جزوهٔ درس — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۵۵ تا ۶۳

جزوهٔ درس ۵: رهبری در دوران غیبت

در این جزوه همهٔ مطالب امتحانی درس «رهبری در دوران غیبت» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده‌ایم: چرا امامان پس از رحلت رسول خدا ـ که درود خدا بر او و خاندان پاکش باد ـ با حاکمان ظالم و بی‌حمایتی مردم روبه‌رو شدند و چرا امام مهدی ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ به دستور خداوند از نظرها پنهان شد؛ سپس سخن امام صادق دربارهٔ مراجعه به طاغوت و نایبان امام، ویژگی‌های فقیهان پرهیزکار عصر غیبت، معنای ولایت فقیه و وظایف ولی فقیه، و در پایان معرفی امام خمینی به عنوان بیدارگر قرن از زبان خبرنگار آمریکایی و کیسینجر و معرفی آیت‌الله خامنه‌ای از سوی مجلس خبرگان رهبری. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

توضیح می‌دهی پس از رحلت رسول خدا وظیفهٔ هدایت و رهبری مردم بر عهدهٔ امامان بود و امامان با کدام دو مشکل بزرگ روبه‌رو شدند.

۲

می‌گویی چرا امام مهدی به دستور خداوند از نظرها پنهان شد و در چه زمان و موقعیتی ظهور خواهد کرد.

۳

سخن امام صادق دربارهٔ مراجعه به حاکمان ظالم و طاغوت را بازگو می‌کنی و مأخذ حدیث را در کتاب کافی معرفی می‌کنی.

۴

می‌توانی ویژگی‌های فقیهان پرهیزکار را از حدیث امام صادق نام ببری و بگویی چرا مردم باید از فتوای فقها پیروی کنند.

۵

ولایت فقیه و ولی فقیه را تعریف می‌کنی و تفاوت وظایف ولی فقیه با سایر فقها را توضیح می‌دهی.

۶

ویژگی‌های امام خمینی، بیدارگر قرن، را از نوشتهٔ روبین وودزورث و اعتراف کیسینجر و متن کتاب بیان می‌کنی.

