جزوهٔ درس ۶: وضو، غسل و تیمم

جزوهٔ درس — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۶۷ تا ۷۵

جزوهٔ درس ۶: وضو، غسل و تیمم

وقتِ نماز که می‌رسد، اول باید وضو بگیریم؛ اما وضو فقط چند شستن و مسح ساده نیست: پشت آن یک حکمت زیبا و چند شرط دقیق قرار دارد تا نماز ما با پاکیِ ظاهر و باطن جا آید. در این درس اول با سخن رسول اکرم (ص) حکمت وضو را می‌فهمیم و می‌بینیم وضو در چه مواقعی واجب و در چه مواقعی مستحب است؛ سپس شرایط وضوی صحیح را یاد می‌گیریم: پاک و مطلق و مباح بودن آب، پاک بودن اعضای وضو، نبودن مانع در اعضا، ترتیب و موالات. بعد با مراحل غسل ترتیبی، شیوهٔ انجام تیمم، مواقعی که باید تیمم کرد و چیزهایی که وضو و تیمم را باطل می‌کنند آشنا می‌شویم و در پایان، دعای زیبای وضوی امیرالمؤمنین علیه‌السلام را می‌خوانیم. اوّل متن را با دقت بخوان، جواب سؤال‌ها را در ذهنت حدس بزن و بعد با کلیک روی «دیدن جواب» جوابت را چک کن.

هدف درس

۱

می‌گویی برای جا آوردن نماز وضو لازم است و وضو در چه مواقعی واجب و در چه مواقعی مستحب است.

۲

حدیث رسول اکرم (ص) دربارهٔ حکمت وضو را توضیح می‌دهی و چند مورد از آثار وضو را بیان می‌کنی.

۳

هفت شرط وضوی صحیح را نام می‌بری و هر شرط را با مثال توضیح می‌دهی.

۴

تفاوت آب مطلق و آب مضاف را می‌گویی و می‌دانی وضو گرفتن فقط با آب مطلق صحیح است.

۵

مراحل غسل ترتیبی و شیوهٔ انجام تیمم را به ترتیب بیان می‌کنی.

۶

می‌دانی در چه مواقعی باید به جای وضو یا غسل تیمم کرد و چه چیزهایی وضو و تیمم را باطل می‌کند.

۷

با دعای وضوی امیرالمؤمنین علیه‌السلام آشنا می‌شوی و می‌دانی حفظ و خواندن آن چه اثر خوبی دارد.

