جزوهٔ درس ۱۲: جهاد

جزوهٔ درس — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۱۳۳ تا ۱۴۳

جزوهٔ درس ۱۲: جهاد

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «جهاد» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: معنای جهاد در زبان عربی و فرهنگ اسلامی و حدود یکصد آیهٔ قرآن دربارهٔ آن، دادوستد شگفت خداوند با مؤمنان در آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ توبه، سه نوع جهاد یعنی جهاد دفاعی و جهاد با سرکشان و جهاد ابتدایی با نمونه‌های تاریخی‌شان، حیلهٔ دشمنان برای زشت نشان دادن چهرهٔ اسلام و گروه‌هایی مانند داعش، قصهٔ «دلی به وسعت دریا» دربارهٔ غواصان خط‌شکن در سرمای کارون، فرمان آیهٔ ۶۰ سورهٔ انفال به کسب آمادگی دفاعی و حدیث «واسطهٔ یک تیر به بهشت می‌برد». اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» پاسخ خود را چک کن.

هدف درس

۱

معنای جهاد را در زبان عربی و فرهنگ اسلامی بیان می‌کنی و دلیل اختصاص حدود یکصد آیهٔ قرآن به جهاد را توضیح می‌دهی.

۲

داد و ستد آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ توبه را شرح می‌دهی و می‌گویی در این معامله خریدار و فروشنده و کالا و بها کیست و چیست.

۳

سه نوع جهاد (دفاعی، با سرکشان و ابتدایی) را تعریف می‌کنی و نمونه‌های تاریخی هر کدام را نام می‌بری.

۴

نمونه‌های فعالیت کلاسی ص ۱۳۹ را به نوع درست جهاد نسبت می‌دهی: فلسطین، نیروی انتظامی، جنگ هشت‌سالهٔ ایران و یمن.

۵

نقشهٔ دشمنان برای زشت نشان دادن چهرهٔ اسلام و جهاد و فریب گروه‌هایی مانند داعش را می‌شناسی و پاسخ می‌گویی.

۶

فرمان آیهٔ ۶۰ سورهٔ انفال و فایدهٔ دوگانهٔ آمادگی نظامی را توضیح می‌دهی و حدیث «واسطهٔ یک تیر به بهشت» را با نام سه نفر بازمی‌گویی.

