جزوهٔ درس ۷: احکام نماز

جزوهٔ درس — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۷۷ تا ۸۵

جزوهٔ درس ۷: احکام نماز

این جزوه همهٔ مطالب درس «احکام نماز» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: نماز به‌عنوان دعوت دوستی خدا و زیباترین شکل یاد، تسبیح، حمد و شکر او؛ سپس فهرست مبطلات نماز از مورد ۱ (از بین رفتن یکی از شرایط نماز) تا مورد ۹ (شک کردن در رکعت‌های نماز دو یا سه رکعتی) با حکم دقیق عمدی یا سهوی بودن هر کدام؛ مسائل مهم دربارهٔ ذکرها، سلام، سرفه، گریه و شکستن نماز واجب؛ روش سجدهٔ سهو؛ دو حدیث گران‌بها از امام علی (ع) دربارهٔ نماز و دعای «اللهی» بعد از نماز. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

می‌گویی نماز نشانهٔ دوستی و محبت ما به خداست و یاد خدا در نماز، احساس حضور او را در زندگی تقویت می‌کند.

۲

تسبیح، حمد و شکرگزاری در نماز را با عبارت کتاب توضیح می‌دهی و می‌گویی نماز چگونه ایمان را در قلب تقویت می‌کند.

۳

نُه مورد شرح‌داده‌شدهٔ مبطلات نماز را با شمارهٔ خودشان نام می‌بری و می‌دانی بنا بر فتوای مراجع تقلید دوازده مورد است.

۴

حکم عمدی یا سهوی بودن هر مبطله را جدا می‌کنی؛ مثلاً می‌گویی خندهٔ بلند فقط وقتی عمدی باشد نماز را باطل می‌کند ولی انحراف از قبله در هر حال باطل‌کننده است.

۵

فرق کم و زیاد کردن ارکان با واجبات دیگر نماز را توضیح می‌دهی و می‌گویی شک کردن در کدام نمازها موجب بطلان است.

۶

روش سجدهٔ سهو را به ترتیب توضیح می‌دهی و می‌گویی پس از کدام مبطله باید دو سجدهٔ سهو به‌جا آورده شود.

