاده می‌کنند، به آن صدقه جاریه می‌گویند. پیامبر اکرم بارها اموالی را وقف کرد و امیرالمؤمنین نخلستان‌ها و باغ‌های فراوانی ایجاد و چاه‌های آب زیادی حفر می‌کرد و بلافاصله آنها را وقف می‌کرد؛ در وقف‌نامهٔ حضرت علی دو مزرعه برای فقرای مدینه و درراه‌ماندگان قرار داده شد. وقف در طول تاریخ اسلام معمولاً در ساختن مسجد و حوزهٔ علمیه و کتابخانهٔ عمومی و مدرسه و دانشگاه و بیمارستان و آبانبار و کاروانسرا صورت می‌گرفت و اگر رایج شود، بسیاری از امور نفع‌رسان به عموم مردم توسط خود مردم انجام می‌شود و دیگر تمامی کارها بر دوش دولت قرار نمی‌گیرد (ص ۱۲۷ تا ۱۳۰).

تعریف کلمه‌های مهم

انفاق

بخشیدن قسمتی از اموال به نیازمندان؛ نامی که خداوند در قرآن کریم بر اعطای مال به نیازمندان نهاده است.

انفاق واجب

انفاقی که پرداخت آن بر مسلمان لازم است؛ انفاق‌های واجب عبارت‌اند از زکات و خمس.

انفاق مستحب

انفاقی که انجام آن واجب نیست اما بسیار ارزشمند و پاداش‌دار است؛ مانند قرض‌الحسنه، وقف و موارد مشابه.

زکات

به معنای پاک شدن از دلبستگی‌ها و آلودگی‌ها؛ نوعی از انفاق که به برخی دارایی‌ها مانند گندم، جو، خرما، گاو، گوسفند و شتر تعلق می‌گیرد.

زکات فطره (فطریه)

زیرمجموعهٔ زکات؛ مقدار سه کیلوگرم غذا یا پول آن که هر فرد بالغ و عاقل و هشیار و غیرفقیر هنگام غروب شب عید فطر برای خود و تحت تکفل‌هایش می‌پردازد.

خمس

یک پنجم درآمدی که پس از صرف هزینه‌های سالانهٔ زندگی خود و خانواده باقی می‌ماند و باید به حاکم اسلامی یا مرجع تقلید پرداخت شود.

سال مالی

دوره‌ای که هر صاحب درآمد باید برای خود داشته باشد؛ ابتدای آن اولین روز کسب درآمد و پایان آن گذشتن یک سال شمسی از آن روز است.

قرض‌الحسنه (قرض)

نوعی انفاق مستحب که فرد مبلغی به نیازمند می‌دهد و آن را پس می‌گیرد؛ به آبرومندان که صدقه نمی‌گیرند آبرو می‌بخشد و کار را به دنبال دارد.

وقف

خارج کردن مالکیت بخشی از اموال از اختیار خود در راه جلب رضایت خداوند و قرار دادن استفاده از آن یا درآمد آن در اختیار دیگران (عموم مردم، فقرا، ایتام و ...).

صدقه جاریه

اموالی که وقف شده و مردم همواره از آن استفاده می‌کنند و برکات آن جاری است؛ به آن صدقه جاریه گفته می‌شود.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

انواع انفاق در یک نگاه — ص ۱۲۴ کتاب

نوع انفاقنمونه‌هاوضعیت شرعی
انفاق واجبزکات و خمسپرداخت آن بر مسلمان لازم است
انفاق مستحبقرض‌الحسنه، وقف و ...انجامش بهتر است و پاداش فراوان دارد
زکاتبه گندم، جو، خرما، گاو، گوسفند و شتر تعلق می‌گیردبخش مشخصی به اندازهٔ تعیین‌شده در دین واجب است
خمسیک پنجم درآمد باقی‌مانده پس از هزینه‌های سالانهبه حاکم اسلامی یا مرجع تقلید پرداخت می‌شود

انفاق بر دو نوع است؛ انفاق‌های واجب یعنی زکات و خمس و انفاق‌های مستحب یعنی قرض‌الحسنه، وقف و موارد مشابه (ص ۱۲۴).