۷

درس‌های قصهٔ غواصان خط‌شکن و تیراندازی امام باقر را برای زندگی خود جمع‌بندی می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★کلمهٔ جهاد در زبان عربی به معنای تلاش و کوشش است؛ اما برای این کلمه در فرهنگ اسلامی معنای دیگری نیز وجود دارد: مبارزه (جنگ) مسلحانه با دشمنان اسلام (ص ۱۳۳).
  2. ★جهاد در راه خدا در دین اسلام از چنان اهمیتی برخوردار است که حدود یکصد آیه از آیات قرآن کریم را به خود اختصاص داده است (ص ۱۳۳).
  3. ★خداوند در آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ توبه فرموده از مؤمنان، جان‌ها و اموالشان را خریداری کرده تا بهشت برای آنان باشد؛ این وعدهٔ حق در تورات و انجیل و قرآن آمده و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است (ص ۱۳۴ و ۱۳۵).
  4. ★در داد و ستد جهاد، خریدار خداوند، فروشندگان مؤمنان، کالای معامله جان‌ها و اموال مؤمنان و بهای آن بهشت است؛ خداوند فرموده بشارت باد بر شما به داد و ستدی که با خدا کرده‌اید (ص ۱۳۴ و ۱۳۵).
  5. ★کسی که با دستور خداوند به جهاد با دشمنان برمی‌خیزد همواره پیروز است: اگر دشمن را شکست دهد مغفرت و پاداش بزرگ خداوند در انتظار اوست و اگر شهید شود به مقامی می‌رسد که با هیچ مقام دیگری قابل مقایسه نیست؛ پس جهاد در راه خدا مبارزه‌ای است که هرگز شکست ندارد (ص ۱۳۵).
  6. ★انواع جهاد در کتاب سه‌گانه است: جهاد دفاعی، جهاد با سرکشان و جهاد ابتدایی (ص ۱۳۶ تا ۱۳۹).
  7. ★جهاد دفاعی: وقتی دشمن به یک کشور اسلامی حمله می‌کند، بر همهٔ مسلمانان، مرد و زن، پیر و جوان، واجب است با آنچه در توان دارند دفاع کنند و دشمن را از سرزمین بیرون کنند؛ جنگ‌های احد و احزاب در صدر اسلام نمونهٔ آن‌اند (ص ۱۳۶).
  8. ★دشمنان می‌دانند دین اسلام باعث بیداری و اتحاد مردم در برابر ظالمان و غارتگران است؛ از این‌رو پیش از هر چیز نقشهٔ نابودی اسلام را می‌پرورانند و هرگونه سستی و کوتاهی در دفاع از میهن اسلامی گناهی نابخشودنی و دارای عذاب الهی است (ص ۱۳۶).
  9. ★دشمنان تلاش می‌کنند چهرهٔ بدی از جهاد نشان دهند و مسلمانان را به دروغ به خشونت‌طلبی و جنگ‌افروزی متهم می‌کنند؛ آنها با کمک گروه‌هایی مانند داعش به اسم اسلام جنگ به راه می‌اندازند، در حالی‌که تعالیم پیامبر اسلام مظهر عطوفت و مهربانی است (ص ۱۳۶).
  10. ★پانویس ص ۱۳۶: در بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی توسط آمریکا در سال ۱۹۴۵ حدود ۲۰۰٬۰۰۰ نفر جان باختند؛ کشته‌شدگان جنگ جهانی دوم ۵۰ تا ۷۰ میلیون نفر تخمین زده شده و در جنگ جهانی اول حدود ۸ میلیون ایرانی بر اثر قحطی ناشی از تهاجم انگلستان جان باختند (ص ۱۳۶).
  11. ★دفاع مقدس هشت‌سالهٔ ما یکی از نمونه‌های جهاد دفاعی است؛ جهادی که در آن مردان و زنان بسیاری با ایستادگی و از جان‌گذشتگی مانع تحقق اهداف دشمنان شدند (ص ۱۳۷).
  12. ★بیشتر بدانیم «دلی به وسعت دریا» از کتاب لشکر خوبان (خاطرات مهدی قلی رضایی): در زمستان ۶۴ در سرمای طاقت‌فرسای کارون، آموزش غواصان برای عملیات هر شبانه‌روز سه نوبت تکرار می‌شد؛ نیروها با میانگین سن حدود هفده سال فقط با نیروی عشق اهل‌بیت دوام آوردند و محمودِ نوجوان پس از بی‌هوشی، از اینکه نمی‌گذاشتند غواص خط‌شکن شود گریه می‌کرد (ص ۱۳۷).
  13. ★جهاد با سرکشان: اگر عده‌ای با گردن‌کشی در برابر قوانین، حکومت اسلامی را تضعیف کنند و به مبارزهٔ مسلحانه بپردازند، جامعهٔ اسلامی ابتدا با لطف و مدارا به ارشاد آنان می‌پردازد و در صورت ادامهٔ شرارت و به خطر انداختن امنیت، مسلمانان به دستور حاکم اسلامی با آنها جهاد می‌کنند؛ این نوع نیز نمونه‌ای از جهادهای دفاعی است (ص ۱۳۸).
  14. ★نمونه‌های جهاد با سرکشان در کتاب: جنگ حضرت علی با خوارج نهروان در صدر اسلام و مبارزهٔ نظام اسلامی با گروهک تروریستی منافقین (ص ۱۳۸).
  15. ★جهاد ابتدایی: بر پایهٔ آیه‌های ۷۵ و ۷۶ سورهٔ نساء، حاکمان زورگو و سرکش هواداران شیطان نامیده می‌شوند و لشکر اسلام موظف است به دستور پیامبر یا امام یا ولی مسلمین با آنها جهاد کند و مردم را از اسارت نجات دهد و پیام خدا را برساند (ص ۱۳۹).
  16. ★اسلام هرگز عقاید خود را به زور بر هیچ گروهی تحمیل نکرده است و تنها با سرنگون‌کردن حاکمان فاسد، پیام دین را به مردم می‌رساند و آنان را در پذیرش آزاد می‌گذارد؛ مستضعف یعنی ناتوان نگاه داشته شده و طاغوت یعنی شیاطین و بت‌ها و حاکمان ستمگر و هر مسیر غیر حق (ص ۱۳۹).
  17. ★خداوند در آیهٔ ۶۰ سورهٔ انفال فرموده هر چه در توان دارید از قوّت آماده کنید تا دشمن خدا و دشمن خودتان بترسد؛ اگر کشوری در اوج آمادگی و مهارت‌های نظامی باشد هیچ بیگانه‌ای جرأت حمله پیدا نمی‌کند؛ پس آمادگی نظامی علاوه بر پیروزی در جنگ، جلوی آغاز جنگ را می‌گیرد (ص ۱۴۰).
  18. ★رسول اکرم فرموده خداوند سه نفر را به واسطهٔ یک تیر به بهشت می‌برد: مسلمانی که تیر را می‌سازد، مسلمانی که برای رضای خداوند تیرها را تهیه و به دست رزمندگان می‌رساند و رزمنده‌ای که تیر را در راه خداوند به سوی دشمن پرتاب می‌کند (ص ۱۴۰).