۷

احکام سلام دادن، جواب سلام، سرفه، گریه و شکستن نماز واجب را بر پایهٔ بخش «چند مسئلهٔ مهم دربارهٔ نماز» بازگو می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★کتاب درس را با دوستی آغاز می‌کند: هرقدر دوستی بین دو نفر عمیق‌تر باشد، یاد دوست تداوم بیشتری می‌یابد و به آنجا می‌رسد که انسان همواره به یاد دوست است؛ همین تکرار یاد دوست سبب تقویت دوستی و استحکام آن می‌گردد (ص ۷۷).
  2. ★نماز نشانهٔ دوستی و محبت ما به خداست؛ یاد خدا احساس حضور او را در زندگی افزایش می‌دهد و هنگامی که انسان خداوند را حاضر و ناظر بر خود یافت، می‌کوشد در حضور او ادب را رعایت کند و کارهایی را انجام دهد که او می‌پسندد و از آنچه او را ناخشنود می‌کند دوری نماید (ص ۷۷).
  3. ★نمونهٔ کامل یاد همیشگی، نماز است: هر یک از ما حداقل پنج نوبت در شبانه‌روز به پیشگاه خدا نماز می‌گزاریم و یاد او را در دل تقویت می‌کنیم (ص ۷۷).
  4. ★در نماز خداوند را «تسبیح» می‌گوییم و او را از هر بدی و زشتی منزه می‌داریم؛ او را «حمد» می‌کنیم و همهٔ خوبی‌ها و زیبایی‌هایش را می‌ستاییم (ص ۷۷).
  5. ★نماز زیباترین شکل «شکرگزاری» از خداست؛ تمام نعمت‌هایی را که در زندگی داریم او به ما عنایت کرده و ما با انجام نماز، شکر آن نعمت‌ها را به جا می‌آوریم و او را سپاس می‌گوییم (ص ۷۷).
  6. ★نماز یکی از بهترین راه‌های تقویت «ایمان» در قلب آدمی است؛ پس خوشا به حال آنان که با به‌پا داشتن نماز، به دعوت دوستی خدا لبیک می‌گویند (ص ۷۷).
  7. ★پانویس ص ۷۷: این درس برای آشنایی دانش‌آموزان با برخی از احکام نماز نگاشته شده و هدف، حفظ واژه‌ها و طرح سؤال‌های پیچیده و معماگونه نیست (ص ۷۷).
  8. ★نمازی که با رعایت آداب و احکام آن خوانده شود، علاوه بر جلب خشنودی خداوند، تأثیر بسیاری بر روح و روان انسان خواهد گذاشت؛ در این درس احکامی می‌آید که بی‌توجهی به آنها باعث باطل شدن نماز می‌شود (ص ۷۸).
  9. ★بنا بر فتوای مراجع تقلید، مبطلات نماز دوازده چیز است و کتاب به صورت خلاصه برخی از آنها را بررسی می‌کند (ص ۷۸).
  10. ★مورد ۱ — از بین رفتن یکی از شرایط نماز: پاک بودن لباس و بدن، وضو داشتن و غصبی نبودن لباس و مکان؛ اگر نمازگزار بین نماز متوجه شود یکی از این شرایط از بین رفته، مثلاً یادش بیاید وضو نگرفته یا مکانی که در آن نماز می‌خواند غصبی است، نمازش باطل است (ص ۷۸).
  11. ★مورد ۲ و ۳ — اگر وضوی نمازگزار باطل شود، نماز نیز باطل می‌شود؛ روی برگرداندن از قبله به طرف چپ یا راست به‌اندازه‌ای که دیگر رو به قبله به حساب نیاید هم نماز را باطل می‌کند و فرقی بین عمدی و سهوی بودن آن نیست (ص ۷۸).
  12. ★مورد ۴ و ۵ — خندهٔ بلند (قهقهه) فقط در صورتی که عمدی باشد نماز را باطل می‌کند و لبخند زدن یا خندهٔ غیرعمدی باطل‌کننده نیست؛ حرف زدن عمدی بین نماز حتی اگر یک کلمه باشد (مثلاً بگوید آخ) نماز را باطل می‌کند، ولی حرف زدن از روی فراموشی نماز را باطل نمی‌کند و فقط دو سجدهٔ سهو لازم دارد (ص ۷۸).
  13. ★مورد ۶ و ۷ — کاری که حالت نماز را به‌هم بزند، مثل دست زدن یا پریدن به هوا، کم یا زیاد، عمدی یا سهوی، نماز را باطل می‌کند؛ ولی کارهایی مثل اشاره کردن با دست باطل‌کننده نیست. خوردن و آشامیدن باطل‌کننده است، ولی قورت دادن ذره‌های ریز غذا بین نماز اشکال ندارد (ص ۷۸).
  14. ★مورد ۸ — کم یا زیاد کردن یکی از ارکان نماز مانند رکوع، عمدی یا سهوی، نماز را باطل می‌کند؛ کم یا زیاد کردن بقیهٔ واجبات نماز تنها وقتی نماز را باطل می‌کند که عمدی باشد (ص ۷۸).
  15. ★مورد ۹ — شک کردن در رکعت‌های نماز دو یا سه رکعتی وقتی با کمی فکر و تأمل برطرف نشود، نماز را باطل می‌کند؛ همچنین شک در دو رکعت اول نمازهای چهار رکعتی نماز را باطل می‌کند (ص ۷۹).
  16. ★اگر ذکرهای نماز آنقدر تند و با عجله گفته شود که تلفظ صحیح نباشد و همچنین اگر ذکرهای واجب در حال حرکت گفته شود، نماز باطل است؛ نمازگزار نباید در حال نماز سلام کند ولی باید جواب سلام دیگران را بدهد، به‌جز سلام غلطی که سلام به حساب نمی‌آید یا از روی تمسخر است (ص ۷۹).
  17. ★سرفه، عطسه و خمیازه کشیدن نماز را باطل نمی‌کند؛ شک بعد از نماز به بطلان، نماز را باطل نمی‌کند؛ گریه برای آمرزش گناهان در حال نماز، آهسته یا بلند، پسندیده است و شکستن نماز واجب از روی اختیار حرام است ولی برای جلوگیری از ضرر مالی یا بدنی اشکال ندارد (ص ۷۹).
  18. ★دو حدیث درس از امام علی (ع): «نماز، قلعهٔ خدای مهربان و وسیله‌ای برای دور کردن شیطان است» (غررالحکم، ج ۲، ص ۱۶۶) و هنگامی که انسان به نماز بایستد، رحمت خداوند او را فرا می‌گیرد و شیطان با حسادت به او می‌نگرد (خصال) (ص ۸۲).