زکات و زکات فطره — ص ۱۲۴ کتاب

ویژگیزکاتزکات فطره (فطریه)
معناپاک شدن از دلبستگی‌ها و آلودگی‌هازیرمجموعهٔ زکات
زمان و شرایطهرگاه دارایی به اندازهٔ تعیین‌شده در دین برسدهنگام غروب شب عید فطر؛ بالغ و عاقل و هشیار و غیرفقیر
دارایی یا مقدارگندم، جو، خرما، گاو، گوسفند و شتربه ازای هر نفر سه کیلوگرم گندم یا جو یا برنج یا غذای بیشتر مصرف‌شدهٔ سال؛ یا پول آنها
فایده و حکممصونیت مال از نابودی و پربرکت شدن آنپرداخت پول به جای غذا کفایت می‌کند

اگر زکات اموال داده نشود، خداوند نعمت‌هایشان مانند بارندگی و حاصلخیزی و فراوانی را از صاحبان آنها بازمی‌دارد (ص ۱۲۴).

خمس در یک نگاه — ص ۱۲۵ کتاب

پرسشپاسخ کتابنکتهٔ امتحانی
چه کسی باید خمس بدهد؟هر مسلمانی که از طریق کار درآمدی کسب می‌کندپس از صرف هزینه‌های سالانهٔ زندگی خود و خانواده
مقدار خمس چقدر است؟یک پنجم آنچه باقی مانده استبه عنوان خمس بپردازد
خمس به چه کسی پرداخت می‌شود؟حاکم اسلامی یا مرجع تقلیددر راه‌هایی که قرآن کریم و رسول اکرم و ائمه اطهار مشخص کرده‌اند
مصارف خمس کدام‌اند؟آشنا کردن مردم با معارف دینی، دفاع از کشورهای اسلامی، تربیت دانشمندان علوم دینی، تألیف و توزیع کتاب‌های دینی و ...خمس یکی از راه‌های تأمین نیازهای جامعه است

خمس را از زکات جدا کن؛ خمس یک پنجم درآمد باقی‌مانده است و به حاکم اسلامی یا مرجع تقلید داده می‌شود (ص ۱۲۵).

نکات قابل توجه در خمس — ص ۱۲۵ کتاب

موردحکم کتابمثال یا توضیح
سال مالیهر کس مالی به دست آورد باید سال مالی داشته باشدابتدای آن اولین روز کسب درآمد؛ پایان آن گذشتن یک سال شمسی
خرید با پول خمس‌دارنمی‌توان چیزی خریداگر خانه‌ای با چنین پولی خریداری شود، نمازخواندن در آن خانه باطل است
آذوقهٔ باقی‌ماندهخمس به آن تعلق می‌گیردبرنج، روغن و هر خوراکی خریده‌شده از درآمد سال که در پایان سال مالی مانده است
زیورآلاتخمس آن پرداخت می‌شوداگر بیش از مقدار مصرفی رایج باشد و حالت پس‌انداز داشته باشد

پانویس ص ۱۲۵: ابتدای سال مالی اولین روزی است که فرد در آن درآمدی کسب کرده است و پایان آن گذشتن یک سال شمسی از آن روز است.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
در هر دقیقه چند نفر به علت گرسنگی جان خود را از دست می‌دهند؟۳۰ نفرآمار آغاز درس (ص ۱۲۱)
چند کودک ابتدایی در سراسر جهان گرسنه به مدرسه می‌روند؟شصت و شش میلیون کودکآمار ص ۱۲۱
فقر هر ساله چند کودک زیر پنج سال را می‌کشد؟دو میلیون و ششصد هزار کودکآمار ص ۱۲۱
چند نفر در جهان غذای کافی برای خوردن ندارند؟۶۶۰ میلیون نفرآمار ص ۱۲۱
دارایی چند نفر از ثروتمندترین افراد جهان برابر دارایی ۳٫۵ میلیارد نفر است؟۸۵ نفرآمار ص ۱۲۱
سالانه چند نفر در اثر بیماری‌های ناشی از پرخوری می‌میرند؟۲٫۴ میلیون نفرآمار ص ۱۲۱
زکات فطره به ازای هر نفر چقدر است؟سه کیلوگرم گندم یا جو یا برنجیا پول آنها؛ کفایت می‌کند (ص ۱۲۴)
سهم خمس از درآمد باقی‌مانده چقدر است؟یک پنجمپس از هزینه‌های سالانهٔ زندگی (ص ۱۲۵)
ثواب صدقه دادن و قرض دادن چند است؟صدقه ده ثواب و قرض هجده ثوابص ۱۲۶

