جزوهٔ فصل ۱: مجموعه‌ها

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱ تا ۱۷ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۱: مجموعه‌ها

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «مجموعه‌ها» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: مفهوم مجموعه و دو شرط طلایی معین و متمایز بودن، عضویت با ∈ و مجموعهٔ تهی، برابری و زیرمجموعه با الگوی شمارش زیرمجموعه‌ها، خانوادهٔ مجموعه‌های عددی N و W و Z و Q، سه عملِ اجتماع و اشتراک و تفاضل همراه با نمودار ون، و در پایان همان فرمول آشنای احتمال به زبان مجموعه‌ها با تاس و مهره و چرخنده. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

مجموعه را با دو شرط «معین» و «متمایز» می‌شناسی و عضوها را داخل آکولاد و روی نمودار ون نشان می‌دهی.

۲

عضویت را با ∈ و ∉ می‌نویسی و مجموعهٔ تهی را از مجموعه‌های تک‌عضوی مثل {∅} و {۰} تشخیص می‌دهی.

۳

برابری و زیرمجموعگی دو مجموعه را بررسی می‌کنی و تعداد زیرمجموعه‌های یک مجموعهٔ k عضوی را با الگوی «دو به توان k» می‌شماری.

۴

مجموعه‌های N و W و Z و Q را با عضوها و با نماد ریاضی می‌نویسی و زنجیرهٔ زیرمجموعگی‌شان را رسم می‌کنی.

۵

اجتماع و اشتراک و تفاضل را با آکولاد و نمودار ون حساب می‌کنی و تعداد عضوها را با n(A) نشان می‌دهی.

۶

احتمال هر پیشامد را با زبان مجموعه‌ها یعنی کسرِ n(A) بر n(S) محاسبه می‌کنی و «یا» را به اجتماع و «نباشد» را به متمم ربط می‌دهی.