تعریف کلمه‌های مهم

مبطلات نماز

کارهایی که اگر در حال نماز انجام شود، نماز باطل می‌شود؛ بنا بر فتوای مراجع تقلید دوازده چیز است (ص ۷۸).

سهوی

کاری که از روی فراموشی و بی‌توجهی از انسان سر می‌زند (پانویس ص ۷۸).

روی برگرداندن از قبله

برگرداندن صورت در حال نماز به طرف چپ یا راست به‌اندازه‌ای که دیگر رو به قبله به حساب نیاید؛ در هر حال نماز را باطل می‌کند (ص ۷۸).

قهقهه

خندهٔ با صدای بلند که اگر عمدی باشد نماز را باطل می‌کند؛ لبخند و خندهٔ غیرعمدی باطل‌کننده نیست (ص ۷۸).

سجدهٔ سهو

دو سجده‌ای که بلافاصله بعد از نماز، برای جبران حرف زدن از روی فراموشی بین نماز، به‌جا آورده می‌شود (ص ۷۸ و ۷۹).

ارکان نماز

اجزای اصلی نماز مانند رکوع؛ کم یا زیاد کردن آنها، عمدی یا سهوی، نماز را باطل می‌کند (ص ۷۸).

تسبیح

منزه داشتن خداوند از هر بدی و زشتی در نماز (ص ۷۷).

حمد

ستودن خداوند در نماز و ستایش همهٔ خوبی‌ها و زیبایی‌های او (ص ۷۷).

سلام غلط

سلامی که سلام به حساب نمی‌آید یا از روی تمسخر انجام می‌شود و نباید در حال نماز به آن پاسخ داد (ص ۷۹).

غصبی

بودن لباس یا مکان نمازگزار در مال دیگری بدون اجازهٔ صاحب آن؛ غصبی نبودن لباس و مکان از شرایط نماز است (ص ۷۸).

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

فهرست کامل مبطلات نماز به‌روایت کتاب — ص ۷۸ و ۷۹

شمارهمبطلهٔ نمازتوضیح کتاب
۱از بین رفتن یکی از شرایط نمازپاک بودن لباس و بدن، وضو داشتن و غصبی نبودن لباس و مکان؛ اگر بین نماز بفهمد یکی از شرایط از بین رفته، نماز باطل است
۲باطل شدن وضواگر وضوی نمازگزار باطل شود، نماز نیز باطل خواهد شد
۳روی برگرداندن از قبلهبرگرداندن صورت به طرف چپ یا راست به‌اندازه‌ای که دیگر رو به قبله به حساب نیاید؛ فرقی بین عمدی و سهوی بودن آن نیست
۴خندیدن با صدای بلند (قهقهه)فقط وقتی عمدی باشد نماز را باطل می‌کند؛ لبخند زدن یا خندهٔ غیرعمدی باطل‌کننده نیست
۵حرف زدن بین نمازحرف عمدی حتی یک کلمه (مثل آخ) نماز را باطل می‌کند؛ حرف از روی فراموشی صحیح است با دو سجدهٔ سهو
۶به‌هم زدن صورت نمازکاری مثل دست زدن یا پریدن به هوا، کم یا زیاد، عمدی یا سهوی، باطل‌کننده است؛ اشاره کردن با دست باطل نمی‌کند
۷خوردن و آشامیدنباطل‌کننده است؛ ولی قورت دادن ذره‌های ریز غذا یا چیزهای دیگر بین نماز اشکال ندارد
۸کم و زیاد کردن ارکان و واجبات نمازکم یا زیاد کردن ارکان مثل رکوع، عمدی یا سهوی، باطل‌کننده است؛ واجبات دیگر فقط وقتی عمدی باشد
۹شک کردن در رکعت‌های نماز دو یا سه رکعتیشکی که با کمی فکر و تأمل برطرف نشود نماز را باطل می‌کند؛ همچنین شک در دو رکعت اول نمازهای چهار رکعتی

کتاب می‌گوید بنا بر فتوای مراجع تقلید مبطلات نماز دوازده چیز است و این جدول ۹ موردی را که کتاب به صورت خلاصه شرح داده جمع می‌کند (ص ۷۸ و ۷۹).