عددهای آغاز درس محبوب طراحان‌اند؛ همچنین سه کیلوگرمِ فطره، یک پنجمِ خمس و ثواب ده و هجده را یادت نرود.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۲۷۴ سورهٔ بقره — ص ۱۲۲ کتاب

«اَلَّذينَ يُنْفِقونَ أَمْوالَهُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ»

ترجمهٔ کتاب: کسانی که اموال خود را انفاق می‌کنند در شب و روز به صورت پنهانی و آشکارا پاداششان نزد پروردگارشان است، نه ترسی دارند و نه غمگین می‌شوند.

سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۷۴ — پانویس ص ۱۲۲ کتاب.

حدیث — حدیث پیامبر — حق نیازمندان در اموال ثروتمندان — ص ۱۲۲ کتاب

«خداوند به اندازهٔ نیازمندی‌های مردم فقیر در اموال ثروتمندان حقی قرار داده است؛ اگر بپردازند نیازمندی‌های عمومی مردم برطرف می‌شود. اگر گرسنه یا برهنه‌ای در میان مردم پیدا شود، به این دلیل است که ثروتمندان، حقوق واجب اموال خود را نپرداخته‌اند.»

معنای کوتاه: حق فقرا در اموال ثروتمندان قرار داده شده و پرداخت آن، نیازهای عمومی مردم را برطرف می‌کند.

مستدرک الوسائل، ج ۷، ص ۲۴ — پانویس ص ۱۲۲ کتاب.

حدیث — حدیث پیامبر اکرم — سه عمل ماندگار — ص ۱۲۷ کتاب

«هنگامی که انسان مؤمن از این دنیا می‌رود، تمامی اعمال او قطع می‌شود؛ به جز سه عمل: صدقه جاریه، علمی که از خود به یادگار گذاشته است و فرزند صالحی که برایش دعا می‌کند.»

معنای کوتاه: چون مردم همواره از اموال وقف‌شده استفاده می‌کنند و برکات آن جاری است، به آن صدقه جاریه گفته می‌شود.

بحارالانوار، ج ۲، ص ۲۲ — پانویس ص ۱۲۷ کتاب.

⚠ نکتهٔ امتحانی — خرید با پول خمس‌دار و آذوقه و زیورآلات — ص ۱۲۵ کتاب

با پولی که خمس آن پرداخت نشده است نمی‌توان چیزی خرید؛ اگر با آن پول خانه‌ای خریداری شود، نمازخواندن در آن خانه باطل است.

به آذوقه‌هایی مانند برنج و روغن که از درآمد سال برای مصرف در خانه خریده شده و در پایان سال مالی باقی مانده است، خمس تعلق می‌گیرد.

زیورآلات خانم‌ها اگر بیش از مقدار مصرفی رایج باشد و حالت پس‌انداز داشته باشد، باید خمس آن پرداخت شود.

⚠ نکتهٔ امتحانی — ثواب قرض و حفظ آبرو — ص ۱۲۶ و ۱۲۷ کتاب

در دین اسلام برای صدقه دادن ده ثواب و برای قرض دادن هجده ثواب قرار داده شده است؛ هر دو عمل نیکو و مورد تحسین‌اند.

قرض دادن به انسان‌های آبرومندی که نمی‌خواهند صدقه بگیرند آبروی آنها را حفظ می‌کند و فعالیت و کسب‌وکار را به دنبال خود دارد.

از قرض گرفتن در حالت بی‌نیازی یا موارد غیرضروری نهی شده‌اند؛ چون درخواست از دیگران آبروی انسان را در معرض خطر قرار می‌دهد.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ پیام‌های آسمان پایهٔ نهم — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۱۲۱ تا ۱۲۹ — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۱ از ۱۲