۷

مجموعه‌هایی مثل زوج‌های طبیعی را با نماد ریاضی می‌خوانی و عضوهایشان را با گذاشتن عدد به جای k پیدا می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★مجموعه یعنی دسته‌ای از اشیای مشخص و متمایز؛ کتاب با شمارنده‌های اول ۶۰ شروع می‌کند: A = {۲، ۳، ۵} با ۳ عضو؛ مرز بسته می‌تواند آکولاد یا منحنی بسته روی کاغذ باشد (ص ۲).
  2. ★دو شرط طلایی: معین بودن یعنی با قطعیت بگویی هر شیء در مجموعه هست یا نیست و متمایز بودن یعنی هیچ عضوی تکرار نوشته نمی‌شود؛ به جای {۳، ۳، ۴} می‌نویسیم {۳، ۴} و ترتیب عضوها هم مهم نیست (ص ۲).
  3. ★نماد ∈ یعنی «عضو است» و ∉ یعنی «عضو نیست»؛ در A = {۲، ۳، ۵} عدد ۲ عضو A است و ۴ عضو A نیست (ص ۲).
  4. ★فعالیت ۱ ص ۲: شمارنده‌های طبیعی ۶۰ دوازده عددند: ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۱۰، ۱۲، ۱۵، ۲۰، ۳۰ و ۶۰؛ از میان آن‌ها شمارنده‌های مرکب ۸ عضو، عدد ۱ (نه اول نه مرکب) یک عضو و شمارنده‌های دورقمی ۶ عضو می‌شوند.
  5. ★فعالیت ۲ ص ۳: فقط «عددهای طبیعی یک‌رقمی» مجموعهٔ معین می‌سازد؛ «چهار شاعر ایرانی» و «دو عدد اول کوچک‌تر از ۱۲» عضوها را یکتا تعیین نمی‌کنند، پس مجموعه نیستند.
  6. ★دام رضا و احمد ص ۳: برای «مجموعهٔ شامل ۳ شمارندهٔ زوج عدد ۶۰» احمد {۴، ۶، ۱۰} و رضا {۶، ۱۰، ۱۲} نوشتند و هر دو درست‌اند؛ پس چنین عبارتی مجموعهٔ یکتا و معین را مشخص نمی‌کند.
  7. ★مجموعهٔ تهی با ∅ یا { } نشان داده می‌شود و n(∅) = ۰ است؛ عددهای طبیعی بین ۵ و ۶ تهی است، عددهای اول و زوج {۲} می‌شود و دام اصلی این است که {∅} یک عضو دارد و با ∅ یکی نیست (ص ۳).
  8. ★دو مجموعه را وقتی برابر می‌نامیم که عضوهایشان یکسان باشد؛ {۸، ۹، ۱۰} با {۷، ۸، ۹} برابر نیستند (ص ۶).
  9. ★زیرمجموعه: اگر هر عضو B عضوی از D هم باشد، می‌نویسیم B ⊆ D؛ هر مجموعه زیرمجموعهٔ خودش است و مجموعهٔ تهی زیرمجموعهٔ هر مجموعهٔ دلخواه است (ص ۶ و ۷).
  10. ★کار در کلاس ۲ ص ۷: با A = {۱، ۳، ۶، ۴} و B = {۵، ۱، ۳} و C = {۲، ۵، ۱، ۳، ۶}، عبارت B ⊆ C درست است ولی A ⊆ C نادرست است چون ۴ در C نیست؛ دقت کن ∈ برای عضو و ⊆ برای مجموعه است.
  11. ★الگوی زیرمجموعه‌ها: مجموعهٔ k عضوی دقیقاً «دو به توان k» زیرمجموعه دارد؛ تهی ۱، تک‌عضوی ۲، دو عضوی ۴ و سه‌عضوی مثل {a,b,c} هشت زیرمجموعه دارد (کار در کلاس ۳ ص ۷).
  12. ★تمرین ۳ ص ۱۰: جواب معادلهٔ «دو برابرِ x به‌علاوهٔ ۱ مساوی ۳» فقط ۱ است؛ پس {۱} فقط دو زیرمجموعهٔ ∅ و {۱} دارد؛ اما مجموعهٔ {۰، ۴، ۶} سه‌عضوی است و ۸ زیرمجموعه دارد.
  13. ★مجموعه‌های عددی: N طبیعی‌ها، W حسابی‌ها یعنی طبیعی‌ها به‌علاوهٔ صفر، Z صحیح‌ها و Q گویاها؛ زنجیرهٔ زیرمجموعگی N ⊆ W ⊆ Z ⊆ Q برقرار است (ص ۹ و ۱۰).
  14. ★نماد ریاضی مجموعه‌ها: زوج‌های طبیعی E = {۲k | k عضو N} و علامت | خوانده می‌شود «به طوری که»؛ برای عضوهای {۵n+۳ | n عضو N} به جای n یک‌به‌یک ۱، ۲، ۳ و… بگذار تا ۸، ۱۳، ۱۸، ۲۳ و… به دست آید (ص ۸).
  15. ★تمرین ۱ ص ۱۰: در A = {منفی ۲، منفی ۱، ۰، ۱، ۲}، مجموعهٔ عددهایی که مجذورشان کوچک‌تر یا مساوی ۲ است و مجموعهٔ عددهای بین منفی ۱ و ۱ هر دو {منفی ۱، ۰، ۱} می‌شوند و برابرند؛ اما مجموعهٔ عددهایی که توان چهارمشان ۱ می‌شود فقط {منفی ۱، ۱} است.
  16. ★سه عمل روی مجموعه‌ها: اجتماع A ∪ B یعنی عضوهای حداقل یکی، اشتراک A ∩ B یعنی عضوهای مشترک و تفاضل A − B یعنی عضوهای A که در B نیستند؛ مثال ص ۱۱: با A = {۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۸} و B = {۳، ۴، ۵، ۶، ۷} داریم A ∩ B = {۳، ۴، ۵} و A ∪ B = {۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸} (ص ۱۱ و ۱۲).
  17. ★کار در کلاس ۲ ص ۱۳: شمارنده‌های ۱۲ و ۱۸ یعنی A = {۱، ۲، ۳، ۴، ۶، ۱۲} و B = {۱، ۲، ۳، ۶، ۹، ۱۸}؛ تفاضل B − A می‌شود {۹، ۱۸} و اشتراک A ∩ B می‌شود {۱، ۲، ۳، ۶} که دقیقاً شمارنده‌های مشترک یعنی شمارنده‌های ب.م.م دو عدد است.
  18. ★احتمال با زبان مجموعه‌ها: احتمال پیشامد A برابر کسرِ n(A) بر n(S) است؛ پیشامد تهی احتمال صفر و فضای نمونه S احتمال ۱ دارد؛ نمونهٔ تاس ص ۱۵: احتمال مضرب ۳ برابر ۲۶ = ۱۳ و احتمال عدد اول برابر ۳۶ = ۱۲؛ تمرین‌های ص ۱۷: دو دختر از سه فرزند ۳۸، آبی ۴۱۲ = ۱۳، سبز نبودن ۷۱۲، قرمز یا سبز ۸۱۲ = ۲۳ و با دو تاس مجموع ۷ برابر ۶۳۶ = ۱۶.