مقایسهٔ عمد و خطا در احکام نماز — ص ۷۸

حالتحکم نمازمأخذ
روی برگرداندن از قبله (عمدی یا سهوی)باطل استمورد ۳ — ص ۷۸
حرف زدن عمدی بین نماز (حتی یک کلمه)باطل استمورد ۵ — ص ۷۸
حرف زدن از روی فراموشیصحیح است با دو سجدهٔ سهومورد ۵ — ص ۷۸
خندهٔ بلند عمدی (قهقهه)باطل استمورد ۴ — ص ۷۸
لبخند زدن یا خندهٔ غیرعمدیباطل نمی‌کندمورد ۴ — ص ۷۸
کم یا زیاد کردن ارکان (مثل رکوع)باطل است؛ عمدی یا سهویمورد ۸ — ص ۷۸
کم یا زیاد کردن واجبات غیر ارکانفقط اگر عمدی باشد باطل استمورد ۸ — ص ۷۸
کاری که حالت نماز را به‌هم می‌زندباطل است؛ کم یا زیاد، عمدی یا سهویمورد ۶ — ص ۷۸

کلید حل سؤال‌های عمد و خطا: قبله، ارکان و به‌هم زدن صورت نماز در هر حال باطل‌کننده‌اند؛ خنده و حرف زدن به عمدی یا سهوی بودن بستگی دارد (ص ۷۸).

مسائل مهم کتاب دربارهٔ نماز — ص ۷۹

مسئلهحکم کتابمأخذ
گفتن ذکرها آنقدر تند و با عجله که تلفظ صحیح نباشدنماز باطل می‌شودص ۷۹
گفتن ذکرهای واجب نماز در حال حرکتنماز باطل می‌شودص ۷۹
سلام کردن نمازگزار به دیگران در حال نمازجایز نیستص ۷۹
جواب دادن به سلام دیگران در حال نمازواجب است؛ جز به سلام غلط و سلام تمسخرص ۷۹
سرفه، عطسه و خمیازه کشیدننماز را باطل نمی‌کندص ۷۹
شک بعد از نماز به بطلان نمازنماز صحیح استص ۷۹
گریه برای آمرزش گناهان در حال نمازپسندیده است؛ آهسته یا با صدای بلندص ۷۹
شکستن نماز واجب از روی اختیارحرام است؛ ولی برای جلوگیری از ضرر مالی یا بدنی اشکال نداردص ۷۹

این مسائل بعد از فهرست مبطلات در بخش «چند مسئلهٔ مهم دربارهٔ نماز» آمده‌اند و همگی مورد علاقهٔ طراحان سؤال‌اند (ص ۷۹).

واژه‌های کلیدی درس با معنای خود کتاب

واژهٔ درسمعنا در کتابمأخذ
تسبیحمنزه داشتن خداوند از هر بدی و زشتیص ۷۷
حمدستایش خداوند و همهٔ خوبی‌ها و زیبایی‌های اوص ۷۷
شکرگزارینماز زیباترین شکل شکرگزاری از خداستص ۷۷
سهویکاری که از روی فراموشی و بی‌توجهی از انسان سر می‌زندپانویس ص ۷۸
قهقههخندهٔ با صدای بلند که اگر عمدی باشد نماز را باطل می‌کندص ۷۸
سجدهٔ سهودو سجده پس از نماز برای جبران حرف زدن از روی فراموشیص ۷۸ و ۷۹
سلام غلطسلامی که به حساب سلام نمی‌آید یا از روی تمسخر استص ۷۹

معنای این واژه‌ها را با عبارت کتاب حفظ کن؛ پانویس ص ۷۷ می‌گوید هدف درس حفظ واژه‌ها و طرح سؤال‌های پیچیده و معماگونه نیست.