۷

از عددهای مهم درس مثل سن شهادت سه امام، آیهٔ ۶۰ سورهٔ نساء و محل حدیث‌ها در آزمون‌ها استفاده می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★پس از رحلت رسول خدا ـ که درود خدا بر او و خاندان پاکش باد ـ وظیفهٔ هدایت و رهبری مردم بر عهدهٔ امامان قرار گرفت. آنان تلاش‌های بسیاری برای اجرای دستورهای الهی و هدایت مردم به‌سوی دین راستین انجام دادند؛ اما در این مسیر با دو مشکل بزرگ مواجه بودند (ص ۵۵).
  2. ★مشکل نخست آن بود که حاکمان ظالم امامان را به شدت تحت فشار قرار می‌دادند و فرصت هر اقدامی را از آنان می‌گرفتند. مشکل دوم بی‌حمایتی مردم بود؛ چون مردم به دلیل ترس از حاکمان و دل بستن به دنیای زودگذر، وظایف خود را در حمایت و پیروی از امامان انجام نمی‌دادند (ص ۵۵).
  3. ★بی‌حمایتی مردم چنان بود که امام حسن را به پذیرش صلح وادار کردند و امام حسین را تنها گذاشتند. اوضاع روز به روز برای امامان سخت‌تر می‌شد و حاکمان ظالم امامان را یکی پس از دیگری به شهادت می‌رساندند (ص ۵۵).
  4. ★سه امام پیش از حضرت مهدی در سن جوانی به شهادت رسیدند. طبق پانویس کتاب، امام نهم محمدتقی در ۲۵ سالگی، امام دهم علی نقی در ۴۰ سالگی و امام یازدهم حسن عسکری در ۲۸ سالگی توسط حاکمان زمان به شهادت رسیدند (ص ۵۵).
  5. ★امام مهدی که آخرین امام مسلمانان است، در چنین موقعیتی به دستور خداوند از نظرها پنهان شد. او در زمان و موقعیتی مناسب که جامعه شایستگی درک حضور ایشان را داشته باشد، ظهور می‌کند (ص ۵۵).
  6. ★بیش از هزار سال است که امام زمان ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ در غیبت به‌سر می‌برد. فعالیت کلاسی کتاب می‌پرسد آیا می‌توان گفت انسان‌ها در تمام این مدت هیچ نیازی به هدایت و رهبری نداشته‌اند؛ پاسخ منفی است و تکلیف مردم در دوران غیبت معلوم است (ص ۵۶).
  7. ★امام صادق فرمود کسی که به حاکمان ظالم و بیدین مراجعه کند و با حکم آنان چیزی به‌دست آورد، در حقیقت به طاغوت مراجعه کرده است. خداوند در قرآن کریم مردم را از مراجعه به طاغوت نهی کرده است (ص ۵۶).
  8. ★پانویس کتاب «طاغوت» را حاکمانی ظالم و بیدین معرفی می‌کند که حق حکومت بر مردم را ندارند. مأخذ نهی از مراجعه به طاغوت، آیهٔ ۶۰ سورهٔ نساء و مأخذ حدیث امام صادق، کتاب کافی ج ۱ ص ۶۷ است (ص ۵۶).
  9. ★امام صادق فرمود مردم برای حل اختلاف باید به سراغ کسانی بروند که سخنان اهل بیت را برایشان بازگو می‌کنند؛ کسانی که بر حلال و حرام آگاه‌اند و احکام را می‌شناسند. ایشان این افراد را بر مردم حاکم قرار داده و فرمود هر کس حکم آنان را که حکم ماست قبول نکند، حکم خدا را خوار شمرده و کسی که ما را رد کند، خداوند را رد کرده است (ص ۵۶).
  10. ★حتی در زمان حضور امام معصوم، چون همهٔ افراد به امام دسترسی نداشتند، امامان مردم را به شاگردان خود ارجاع می‌دادند. پس در زمان غیبت امام، مراجعه به عالمان دین ضرورت بیشتری می‌یابد؛ اما هرکس که دربارهٔ مسائل دینی اظهارنظر می‌کند، شایستگی لازم برای هدایت مردم را ندارد (ص ۵۷).
  11. ★امام صادق فرمود مردم نباید از عالمانی که آشکارا گناه می‌کنند و در جمع‌آوری دنیا و اموال حرام حریص‌اند پیروی کنند؛ مانند برخی یهودیان که خداوند در قرآن به دلیل پیروی از عالمان بدکارشان سرزنششان کرده است. بر مردم واجب است از فقیهان پرهیزکاری پیروی کنند که از دین خود محافظت و برخلاف هوای نفس خود رفتار می‌کنند و مطیع دستور خداوند هستند (ص ۵۷).
  12. ★این چهار ویژگی عالمان، که در سخن امام صادق آمده است، موجب می‌شود رهبران جامعه از کارهایی که سعادت دنیا و آخرت مردم را به خطر می‌اندازد دوری کنند. اگر رهبری پرهیزکار نباشد و هر کاری که دلش بخواهد انجام دهد، با عدالت رفتار نمی‌کند و احکام خدا را به نفع خود و اطرافیانش تغییر می‌دهد (ص ۵۸).
  13. ★اسلام‌شناسان و فقیهان واقعی کسانی‌اند که در سخنان و راهنمایی‌هایشان پیرو سخنان معصومان هستند و در هر مسئله‌ای نظر پیامبر اکرم و امامان را برای مردم بازگو می‌کنند. بنابراین پذیرفتن فتواهای فقیهان که برگرفته از قرآن و احادیث معصومان است، پذیرفتن سخنان امامان است و مخالفت با فتوای فقها، مخالفت با احادیث معصومان است (ص ۵۸).
  14. ★به همین دلیل فقیهان نایب و جانشین امام زمان به شمار می‌روند. همان‌گونه که مردم در زمان امامان معصوم موظف بودند از آنان اطاعت کنند، در عصر غیبت نیز باید از جانشینان امام زمان؛ یعنی فقیهان پیروی کنند (ص ۵۸).
  15. ★هر جامعه‌ای نیاز به حاکم دارد و حاکم مردم مسلمان باید اسلام‌شناس باشد تا جامعه را در مسیر اجرای دستورات دین هدایت کند. به همین دلیل یکی از فقهای جامع‌الشرایط در کنار پاسخگویی به مسائل دینی، کار رهبری جامعه را نیز بر عهده می‌گیرد و به این رهبری و هدایت، ولایت فقیه گفته می‌شود (ص ۵۸).
  16. ★ولی فقیه، جامعهٔ اسلام‌شناس است؛ دانا، شجاع، مدیر و مدبر. او در هر زمان با در نظر گرفتن مصلحت اسلامی، از تمام توان و امکانات برای پاسداری از دین و اجرای احکام الهی در جامعه استفاده می‌کند و نمی‌گذارد دشمنان اسلام با به خطر انداختن کشور اسلامی مانع اجرای دستورهای خدا شوند (ص ۵۸).
  17. ★روبین وودزورث، یکی از مشهورترین خبرنگاران آمریکا، پس از ملاقات با امام خمینی در حسینیهٔ جماران نوشت گویا امام یکی از انبیای گذشته است یا موسای پیامبر است که آمده تا قوم خود را نجات دهد. کیسینجر، مشاور ارشد رئیس‌جمهور آمریکا نیز اعتراف کرد تصمیمات امام آنچنان رعدآسا بود که مجال هرگونه تفکر و برنامه‌ریزی را از سیاستمداران و نظریه‌پردازان می‌گرفت (ص ۵۹ و ۶۰).
  18. ★امام خمینی مانند عادی‌ترین مردم زندگی می‌کرد و در تمام سال‌های رهبری‌اش در خانه‌ای اجاره‌ای زندگی کرد؛ هرگز به کسی ظلم نکرد و در برابر هیچ ستمگری سکوت نکرد. پس از رحلت او، مجلس خبرگان رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را به دلیل دوراندیشی، شجاعت، پرهیزکاری و وفاداری به امام و انقلاب اسلامی، شایسته‌ترین فرد برای رهبری جامعه اسلامی معرفی کرد (ص ۶۱).