نکات کلیدی

  1. ★وضو برای جا آوردن نماز لازم است و در برخی شرایط می‌توان به جای وضو، تیمم کرد. واجب است وضو داشته باشیم وقتی می‌خواهیم نماز بخوانیم، وقتی قصد داریم دستمان را به آیات قرآن بزنیم و وقتی به یکی از نام‌های خداوند (به هر زبانی که نوشته شده باشد) دست می‌زنیم (ص ۶۷).
  2. ★علاوه بر موارد واجب، وضو گرفتن در بسیاری از موارد دیگر نیز مستحب است: هنگام تلاوت قرآن کریم، همراه داشتن قرآن، زیارت حرم‌های امامان، رفتن به مسجد، زیارت اهل قبور و حتی هنگام خوابیدن؛ در این زمان‌ها شایسته است انسان وضو داشته باشد (ص ۶۷).
  3. ★رسول اکرم (ص) دربارهٔ حکمت وضو می‌فرماید شستن صورت یعنی خدایا هر گناهی که با این صورت انجام دادم آن را شستوشو می‌کنم تا با صورت پاک به جانب تو بایستم و عبادت کنم؛ شستن دست‌ها یعنی خدایا واسطهٔ گناهانی که با دستم مرتکب شدم دستم را تطهیر می‌کنم؛ مسح سر یعنی خدایا از هر فکر و خیال باطل و گناه‌آلود که در سر پروراندهام سرم را تطهیر می‌کنم و مسح پا یعنی خدایا من از رفتن به مکان‌های نامناسب پا می‌کشم (ص ۶۷).
  4. ★پیامبر (ص) دربارهٔ آثار وضو می‌فرماید بسیار وضو بگیر تا خداوند بر عمرت بیفزاید؛ اگر برایت میسر است شب و روز با وضو باشی این کار را انجام بده. کسی که با وضو می‌خوابد، بسترش تا صبح برای او مسجد خواهد بود و خوابش برای او نماز (ص ۶۸).
  5. ★شرط اول و دوم شرایط وضوی صحیح: پاک بودن آب وضو و مطلق بودن آن. آبی که با آن وضو می‌گیریم باید پاک باشد؛ اگر فراموش کنیم آبی نجس است یا بعداً متوجه شویم آن آب نجس بوده و با همان آب وضو گرفته باشیم، وضوی ما باطل است. آب مطلق یعنی آب خالصی که با چیز دیگر آمیخته نشده یا از چیزی گرفته نشده باشد؛ مانند آب باران، آب چشمه‌ها و چاه‌ها، آب رودها، دریاها و آب لوله‌کشی خانه‌ها (ص ۶۸).
  6. ★آب مضاف آبی است که خالص نیست و آن را از چیز دیگری گرفته‌اند؛ مانند گلاب و آب میوه، یا با چیز دیگری مخلوط شده باشد؛ مانند آب نمک غلیظ و آب‌های خیلی گل‌آلود به‌گونه‌ای که دیگر به آن آب گفته نشود. وضو گرفتن فقط با آب مطلق صحیح است و با آب مضاف نمی‌توانیم وضو بگیریم (ص ۶۹).
  7. ★شرط سوم: مباح بودن آب و ظرف آن. آب باید برای خودمان باشد یا اگر برای دیگری است، او از وضو گرفتن ما با آب رضایت داشته باشد؛ بنابراین استفاده از آب غصبی حرام است و وضو نیز با این آب باطل خواهد بود. البته وضو گرفتن با آب‌هایی که در مکان‌های عمومی قرار دارند صحیح است (ص ۶۹).
  8. ★شرط چهارم و پنجم: پاک بودن اعضای وضو و نبودن مانع در اعضا. اگر صورت و دست‌ها و سر یا روی پاها هنگام وضو گرفتن نجس باشند باید ابتدا نجاست را برطرف کرد، بدن را پاک نمود و سپس وضو گرفت؛ و اگر چیزی مانند چربی کرم‌ها، لاک روی ناخن، چسب و رنگ مانع رسیدن آب به اعضای وضو شود، وضوی ما باطل خواهد بود (ص ۶۹).
  9. ★توجه: تمام ناخن‌های دو دست در هنگام وضو باید از لاک و هر مانع دیگری پاک باشند، ولی اگر از ناخن‌های پا یک ناخن بدون لاک باشد و روی آن مسح کشیده شود، وضو صحیح است. اما در هنگام غسل، تمام ناخن‌های دست و پا باید بدون لاک باشند (ص ۶۹).