تعریف کلمه‌های مهم

جهاد

در زبان عربی به معنای تلاش و کوشش؛ و در فرهنگ اسلامی معنای دیگری نیز دارد: مبارزهٔ (جنگ) مسلحانه با دشمنان اسلام (ص ۱۳۳).

جهاد دفاعی

وقتی دشمن به یک کشور اسلامی حمله می‌کند، دفاع بر همهٔ مسلمانان واجب است تا دشمن از سرزمین بیرون شود؛ جنگ‌های احد و احزاب نمونهٔ آن است (ص ۱۳۶).

جهاد با سرکشان

مقابله با کسانی که با گردن‌کشی در برابر قوانین، حکومت اسلامی را تضعیف و امنیت جامعه را به خطر می‌اندازند؛ ابتدا ارشاد و سپس جهاد به دستور حاکم اسلامی (ص ۱۳۸).

جهاد ابتدایی

جهاد لشکر اسلام با حاکمان زورگو و ستمگر به دستور پیامبر یا امام یا ولی مسلمین، برای نجات مردم مستضعف و رساندن پیام خدا به آنها (ص ۱۳۹).

دفاع مقدس

دفاع هشت‌سالهٔ ما در برابر دشمن؛ یکی از نمونه‌های جهاد دفاعی که در آن مردان و زنان بسیاری با ایستادگی و از جان‌گذشتگی مانع تحقق اهداف دشمنان شدند (ص ۱۳۷).

مستضعف

پانویس ص ۱۳۹: یعنی ناتوان نگاه داشته شده؛ کسی که توان و قدرتش را از او گرفته‌اند.

طاغوت

پانویس ص ۱۳۹: شیاطین، بت‌ها، حاکمان ستمگر و هر معبودی به غیر از خداوند و هر مسیری که به غیر حق منتهی شود؛ مأخذ: تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۲۸۰.

آمادگی دفاعی

آماده کردن هر چه در توان است از قوّت بر پایهٔ آیهٔ ۶۰ سورهٔ انفال، تا دشمن خدا و دشمن خودتان بترسد و جنگ آغاز نشود (ص ۱۴۰).