تعریف کلمه‌های مهم

دوران غیبت

زمانی که امام مهدی ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ به دستور خداوند از نظرها پنهان است و تکلیف مردم در آن، پیروی از هدایتگران دینی است (ص ۵۵ و ۵۶).

طاغوت

حاکمانی ظالم و بیدین که حق حکومت بر مردم را ندارند؛ مراجعه به آنها برای گرفتن حکم، مراجعه به طاغوت است (پانویس ص ۵۶).

عالمان دین

هدایتگران واقعی عصر غیبت؛ کسانی که سخنان اهل بیت را بازگو می‌کنند، بر حلال و حرام آگاه‌اند و مردم در زمان غیبت باید به ایشان مراجعه کنند (ص ۵۶ و ۵۷).

فقیهان پرهیزکار

فقیهانی که از دین خود محافظت می‌کنند، برخلاف هوای نفس خود رفتار می‌کنند و مطیع دستور خداوند هستند؛ پیروی از ایشان بر مردم واجب است (ص ۵۷).

نایب و جانشین امام زمان

عنوانی که کتاب به فقیهان واقعی می‌دهد؛ چون فتواهای ایشان برگرفته از قرآن و احادیث معصومان است و مردم در عصر غیبت باید از ایشان پیروی کنند (ص ۵۸).

فتوا

نظر و پاسخ دینی فقیه که برگرفته از قرآن و احادیث معصومان است؛ پذیرفتن آن پذیرفتن سخنان امامان و مخالفت با آن مخالفت با احادیث معصومان است (ص ۵۸).

ولایت فقیه

رهبری و هدایت مردم جامعه توسط فقیه جامع‌الشرایط که در کنار پاسخگویی به مسائل دینی، کار رهبری جامعه را نیز بر عهده می‌گیرد (ص ۵۸).

ولی فقیه

فقیهی جامع‌الشرایط و جامعهٔ اسلام‌شناس؛ دانا، شجاع، مدیر و مدبر که با در نظر گرفتن مصلحت اسلامی از تمام توان و امکانات برای پاسداری از دین و اجرای احکام الهی استفاده می‌کند (ص ۵۸).

جامع‌الشرایط

فقیهی که همهٔ شرایط لازم مانند دانایی، شجاعت، مدیریت و تدبیر و پرهیزکاری را برای هدایت و رهبری جامعه اسلامی دارد (ص ۵۸).

بیدارگر قرن

عنوانی که کتاب برای امام خمینی به کار برده است؛ رهبری که نه تنها ملت ایران بلکه تمام مردم آزاده جهان حتی دشمنان اسلام و انقلاب را نیز به تحسین وا می‌دارد (ص ۵۹ و ۶۰).