  10. ★شرط ششم ترتیب: واجب است تمام مراحل وضو را به ترتیب انجام دهیم؛ پس از نیت ابتدا صورت را می‌شوییم، سپس دست راست را از بالای آرنج تا نوک انگشتان و بعد دست چپ را به همین صورت می‌شوییم؛ پس از آن با همان رطوبتی که در کف دست مانده است سر را مسح و با همان رطوبت روی پای راست را با دست راست و روی پای چپ را با دست چپ مسح می‌کنیم. اگر مکلف این ترتیب را به هم بزند، وضویش باطل می‌شود (ص ۶۹).
  11. ★شرط هفتم موالات: واجب است کارهای وضو را پشت سرهم انجام دهیم و بین آنها فاصله نیندازیم. اگر بین کارهای وضو به‌قدری فاصله بیندازیم که حالت وضو به هم بخورد، مثلاً هنگام وضو گرفتن کسی با تلفن منزل تماس بگیرد و بدون آنکه کارهای وضو را دنبال کند مشغول صحبت شود، وضوی او باطل است (ص ۶۹).
  12. ★چند مسئلهٔ مهم وضو: اگر ناخن فرد از حد معمول بلندتر باشد باید چرک زیر آن را برای وضو برطرف کند. خانم‌ها نباید جایی وضو بگیرند که نامحرم آنان را ببیند، مثل حیاط مساجد، هر چند این کار وضو را باطل نمی‌کند. اگر پیش از تمام شدن وضو جایی را که شسته یا مسح کرده است نجس شود، وضو صحیح است، البته باید آن را برای نماز پاک کند (ص ۷۰).
  13. ★ادامهٔ مسئله‌های مهم وضو: کسی که به دلیل بیماری یا مشکل دیگری نمی‌تواند خودش وضو بگیرد باید از شخص دیگری بخواهد او را وضو دهد، در این حال مکلف باید خودش نیت وضو کند و هر کدام از کارهای وضو را هم که می‌تواند خودش انجام دهد. راه رفتن بین وضو اشکال ندارد. اگر بعد از وضو چیزی که مانع رسیدن آب است در اعضای وضو ببیند و نداند موقع وضو بوده یا بعد پیدا شده، وضوی او صحیح است. در هنگام استفاده از اشیایی مانند گردنبند که نام خدا بر آن است و با بدن تماس دارد باید با وضو بود (ص ۷۰).
  14. ★به هنگام واجب شدن غسل بر انسان، غسل ترتیبی را به صورت زیر انجام می‌دهیم: نیت، شستن تمام سر و گردن، شستن نیمهٔ راست بدن و شستن نیمهٔ چپ بدن. برای آشنا شدن با عواملی که سبب می‌شود غسل واجب شود باید به رسالهٔ مراجع مراجعه کنی یا از راهنمایی‌های دبیر خود بهره‌مند شوی؛ غسل را می‌توان به روش ارتماسی نیز انجام داد (ص ۷۱).
  15. ★برخی از موارد تیمم: زمان‌هایی که مکلف آب در دسترس دارد ولی غصبی، نجس یا خیلی گل‌آلود است، یا آب کمی در اختیار دارد که اگر با آن وضو بگیرد یا غسل کند از تشنگی به سختی خواهد افتاد. کتاب از تو خواسته است با همفکری دوستان سه مورد دیگر از مواقع تیمم را نیز بیان کنی (ص ۷۱).
  16. ★شیوهٔ انجام تیمم: پس از آنکه نیت کردیم برای خشنودی خداوند و به جای وضو یا غسل تیمم می‌کنیم؛ کف هر دو دست را با هم روی خاک پاک یا هر چیز دیگری که تیمم بر آن صحیح است می‌زنیم؛ دست‌ها را بالای پیشانی می‌گذاریم و آنها را تا روی ابروها و بالای بینی می‌کشیم؛ سپس کف دست چپ را بر پشت دست راست و بعد کف دست راست را پشت دست چپ می‌گذاریم و از مچ تا نوک انگشتان می‌کشیم (ص ۷۲).
  17. ★برخی از چیزهایی که وضو و تیمم را باطل می‌کند: خارج شدن ادرار، مدفوع و گازهای روده از بدن؛ به خواب رفتن به صورتی که چشم نبیند و گوش هم نشنود. علاوه بر این، مبطلات وضو و تیمم چیزهای دیگری هم هستند که در آینده با آنها آشنا خواهی شد (ص ۷۳).
  18. ★امیرالمؤمنین علیه‌السلام در هنگام وضو گرفتن دعاهایی می‌خواند؛ مثلاً هنگام شستن دست‌ها از خدا می‌خواهد او را از توبه‌کنندگان و پاکان قرار دهد و هنگام مسح پاها گام‌ها را بر صراط ثابت و استوار می‌خواهد. شستن دست‌ها قبل از شروع وضو مستحب است و چه زیباست که این دعا را حفظ کنیم و در هنگام وضو بخوانیم (ص ۷۴ و ۷۵).