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

انواع جهاد در درس — ص ۱۳۶ تا ۱۳۹ کتاب

نوع جهادتعریف کتابنمونه‌های کتاب
جهاد دفاعیوقتی دشمن به یک کشور اسلامی حمله می‌کند، دفاع بر همهٔ مسلمانان، مرد و زن، پیر و جوان، با آنچه در توان دارند واجب استجنگ‌های احد و احزاب در صدر اسلام؛ دفاع مقدس هشت‌ساله (ص ۱۳۶ و ۱۳۷)
جهاد با سرکشانمقابله با کسانی که حکومت اسلامی را تضعیف و امنیت جامعه را به خطر می‌اندازند؛ ابتدا ارشاد با لطف و مدارا و در صورت ادامهٔ شرارت، جهاد به دستور حاکم اسلامیجنگ حضرت علی با خوارج نهروان؛ مبارزهٔ نظام اسلامی با گروهک تروریستی منافقین (ص ۱۳۸)
جهاد ابتداییجهاد لشکر اسلام با حاکمان زورگو و ستمگر (هواداران شیطان) برای نجات مردم مستضعف و رساندن پیام خدا، به دستور پیامبر یا امام یا ولی مسلمینآیه‌های ۷۵ و ۷۶ سورهٔ نساء (ص ۱۳۹)

هر سه نوع جهاد با نمونهٔ تاریخی معرفی شده‌اند؛ کتاب تأکید می‌کند جهاد با سرکشان هم نمونه‌ای از جهادهای دفاعی است (ص ۱۳۸).

داد و ستد جهاد در آیهٔ توبه — فعالیت کلاسی ص ۱۳۵

پرسش فعالیت کلاسیپاسخ بر پایهٔ آیهنکتهٔ امتحانی
خریدار کیست؟خداوند«اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» یعنی خداوند از مؤمنان خریده است (ص ۱۳۴)
فروشندگان چه کسانی‌اند؟مؤمنانآنها جان و مال خود را در راه خدا می‌دهند (ص ۱۳۴ و ۱۳۵)
چه کالایی معامله شده است؟جان‌ها و اموال مؤمنانانفوس و اموال در متن آیه (ص ۱۳۴)
بهای این کالا چیست؟بهشت«وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيم» یعنی آن پیروزی بزرگ (ص ۱۳۵)

فعالیت کلاسی ص ۱۳۵ کتاب؛ مجاهد در این معامله هرگز ضرر نمی‌کند، چون جهاد در راه خدا مبارزه‌ای است که هرگز شکست ندارد (ص ۱۳۵).

فعالیت کلاسی ص ۱۳۹ — کدام نمونه، کدام نوع جهاد؟

نمونهٔ کتابنوع جهاددلیل کوتاه
جهاد مردم فلسطین با اشغالگران صهیونیستجهاد دفاعیدفاع از سرزمین در برابر اشغالگر خارجی
جهاد مأموران نیروی انتظامی با اشرار و قاچاقچیان مسلح در کشورجهاد با سرکشانبرقراری امنیت جامعه در برابر سرکشان داخلی
جنگ هشت‌سالهٔ ایران در برابر ارتش صدامجهاد دفاعیدفاع در برابر حملهٔ دشمن بعثی به میهن
جهاد مردم مظلوم یمن در برابر حملهٔ وحشیانهٔ آمریکا و همدستانش در منطقهجهاد دفاعیدفاع مردمی در برابر تجاوز خارجی