تعریف کلمه‌های مهم

مجموعه

دسته‌ای از اشیای مشخص و متمایز که با آکولاد یا نمودار ون نمایش داده می‌شود؛ مثل شمارنده‌های اول ۶۰ یعنی {۲، ۳، ۵}.

عضو

هر یک از اشیای تشکیل‌دهندهٔ مجموعه؛ عضویت با ∈ و عضو نبودن با ∉ نوشته می‌شود.

مجموعهٔ تهی

مجموعه‌ای بدون عضو با نماد ∅ یا { }؛ n(∅) = ۰ است؛ مثل عددهای طبیعی بین ۵ و ۶.

زیرمجموعه

مجموعه‌ای که همهٔ عضوهایش عضو مجموعهٔ دیگری هم هستند؛ با ⊆ نوشته می‌شود؛ تهی زیرمجموعهٔ هر مجموعه است.

مجموعه‌های برابر

دو مجموعه با عضوهای یکسان؛ ترتیب و تکرار اهمیتی ندارد.

نمودار ون

نمایش مجموعه با یک منحنی بسته که عضوها داخل آن نوشته می‌شوند؛ برای دو مجموعه، بخش مشترک را نشان می‌دهد.

اجتماع

مجموعهٔ عضوهایی که حداقل در یکی از دو مجموعه هستند؛ نماد ∪.

اشتراک

مجموعهٔ عضوهای مشترک دو مجموعه؛ نماد ∩؛ زیرمجموعهٔ هر یک از دو مجموعه است.

تفاضل

عضوهای مجموعهٔ اول که در مجموعهٔ دوم نیستند؛ مثل A − B؛ نمونهٔ فصل: شمارنده‌های ۱۸ که شمارندهٔ ۱۲ نیستند یعنی {۹، ۱۸}.

فضای نمونه

مجموعهٔ همهٔ حالت‌های ممکن در یک آزمایش تصادفی؛ نماد S؛ مثل {۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶} در پرتاب تاس.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

نمادهای مهم فصل مجموعه‌ها — عین درسنامه

نمادمعنانمونه از درسنامه
∈عضو است۲ ∈ A وقتی A = {۲، ۳، ۵}
∉عضو نیست۴ ∉ A وقتی A = {۲، ۳، ۵}
⊆زیرمجموعهٔB ⊆ C درست و A ⊆ C نادرست در کار در کلاس ۲ ص ۷
∅مجموعهٔ تهیn(∅) = ۰
n(A)تعداد عضوهای Aاگر A = {۲، ۴، ۶، ۷} باشد، n(A) = ۴
∪اجتماعA ∪ B در مثال ص ۱۱ یعنی {۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸}
∩اشتراکA ∩ B در مثال ص ۱۱ یعنی {۳، ۴، ۵}
−تفاضلA − B در تمرین ۱ ص ۱۴ یعنی {۲، ۴، ۶، ۸}

همهٔ این نمادها در ارزشیابی فصل پرکاربردند؛ ∈ برای عضو و ⊆ برای زیرمجموعه را با هم اشتباه نگیر.