تعریف کلمه‌های مهم

وضو

شستن صورت و دو دست و مسح سر و پاها با شرایطی که درس می‌گوید؛ برای جا آوردن نماز واجب است (ص ۶۷).

آب مطلق

آب خالصی که با چیز دیگر آمیخته نشده یا از چیزی گرفته نشده باشد؛ مانند آب باران، چشمه‌ها و چاه‌ها، رودها، دریاها و آب لوله‌کشی خانه‌ها (ص ۶۸).

آب مضاف

آبی که خالص نیست و آن را از چیز دیگری گرفته‌اند مانند گلاب و آب میوه، یا با چیز دیگری مخلوط شده باشد مانند آب نمک غلیظ و آب‌های خیلی گل‌آلود (ص ۶۹).

آب غصبی

آبی که صاحب آن راضی نیست ما از آن استفاده کنیم؛ استفاده از آن حرام است و وضو با این آب باطل خواهد بود (پانویس ص ۶۹).

اعضای وضو

صورت، دو دست، سر و روی پاها؛ این اعضا در هنگام وضو باید پاک باشند و مانعی برای رسیدن آب نداشته باشند (ص ۶۹).

ترتیب

انجام دادن مراحل وضو به ترتیب پس از نیت: صورت، دست راست، دست چپ، مسح سر، مسح پای راست و پای چپ؛ به هم زدن آن وضو را باطل می‌کند (ص ۶۹).

موالات

انجام دادن کارهای وضو پشت سرهم و نینداختن فاصلهٔ به‌قدری که حالت وضو به هم بخورد (ص ۶۹).

غسل ترتیبی

غسلی که به ترتیب انجام می‌شود: نیت، شستن تمام سر و گردن، شستن نیمهٔ راست بدن و سپس شستن نیمهٔ چپ بدن (ص ۷۱).

تیمم

کاری که در موارد خاص به جای وضو یا غسل برای خشنودی خداوند انجام می‌شود؛ پس از نیت، کف دو دست بر خاک پاک زده و بر پیشانی و پشت دست‌ها کشیده می‌شود (ص ۷۱ و ۷۲).

مبطلات وضو و تیمم

چیزهایی که وضو یا تیمم را باطل می‌کنند؛ مانند خارج شدن ادرار، مدفوع و گازهای روده از بدن و به خواب رفتن به صورتی که چشم نبیند و گوش نشنود (ص ۷۳).

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

موارد واجب و مستحب بودن وضو — ص ۶۷ کتاب

موردحکمنکتهٔ کتاب
خواندن نمازواجببرای جا آوردن نماز باید وضو گرفت
دست زدن به آیات قرآنواجبوقتی قصد داریم دستمان را به آیات قرآن بزنیم
دست زدن به یکی از نام‌های خداوندواجببه هر زبانی که نوشته شده باشد
تلاوت قرآن کریم و همراه داشتن قرآنمستحبشایسته است انسان در این زمان‌ها وضو داشته باشد
زیارت حرم‌های امامان و رفتن به مسجدمستحباز موارد وضوی مستحب
زیارت اهل قبور و هنگام خوابیدنمستحبحتی هنگام خوابیدن

سه مورد اول واجب است و بقیه مستحب؛ در مستحب‌ها اگر وضو نگیریم گناهی نکرده‌ایم ولی وضو گرفتن بهتر و ثواب‌دار است (ص ۶۷).

شرایط وضوی صحیح — ص ۶۸ و ۶۹ کتاب

شرطمعنانکتهٔ امتحانی
۱) پاک بودن آب وضوآبی که با آن وضو می‌گیریم باید پاک باشداگر بعداً متوجه شویم آب نجس بوده، وضو باطل است
۲) مطلق بودن آب وضووضو فقط با آب خالص صحیح استآب باران، چشمه، چاه، رود، دریا و آب لوله‌کشی مطلق است
۳) مباح بودن آب و ظرف آنآب برای خودمان باشد یا صاحبش راضی باشدآب غصبی حرام است و وضو با آن باطل خواهد بود
۴) پاک بودن اعضای وضوصورت و دست‌ها و سر یا روی پاها نباید نجس باشندابتدا نجاست را برطرف می‌کنیم سپس وضو می‌گیریم
۵) نبودن مانع در اعضاآب باید به اعضای وضو برسدچربی کرم، لاک ناخن، چسب و رنگ وضو را باطل می‌کند
۶) ترتیبانجام مراحل وضو به ترتیب پس از نیتاگر مکلف ترتیب را به هم بزند وضویش باطل می‌شود
۷) موالاتپشت سرهم بودن کارهای وضوفاصلهٔ به‌قدری که حالت وضو به هم بخورد

این هفت شرط قلب درس است؛ مثال‌های گلاب، آب غصبی، لاک ناخن و تماس تلفن همگی برای توضیح همین شرط‌ها آمده‌اند (ص ۶۸ و ۶۹).