فعالیت کلاسی ص ۱۳۹ کتاب؛ پاسخ‌ها بر پایهٔ تعریف انواع جهاد در ص ۱۳۶ تا ۱۳۹.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد آیه‌های قرآن کریم دربارهٔ جهاد در راه خداحدود یکصد آیهجهاد از چنان اهمیتی برخوردار است (ص ۱۳۳)
شمارهٔ آیهٔ سورهٔ توبه دربارهٔ خرید خداوند از مؤمنانآیهٔ ۱۱۱آیه در ص ۱۳۴ و پانویس در ص ۱۳۵ کتاب
سال میلادی بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکیسال ۱۹۴۵حدود ۲۰۰٬۰۰۰ نفر جان باختند (پانویس ص ۱۳۶)
تخمین کشته‌شدگان جنگ جهانی دوم۵۰ تا ۷۰ میلیون نفرپانویس ص ۱۳۶ کتاب
جان‌باختگان قحطی ایران در جنگ جهانی اولحدود ۸ میلیون نفراز تهاجم انگلستان؛ جمعیت ایران آن زمان ۲۰ میلیون نفر بود (پانویس ص ۱۳۶)
زمان آموزش سخت غواصان برای عملیات کارونزمستان ۶۴هر شبانه‌روز سه نوبت تمرین؛ میانگین سن حدود هفده سال (ص ۱۳۷)
آیه‌های سورهٔ نساء دربارهٔ جهاد با هواداران شیطانآیه‌های ۷۵ و ۷۶مأخذ بحث جهاد ابتدایی (پانویس ص ۱۳۹)
آیهٔ سورهٔ انفال دربارهٔ کسب آمادگی دفاعیآیهٔ ۶۰«وَ اَعِدُّوا لَهُمْ...» (پانویس ص ۱۴۰)

عددها و شمارهٔ آیه‌ها و منابع پانویس را با صفحه حفظ کن؛ طراحان سؤال عاشق همین جزئیات‌اند.

قصه‌های درس ۱۲ و پیامشان — ص ۱۳۷ و ۱۴۲ کتاب

قصهٔ کتابخلاصهٔ ماجراپیام برای ما
دلی به وسعت دریا (از کتاب لشکر خوبان)زمستان ۶۴ در سرمای طاقت‌فرسای کارون، آموزش غواصان برای عملیات هر شبانه‌روز سه نوبت ادامه داشت؛ نیروها با میانگین سن حدود هفده سال فقط با عشق اهل‌بیت دوام آوردند و محمودِ نوجوان پس از بی‌هوشی، از اینکه اجازه نمی‌دادند غواص خط‌شکن شود گریه می‌کردایثار و از جان‌گذشتگی رزمندگان در دفاع مقدس؛ همین ایستادگی مانع تحقق اهداف دشمنان شد (ص ۱۳۷)
سرمایه‌ای از جوانیمسابقهٔ تیراندازی در حضور هشام بن عبدالملک، خلیفهٔ ستمکار بنی‌امیه، ادامه دارد که نگهبانان امام باقر را وارد می‌کنند؛ هشام که دنبال فرصت تحقیر امام بود اصرار کرد امام شرکت کند؛ امام تیر پس تیر انداخت و هر تیر به پشت تیر قبلی می‌خورد، آن را می‌شکافت و به جای آن می‌نشیند؛ دهان‌ها از تعجب باز ماند و تیرها تا تیر نهم ادامه یافتمثل امام باقر از دوران جوانی برای آموختن مهارت‌هایی مانند تیراندازی بهره بگیر؛ عنوان «سرمایه‌ای از جوانی» همین درس است (ص ۱۴۲)

هر دو قصه پیوند متن درسی را با زندگی رزمندگان و پیشوایان دین نشان می‌دهند.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

﴿ آیه ﴾ آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ توبه — ص ۱۳۴ و ۱۳۵ کتاب

«اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ في سَبِيلِ اللّٰهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَ الْاِنْجِيلِ وَ الْقُرآنِ وَ مَنْ اَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِروا بِبَيْعِكُمُ الَّذى بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيم»

ترجمهٔ کتاب: خداوند از مؤمنان، جان‌ها و اموالشان را خریداری کرد تا [در برابرش] بهشت برای آنان باشد؛ [بنابراین آنان نیز] در راه خدا پیکار می‌کنند، می‌کشند و کشته می‌شوند؛ این وعدهٔ حقّ خداوند در تورات و انجیل و قرآن است و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است؟! پس بشارت باد بر شما، به داد و ستدی که با خدا کرده‌اید و این است آن پیروزی بزرگ!