خانوادهٔ مجموعه‌های عددی — ص ۹ و ۱۰ کتاب

مجموعهنمادعضوهابا نماد ریاضی
طبیعیN{۱، ۲، ۳، ۴، …}—
حسابیW{۰، ۱، ۲، ۳، …}W = {k منهای ۱ | k عضو N}
صحیحZ{…، منفی ۳، منفی ۲، منفی ۱، ۰، ۱، ۲، ۳، …}—
گویاQبی‌شمار عضوکسر با شمارنده و مخرج صحیح ناصفر

زنجیرهٔ زیرمجموعه‌ها: N ⊆ W ⊆ Z ⊆ Q (ص ۹ و ۱۰ کتاب)؛ تنها عضو W که طبیعی نیست صفر است، پس W − N = {۰}.

الگوی شمارش زیرمجموعه‌ها — جدول ص ۷ کتاب

مجموعهتعداد عضوتعداد زیرمجموعه‌هانمونهٔ زیرمجموعه‌ها
∅۰۱∅
مجموعهٔ تک‌عضوی۱۲∅ و خودِ مجموعه
مجموعهٔ دو عضوی۲۴∅، دو تک‌عضوی، خودِ مجموعه
مجموعهٔ سه‌عضوی {a,b,c}۳۸∅، {a}، {b}، {c}، {a,b}، {a,c}، {b,c}، {a,b,c}

تعداد زیرمجموعه‌های مجموعهٔ k عضوی برابر «دو به توان k» است؛ پس {۰، ۴، ۶} هم ۸ زیرمجموعه دارد (تمرین ۳ ص ۱۰).

سه عمل روی مجموعه‌ها — تعریف و مثال فصل

عملنمادمعنامثال فصل
اجتماع∪عضوهای حداقل یکی از دو مجموعهبا A = {۲، ۴، ۶، ۸، ۹} و B = {۱، ۵، ۷، ۳، ۹}: A ∪ B = {۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹}
اشتراک∩عضوهای مشترک دو مجموعههمان دو مجموعه: A ∩ B = {۹}
تفاضل−عضوهای اولی که در دومی نیستندA − B = {۲، ۴، ۶، ۸} و C − B = {۱۰، ۱۱} (تمرین ۱ ص ۱۴)

اشتراک، زیرمجموعهٔ هر یک از دو مجموعه و زیرمجموعهٔ اجتماع آن‌هاست (جاهای خالی ص ۱۴ کتاب).

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

عبارتحاصلنکتهٔ حل
مجموعهٔ شمارنده‌های مرکب ۶۰{۴، ۶، ۱۰، ۱۲، ۱۵، ۲۰، ۳۰، ۶۰} با ۸ عضواوّل همهٔ شمارنده‌ها را بنویس، بعد فیلتر کن (فعالیت ۱ ص ۲)
W − N{۰}تنها عضو حسابی‌ها که طبیعی نیست صفر است (کار در کلاس ۳ ص ۱۳)
A ∩ B با A = {۲، ۴، ۶، ۸، ۹} و B = {۱، ۵، ۷، ۳، ۹}{۹}عضوهای مشترک را پیدا کن (تمرین ۱ ص ۱۴)
(A − C) ∪ (B − C) با مجموعه‌های تمرین ۱ ص ۱۴{۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۸، ۹}اوّل هر تفاضل را جدا حساب کن، بعد اجتماع بگیر
تعداد زیرمجموعه‌های {۰، ۴، ۶}۸دو به توان ۳ (تمرین ۳ ص ۱۰)
احتمال مضرب ۳ رو شدن یک تاس۲۶ = ۱۳پیشامد {۳، ۶} از فضای نمونهٔ ۶ عضوی (مثال ص ۱۵)
احتمال قرمز یا سبز در جعبهٔ ۳ قرمز و ۴ آبی و ۵ سبز۸۱۲ = ۲۳«یا» یعنی اجتماع دو دسته (تمرین ۳ ص ۱۷)
احتمال مجموع ۷ با پرتاب دو تاس۶۳۶ = ۱۶شش جفت مطلوب از ۳۶ حالت (تمرین ۴ ص ۱۷)