مقایسهٔ وضو و غسل و تیمم — ص ۶۷ تا ۷۲ کتاب

کارچه زمانی انجام می‌شودمرحله‌ها یا شرط کلیدی
وضوبرای جا آوردن نماز، دست زدن به آیات قرآن و نام‌های خداوندهفت شرط: پاک و مطلق و مباح بودن آب، پاک بودن اعضا، نبودن مانع، ترتیب و موالات
غسل ترتیبیبه هنگام واجب شدن غسل بر انساننیت، شستن تمام سر و گردن، شستن نیمهٔ راست بدن، شستن نیمهٔ چپ بدن
تیممبه جای وضو یا غسل در مواقع خاصآب غصبی یا نجس یا خیلی گل‌آلود باشد، یا آب کمی باشد که از تشنگی به سختی می‌افتیم
شیوهٔ تیممپس از نیت برای خشنودی خداوندزدن کف دو دست بر خاک پاک، کشیدن بر بالای پیشانی تا ابروها و بالای بینی و مالیدن پشت دست‌ها از مچ تا نوک انگشتان

غسل را می‌توان به روش ارتماسی نیز انجام داد و عوامل واجب شدن غسل را باید از رسالهٔ مراجع یا دبیر بپرسید (ص ۷۱).

چند مسئلهٔ مهم وضو — ص ۷۰ کتاب

مسئلهحکم کتابنکتهٔ مهم
اول: ناخن بلندتر از حد معمولباید چرک زیر آن را برای وضو برطرف کندچرک، مانع رسیدن آب است
دوم: وضو گرفتن خانم‌ها در دید نامحرمنباید چنین کند؛ هر چند این کار وضو را باطل نمی‌کندمثل حیاط مساجد
سوم: نجس شدن عضو پیش از تمام شدن وضووضو صحیح استالبته باید آن را برای نماز پاک کند
چهارم: ناتوانی از وضو گرفتن به دلیل بیماریاز شخص دیگری بخواهد او را وضو دهدمکلف خودش نیت کند و هر کاری را که می‌تواند خودش انجام دهد
پنجم: راه رفتن بین وضواشکال نداردچند قدم راه رفتن پس از شستن صورت و دست‌ها وضو را باطل نمی‌کند
ششم: دیدن مانع پس از وضووضو صحیح استوقتی نداند موقع وضو بوده یا بعد پیدا شده
هفتم: گردنبند نام خدا که با بدن تماس داردباید با وضو بودهنگام استفاده از چنین اشیایی

این هفت مسئله از عین متن کتاب ص ۷۰ است؛ مخصوصاً مسئلهٔ دوم و پنجم در سؤال‌های درست/غلط زیاد می‌آیند.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد شرایط وضوی صحیحهفت شرطاز پاک بودن آب تا موالات (ص ۶۸ و ۶۹)
تعداد مراحل غسل ترتیبیچهار مرحلهنیت، سر و گردن، نیمهٔ راست، نیمهٔ چپ (ص ۷۱)
تعداد مراحل تیمم پس از نیتچهار مرحلهزدن کف دو دست، پیشانی تا ابروها و بالای بینی، پشت دست راست، پشت دست چپ (ص ۷۲)
تعداد مسئله‌های مهم وضو در کتابهفت مسئلهاز چرک زیر ناخن تا گردنبند نام خدا (ص ۷۰)
تعداد موارد تیمم که کتاب بیان کردهدو موردآب غصبی یا نجس یا خیلی گل‌آلود؛ آب کمی که تشنگی (ص ۷۱)
تعداد مبطلات بیان‌شدهٔ وضو و تیممدو موردخارج شدن ادرار و مدفوع و گازهای روده؛ به خواب رفتن (ص ۷۳)
جلد و صفحهٔ مأخذ حدیث حکمت وضوج ۲، ص ۲۰۲من لایحضره الفقیه — پانویس ص ۶۷ کتاب
جلد و صفحهٔ مأخذ حدیث آثار وضوج ۱، ص ۳۸۳وسائل الشیعه و مستدرک الوسایل ج ۱، ص ۲۹۷ — پانویس ص ۶۸ کتاب