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

دلایل غیبت امام مهدی و اوضاع پیش از غیبت — ص ۵۵ کتاب

عاملشرح از متن کتابنتیجه
فشار حاکمان ظالمامامان را به شدت تحت فشار قرار می‌دادند و فرصت هر اقدامی را از آنان می‌گرفتندامامان یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند
بی‌حمایتی مردمترس از حاکمان و دل بستن به دنیای زودگذرامام حسن به پذیرش صلح وادار شد و امام حسین تنها ماند
سختی روزافزون اوضاعاوضاع روز به روز برای امامان سخت‌تر می‌شد؛ سه امام در سن جوانی شهید شدندامام مهدی به دستور خداوند از نظرها پنهان شد
دستور خداوندپنهان شدن آخرین امام مسلمانان از نظرهاظهور در زمانی که جامعه شایستگی درک حضور ایشان را داشته باشد

غیبت، پاسخ الهی به فشار دشمنان و بی‌حمایتی مردم بود و ظهور امام به شایستگی جامعه بستگی دارد (ص ۵۵).

مقایسهٔ نایب خاص و نایب عام امام زمان — بر پایهٔ ص ۵۶ تا ۵۸ کتاب

ویژگینایب خاصنایب عام
دورهٔ فعالیتدورهٔ غیبت صغری؛ غیبت کوتاهدورهٔ غیبت کبری؛ غیبت طولانی تا امروز
شیوهٔ معرفیاز سوی امام به‌طور مشخص و نام‌داربه‌طور کلی؛ فقیهی که شرایط لازم را دارد (جامع‌الشرایط)
نمونهنایبان معرفی‌شده از سوی امام در غیبت صغریعالمان دین و فقیهان پرهیزکار (ص ۵۷ و ۵۸)
حکم مردم دربارهٔ آنهاراضی بودن به حکم نایب امامپیروی از فتوای فقیهان که حکم امام است (ص ۵۶ و ۵۸)

کتاب این درس بر نایب عام تمرکز دارد: فقیهان پرهیزکار نایب و جانشین امام زمان‌اند و حکم ایشان حکم امام است (ص ۵۸).

ویژگی‌های فقیهان در سخن امام صادق — ص ۵۷ کتاب

ویژگیمفهومبرعکسش که نمی‌پذیریم
پرهیزکاریدوری از گناه و کار نارواعالمی که آشکارا گناه می‌کند
محافظت از دیننگه‌داشتن دین از خطر و تحریفبی‌تفاوتی نسبت به دین
رفتار برخلاف هوای نفسطبع‌ستیزی و عدالت با مردمحریص جمع‌آوری دنیا و اموال حرام
اطاعت از خداوندمطیع دستور خداوند بودنپیروی از سلیقه و هوای خود

این چهار ویژگی عالمان موجب می‌شود رهبران جامعه از کارهایی که سعادت دنیا و آخرت مردم را به خطر می‌اندازد دوری کنند (ص ۵۷ و ۵۸).

ویژگی‌های ولی فقیه — ص ۵۸ کتاب

ویژگیشرح کتابثمره
اسلام‌شناسی و داناییحاکم مردم مسلمان باید اسلام‌شناس باشدهدایت جامعه در مسیر اجرای دستورات دین
شجاعتبرای عمل به اسلام از هیچ‌کس نمی‌ترسدنمی‌گذارد دشمنان اسلام مانع اجرای دستورهای خدا شوند
مدیریت و تدبیرمدیر و مدبر استاستفاده از تمام توان و امکانات با نظر به مصلحت اسلامی
پاسداری از دینپاسداری از دین و اجرای احکام الهی در جامعهنمی‌گذارد کشور اسلامی به خطر بیفتد

ولی فقیه در کنار پاسخگویی به مسائل دینی، کار رهبری جامعه را نیز بر عهده دارد؛ این همان ولایت فقیه است (ص ۵۸).

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
سن شهادت امام نهم، محمدتقی (جواد)۲۵ سالگیپانویس ص ۵۵؛ به دست حاکمان زمان
سن شهادت امام دهم، علی نقی (هادی)۴۰ سالگیپانویس ص ۵۵؛ به دست حاکمان زمان
سن شهادت امام یازدهم، حسن عسکری۲۸ سالگیپانویس ص ۵۵؛ سه امام در سن جوانی شهید شدند
تعداد امامانی که پیش از حضرت مهدی در سن جوانی به شهادت رسیدندسه اماممتن ص ۵۵
مدت غیبت امام زمان تا امروزبیش از هزار سالفعالیت کلاسی ص ۵۶
شمارهٔ آیهٔ سورهٔ نساء دربارهٔ نهی از مراجعه به طاغوتآیهٔ ۶۰پانویس ص ۵۶
محل حدیث امام صادق دربارهٔ نایبان در کتاب کافیج ۱، ص ۶۷پانویس ص ۵۶
محل حدیث فقیهان پرهیزکار در وسائل الشیعهج ۲۷، ص ۱۳۱پانویس ص ۵۷

این عددها محبوب طراحان سؤال‌اند؛ مخصوصاً سن شهادت سه امام و آیهٔ ۶۰ سورهٔ نساء.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

حدیث — حدیث امام صادق — حاکم قرار دادن نایبان (ص ۵۶)

«باید به سراغ کسانی بروند که سخنان ما را برایشان بازگو می‌کنند؛ کسانی که بر حلال و حرام ما آگاه‌اند و احکام ما را می‌شناسند. من این افراد را بر شما حاکم قرار داده‌ام.»