نمونه‌های عددی مهم این درس — با جواب

پرسش عددیپاسخنکتهٔ حل
تعداد مبطلات نماز بنا بر فتوای مراجع تقلیددوازدهص ۷۸؛ کتاب ۹ مورد را خلاصه شرح می‌دهد
تعداد موارد شرح‌داده‌شدهٔ کتاب از مبطلات۹ موردص ۷۸ تا ۷۹؛ بقیه در رسالهٔ مرجع تقلید (پانویس ص ۷۹)
حداقل نوبت‌های نماز در شبانه‌روزپنج نوبتص ۷۷؛ نمونهٔ کامل یاد همیشگی خدا
تعداد سجدهٔ سهو پس از حرف زدن فراموشیدو سجدهص ۷۸؛ روش آن در پانویس ص ۷۹
شک در رکعت‌های کدام نمازها باطل‌کننده استدو و سه رکعتی؛ و دو رکعت اول چهار رکعتی‌هاص ۷۹؛ مورد ۹ مبطلات
جلد و صفحهٔ حدیث نخست در غررالحکمجلد ۲، صفحهٔ ۱۶۶پانویس ص ۸۲
صفحهٔ حدیث دوم در کتاب خصالص ۶۳۲پانویس ص ۸۲
مأخذ دعای «اللهی» بعد از نمازمفاتیح الجنان، تعقیبات مشترک نمازص ۸۳ کتاب

عددهای این جدول را با مأخذشان حفظ کن؛ عدد دوازده و عدد پنج نوبت بیشترین کاربرد را در سؤال‌ها دارند.

آیه‌ها، حدیث‌ها و نکته‌های مهم

حدیث — حدیث نخست درس — نماز، قلعهٔ خدای مهربان (ص ۸۲)

«نماز، قلعهٔ خدای مهربان و وسیله‌ای برای دور کردن شیطان است.» — امام علی (ع)

معنای حدیث: نماز دژ و پناهگاه انسان در برابر شیطان است و یاد خدا در نماز، شیطان را از او دور می‌کند.

منبع: امام علی (ع) — غررالحکم، ج ۲، ص ۱۶۶ — پانویس ص ۸۲ کتاب

حدیث — حدیث دوم درس — رحمت خداوند و حسادت شیطان (ص ۸۲)

«هنگامی که انسان به نماز بایستد، به خاطر رحمت خداوند، که او را فرا گرفته است، شیطان با حسادت به او می‌نگرد.» — امام علی (ع)

معنای حدیث: در حال نماز، رحمت خداوند نمازگزار را فرا می‌گیرد و شیطان با حسادت تماشا می‌کند؛ پس نماز بهترین زمان دوری از گناه است.

منبع: امام علی (ع) — خصال، ص ۶۳۲ — پانویس ص ۸۲ کتاب

⚠ سجدهٔ سهو چگونه انجام می‌شود؟ (پانویس ص ۷۹)

بلافاصله بعد از نماز، نیت «سجدهٔ سهو» می‌کنیم و به سجده می‌رویم و می‌گوییم «بسم‌الله و بالله».

سپس سر از سجده برمی‌داریم و می‌نشینیم؛ دوباره به سجده رفته و همان ذکر را می‌گوییم.

بعد از آنکه سر از سجده برداشتیم، تشهد می‌خوانیم و سلام می‌دهیم؛ این کار جبران حرف زدن از روی فراموشی بین نماز است.

⚠ دام امتحانی — عمد یا خطا؟ (ص ۷۸)

روی برگرداندن از قبله، عمدی یا سهوی، نماز را باطل می‌کند؛ ولی حرف زدن از روی فراموشی فقط دو سجدهٔ سهو می‌خواهد (ص ۷۸).

خندهٔ بلند (قهقهه) فقط وقتی عمدی باشد باطل‌کننده است؛ لبخند و خندهٔ غیرعمدی باطل نمی‌کند (ص ۷۸).

کم و زیاد کردن ارکان (مانند رکوع) در هر حال باطل‌کننده است؛ واجبات دیگر فقط در صورت عمد نماز را باطل می‌کنند (ص ۷۸).

⚠ دعای «اللهی» بعد از نماز (ص ۸۳)

«خداوندا! اگر در نماز من کژی و کاستی دیدی، چه در رکوع آن و چه در سجود آن، مرا مؤاخذه نکن.»

«و با پذیرفتن نماز من و مغفرت خویش، مرا مشمول فضل خود قرار ده.»

مأخذ: مفاتیح الجنان، تعقیبات مشترک نماز — ص ۸۳ کتاب

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ پیام‌های آسمان پایهٔ نهم — کتاب پیام‌های آسمان نهم — صفحات ۷۷ تا ۸۵ — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۷ از ۱۲