این هشت نمونه مشهورترین محاسبه‌های ارزشیابی فصل مجموعه‌ها هستند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — تهی با {∅} و {۰} فرق دارد

∅ هیچ عضوی ندارد و n(∅) = ۰ است؛ ولی {∅} و {۰} هر کدام یک عضو دارند.

در پرسش‌های «کدام مجموعه تهی است؟» عضوها را فهرست کن؛ مثل عددهای طبیعی بین ۵ و ۶ که تهی است.

دام رایج: عددهای اول و زوج تهی نیست؛ جواب {۲} است چون فقط ۲ هم اول است و هم زوج (ص ۳).

⚠ نکتهٔ مهم — دو شرط طلایی یک مجموعه

معین بودن: باید با قطعیت بگویی هر شیء عضو است یا نیست؛ «چهار شاعر ایرانی» این شرط را ندارد.

متمایز بودن: تکرار ممنوع؛ به جای {۳، ۳، ۴} می‌نویسیم {۳، ۴} و ترتیب عضوها هم مهم نیست.

عبارت «۳ شمارندهٔ زوج عدد ۶۰» هم مجموعهٔ یکتا نمی‌سازد؛ احمد و رضا دو جواب درست متفاوت نوشتند (ص ۳).

⚠ دام امتحانی — ∈ برای عضو است، ⊆ برای مجموعه

۲ ∈ A یعنی ۲ عضو A است؛ ولی {۲} ⊆ A یعنی مجموعهٔ تک‌عضویِ ۲ زیرمجموعهٔ A است.

کار در کلاس ۲ ص ۷: B ⊆ C درست است چون همهٔ عضوهای B در C هستند؛ A ⊆ C نادرست است چون ۴ در C نیست.

∅ ⊆ A برای هر مجموعهٔ دلخواه درست است؛ ولی ∅ ∈ A معمولاً نادرست است چون ∅ عضو A نیست.

⚠ نکتهٔ امتحانی — شمارش زیرمجموعه‌ها با الگوی دو به توان k

مجموعهٔ k عضوی دقیقاً دو به توان k زیرمجموعه دارد: تهی ۱، تک‌عضوی ۲، دو عضوی ۴، سه‌عضوی ۸.

برای فهرست‌کردن منظم شروع کن از ∅، بعد تک‌عضوی‌ها، بعد دو عضوی‌ها و در آخر خودِ مجموعه؛ مثل ۸ زیرمجموعهٔ {۰، ۴، ۶} (تمرین ۳ ص ۱۰).

این الگو در پرسش‌های «چند زیرمجموعه دارد؟» و «همهٔ زیرمجموعه‌ها را بنویس» همیشگی است.

⚠ نکتهٔ امتحانی — احتمال با زبان مجموعه‌ها

احتمال پیشامد A برابر کسرِ n(A) بر n(S) است؛ اوّل فضای نمونه را بساز و تعدادش را بنویس.

«یا» یعنی اجتماع دو پیشامد و «نباشد» یعنی متمم؛ مثل قرمز یا سبز: ۸ مهره از ۱۲ یعنی ۲۳ (تمرین ۳ ص ۱۷).

پیشامد تهی احتمال صفر و فضای نمونه احتمال ۱ دارد؛ با دو تاس ۳۶ حالت داریم و مجموع ۷ شش جفت دارد: احتمال ۱۶.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱ تا ۱۷ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۱ از ۹