به بیان کتاب: حکم این افراد حکم خود امام است؛ هر کس حکم آنان را قبول نکند حکم خدا را خوار شمرده و کسی که امام را رد کند، خداوند را رد کرده است.

حدیث امام صادق — کافی، ج ۱، ص ۶۷ — پانویس ص ۵۶ کتاب

حدیث — حدیث امام صادق — وجوب پیروی از فقیهان پرهیزکار (ص ۵۷)

«بر مردم واجب است از فقیهان پرهیزکار، که از دین خود محافظت و برخلاف هوای نفس خود رفتار می‌کنند و مطیع دستور خداوند هستند، پیروی کنند.»

به بیان کتاب: مردم نباید از عالمانی که آشکارا گناه می‌کنند و در جمع‌آوری دنیا و اموال حرام حریص‌اند پیروی کنند؛ مانند برخی یهودیان که خداوند در قرآن به دلیل پیروی از عالمان بدکارشان سرزنششان کرده است.

حدیث امام صادق — وسائل الشیعه، ج ۲۷، ص ۱۳۱ — پانویس ص ۵۷ کتاب

⚠ دام امتحانی — حاکم طاغوت یا حاکم بر حق؟

مراجعه به حاکمان ظالم و بیدین برای رفع اختلاف، مراجعه به طاغوت است و خداوند در قرآن کریم (سورهٔ نساء، آیهٔ ۶۰) مردم را از آن نهی کرده است (ص ۵۶).

حاکم بر حق در عصر غیبت کسی است که سخنان اهل بیت را بازگو می‌کند و بر حلال و حرام آگاه است؛ حکم او حکم امام است (ص ۵۶).

دقت کن: هرکس که دربارهٔ مسائل دینی اظهارنظر می‌کند شایستگی هدایت مردم را ندارد؛ هدایتگر واقعی، فقیه پرهیزکارِ پیرو معصومان است (ص ۵۷).

⚠ نکتهٔ امتحانی — ولایت فقیه در یک نگاه

ولایت فقیه یعنی رهبری و هدایت مردم جامعه توسط فقیه جامع‌الشرایط (ص ۵۸).

ولی فقیه دانا، شجاع، مدیر و مدبر است؛ با در نظر گرفتن مصلحت اسلامی از تمام توان و امکانات برای پاسداری از دین و اجرای احکام الهی استفاده می‌کند و نمی‌گذارد دشمنان اسلام مانع اجرای دستورهای خدا شوند (ص ۵۸).

تفاوت وظایف: سایر فقها پاسخگوی مسائل دینی‌اند، اما ولی فقیه در کنار آن، کار رهبری جامعه را هم بر عهده دارد (فعالیت ص ۵۸).

⚠ بیدارگر قرن — امام خمینی در نگاه دوست و دشمن

روبین وودزورث، خبرنگار مشهور آمریکایی، پس از ملاقات با امام در حسینیهٔ جماران نوشت گویا امام یکی از انبیای گذشته است؛ کتاب او با نام «زیباترین تجربه من» ترجمه و منتشر شده است (ص ۵۹ و ۶۰).

کیسینجر، مشاور ارشد رئیس‌جمهور آمریکا: تصمیمات امام آنچنان رعدآسا بود که مجال هرگونه تفکر و برنامه‌ریزی را از سیاستمداران می‌گرفت؛ منظور او از برنامه‌ریزی، نقشه کشیدن برای چپاول کشورهای ضعیف‌تر بود (پانویس ص ۶۰).

امام در خانه‌ای اجاره‌ای زندگی می‌کرد، به کسی ظلم نکرد و در برابر هیچ ستمگری سکوت نکرد؛ پس از او مجلس خبرگان رهبری، آیت‌الله خامنه‌ای را شایسته‌ترین فرد برای رهبری جامعه اسلامی معرفی کرد (ص ۶۱).

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ پیام‌های آسمان پایهٔ نهم — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۵۵ تا ۶۳ — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۵ از ۱۲