عددهای کلیدی این درس هفت‌تا و چهارچارتا هستند؛ مأخذ حدیث‌ها را هم برای پانویس‌خوانی حفظ کن.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

حدیث — حدیث پیامبر (ص) دربارهٔ حکمت وضو — ص ۶۷ کتاب

«شستن صورت در وضو؛ یعنی خدایا هر گناهی که با این صورت انجام دادم، آن را شستوشو می‌کنم تا با صورت پاک به جانب تو بایستم و عبادت کنم؛ شستن دست‌ها در وضو یعنی خدایا، واسطهٔ گناهانی که با دستم مرتکب شدم، دستم را تطهیر می‌کنم؛ مسح سر در وضو یعنی خدایا از هر فکر و خیال باطل و گناه‌آلود که در سر پروراندهام، سرم را تطهیر می‌کنم؛ مسح پا یعنی خدایا من از رفتن به مکان‌های نامناسب پا می‌کشم.»

این حدیث نشان می‌دهد هر عضو وضو یادآور یک پاکی از گناه است؛ وضو عبادت را با پاکی ظاهر و باطن همراه می‌کند.

من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۰۲ — پانویس ص ۶۷ کتاب

حدیث — حدیث پیامبر (ص) دربارهٔ آثار وضو — ص ۶۸ کتاب

«بسیار وضو بگیر تا خداوند بر عمرت بیفزاید. اگر برایت میسر است که شب و روز با وضو باشی، این کار را انجام بده؛ کسی که با وضو می‌خوابد، بسترش تا صبح برای او مسجد خواهد بود و خوابش برای او نماز!»

در فعالیت کلاسی ص ۶۸ از تو خواسته شده است چند مورد از آثار وضو را با توجه به همین حدیث بیان کنی.

وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۳۸۳ و مستدرک الوسایل، ج ۱، ص ۲۹۷ — پانویس ص ۶۸ کتاب

⚠ دعای وضو هنگام شستن دست‌ها — ص ۷۴ کتاب

«بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ، اللّهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوّابینَ وَالْمُتَطَهِّرینَ»

ترجمهٔ کتاب: به نام خدا و با یاری خدا، خدایا! مرا از توبه‌کنندگان و پاکان قرار ده.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام هنگام وضو گرفتن این دعاها را می‌خواند — ص ۷۴ کتاب

⚠ نکتهٔ امتحانی — لاک و مانع روی ناخن‌ها — ص ۶۹ کتاب

تمام ناخن‌های دو دست در هنگام وضو باید از لاک و هر مانع دیگری پاک باشند.

ولی اگر از ناخن‌های پا یک ناخن بدون لاک باشد و روی آن مسح کشیده شود، وضو صحیح است؛ اما در هنگام غسل، تمام ناخن‌های دست و پا باید بدون لاک باشند.

توجه ص ۶۹ کتاب — تفاوت ظریف وضو و غسل در ناخن‌ها از سؤال‌های پرتکرار آزمون‌هاست.

⚠ مبطلات وضو و تیمم — ص ۷۳ کتاب

برخی از چیزهایی که وضو و تیمم را باطل می‌کند: خارج شدن ادرار، مدفوع و گازهای روده از بدن؛ به خواب رفتن به صورتی که چشم نبیند و گوش هم نشنود.

علاوه بر این، مبطلات وضو و تیمم چیزهای دیگری هم هستند که در آینده با آنها آشنا خواهی شد.

پانویس ص ۷۳ کتاب — همین دو مورد در سؤال‌های درست/غلط و جای خالی زیاد می‌آیند.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ پیام‌های آسمان پایهٔ نهم — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۶۷ تا ۷۵ — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۶ از ۱۲