سورهٔ توبه، آیهٔ ۱۱۱ — پانویس ص ۱۳۵ کتاب؛ در فعالیت کلاسی ص ۱۳۵ خداوند جهاد را به داد و ستد تشبیه کرده است.

حدیث — حدیث رسول اکرم — سوارکاری و تیراندازی — ص ۱۴۰ کتاب

«سوارکاری و تیراندازی کنید؛ اگر تیراندازی کنید، نزد من دوست‌داشتنی‌تر از سوارکاری است.»

پیامبر اسلام آموختن فنون دفاعی را به مؤمنان سفارش می‌کند؛ این سخن در بخش «کسب آمادگی برای دفاع» و پس از آیهٔ انفال آمده است.

رسول اکرم — ص ۱۴۰ کتاب؛ با پرسش ۴ «خودت را امتحان کن» ص ۱۴۱ دربارهٔ پاداش پشتیبانان جبهه پیوند دارد.

⚠ دام امتحانی — سه نوع جهاد را با نمونه‌ها نشانه بگیر

جهاد دفاعی: دفاع در برابر حملهٔ دشمن به کشور اسلامی، واجب بر همهٔ مسلمانان مرد و زن، پیر و جوان؛ نمونه‌ها: احد و احزاب و دفاع مقدس (ص ۱۳۶ و ۱۳۷).

جهاد با سرکشان: مقابله با کسانی که امنیت جامعهٔ اسلامی را به خطر می‌اندازند؛ نمونه‌ها: خوارج نهروان و گروهک منافقین؛ این نوع هم نمونه‌ای از جهادهای دفاعی است (ص ۱۳۸).

جهاد ابتدایی: جهاد با حاکمان زورگو برای نجات مستضعفان و رساندن پیام خدا، به دستور پیامبر یا امام یا ولی مسلمین؛ مأخذ: آیه‌های ۷۵ و ۷۶ سورهٔ نساء (ص ۱۳۹).

⚠ فایدهٔ دوگانهٔ آمادگی نظامی — ص ۱۴۰ کتاب

آیهٔ ۶۰ سورهٔ انفال: «وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّكُمْ».

ترجمهٔ کتاب: و هر چه در توان دارید برای مقابله با آنها آماده کنید؛ از قبیل نیرو و اسب‌های ورزیده تا با این کار دشمن خدا و دشمن خودتان را بترسانید.

اگر کشوری در اوج آمادگی باشد هیچ بیگانه‌ای خیال حمله به آن را ندارد؛ آمادگی نظامی علاوه بر پیروزی در جنگ، ترساندن دشمن و جلوگیری از آغاز جنگ است (ص ۱۴۰).

⚠ واسطهٔ یک تیر به بهشت — سه نفر — ص ۱۴۰ کتاب

رسول اکرم: خداوند بلندمرتبه سه نفر را به واسطهٔ یک تیر به بهشت می‌برد (کافی، ج ۵، ص ۵۰ — پانویس ص ۱۴۰ کتاب).

آن سه نفر: مسلمانی که تیر را می‌سازد؛ مسلمانی که برای رضای خداوند تیرها را تهیه می‌کند و به دست رزمندگان می‌رساند؛ رزمنده‌ای که تیر را در راه خداوند به سوی دشمن پرتاب می‌کند.

نتیجهٔ امتحانی: پاداش خداوند تنها به رزمندگان میدان نیست؛ سازندگان و پشتیبانان تجهیزات دفاعی هم بهره‌مندند (پرسش ۴ خودت را امتحان کن، ص ۱۴۱).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ پیام‌های آسمان پایهٔ نهم — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۱۳۳ تا ۱۴۳ — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱۲ از ۱۲