جزوهٔ فصل ۲: عددهای حقیقی

جزوهٔ درس — صفحه‌های ۱۸ تا ۳۱ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵)

جزوهٔ فصل ۲: عددهای حقیقی

این جزوه همهٔ مطالب امتحانی فصل «عددهای حقیقی» را یک‌جا و ساده‌روان جمع کرده است: کسرهای بین دو کسر، نمایش اعشاری مختوم و متناوب و معیار مخرج ساده‌شده، خانوادهٔ عددهای گنگ مثل جذر ۲ و عدد پی، مجموعهٔ حقیقی R به‌عنوان اجتماع گویاها و گنگ‌ها، ساختن رادیکال‌ها روی محور با فیثاغورس، و در پایان قدرمطلق به‌عنوان فاصله از مبدأ همراه با حیله‌های محاسبهٔ تقریبی. اوّل بخش‌ها را بخوان، بعد جواب سؤال‌ها را حدس بزن و آخر با کلیک روی «دیدن جواب» چک کن.

هدف درس

۱

بین هر دو کسر با بزرگ‌کردن مخرج مشترک یا میانگین‌گرفتن، کسر تازه پیدا می‌کنی و می‌دانی تعدادشان بی‌شمار است.

۲

نمایش اعشاری هر کسر را با تقسیم به دست می‌آوری و با مخرج ساده‌شده می‌گویی مختوم است یا متناوب.

۳

عدد گنگ را می‌شناسی و با قاعدهٔ مربع کامل بودن می‌گویی جذر یک عدد گویاست یا گنگ.

۴

عضویت عددها را در Q و Q′ و R و Z بررسی می‌کنی و می‌دانی گویا و گنگ هیچ عضو مشترکی ندارند.

۵

قدرمطلق را به‌عنوان فاصلهٔ عدد از مبدأ تعریف می‌کنی و برای مثبت و صفر و منفی می‌نویسی.

۶

با تقریب رادیکال‌ها علامت داخل خط عمودی را پیدا می‌کنی و قدرمطلق عبارت‌های رادیکالی را بدون قدرمطلق می‌نویسی.

۷

می‌دانی جذرِ مجذورِ هر عدد برابر قدرمطلق همان عدد است و عبارت‌های توان‌دار رادیکالی را با اتحاد مربع دو جمله‌ای حساب می‌کنی.

نکات کلیدی

  1. ★غیاث‌الدین جمشید کاشانی با مقایسهٔ محیط چندضلعی‌های محاطی و محیطی، عدد پی را تا ۱۶ رقم اعشار محاسبه کرد؛ کاری که تا حدود ۱۵۰ سال پس از او کسی در جهان با دقت بهتر انجام نداد (ص ۱۸).
  2. ★بین هر دو کسر به هر تعداد کسر می‌توان پیدا کرد؛ روش کتاب ص ۱۹: با مخرج ۱۲ بین ۱۳ و ۱۲ کسر ۵۱۲ و با مخرج ۲۴ کسرهای ۹۲۴ و ۱۰۲۴ و ۱۱۲۴؛ یا میانگین دو کسر را بنویس که همیشه بین آن دو است.
  3. ★کار در کلاس ۱ ص ۱۹: سه کسر بین ۳۴ و ۲۵؛ با اعشاری: ۲۵ = ۰٫۴ و ۳۴ = ۰٫۷۵؛ میانگین دو کسر ۲۳۴۰ می‌شود و با مخرج مشترک ۲۰ کسرهای ۹۲۰ و ۱۱۲۰ هم بین آن‌ها هستند.
  4. ★کار در کلاس ۲ ص ۲۰: بین منفی ۱۲ و منفی ۱؛ وسط ۱۲ و ۱ عدد ۳۴ است پس منفی ۳۴ جواب است و با مخرج ۶ کسر منفی ۵۶ هم بین آن‌ها است؛ ترتیب روی محور: منفی ۱ < منفی ۵۶ < منفی ۳۴ < منفی ۱۲.
  5. ★فعالیت ص ۲۰ برای مقایسهٔ ۵۹ و ۷۸ و ۵۶ و ۳۵: نمایش اعشاری تا دو رقم: ۰٫۵۶ < ۰٫۶ < ۰٫۸۳ < ۰٫۸۷ پس ۵۹ < ۳۵ < ۵۶ < ۷۸؛ مرتضی با مخرج مشترک ۳۶۰ همان ترتیب را دقیق تأیید کرد.
  6. ★فعالیت ۲ ص ۲۱: ۳۸ = ۰٫۳۷۵ مختوم است؛ ۱۳ = ۰٫۳ با تناوب ۳ متناوب است و ۷۶ = ۱٫۱۶۶۶… یعنی ۱٫۱۶ با تناوب ۶ که عدد از ۱ می‌گذرد.
  7. ★قاعدهٔ طلایی مختوم بودن: کسرهایی (پس از ساده‌شدن) مختوم‌اند که مخرجشان شمارندهٔ اولی به جز ۲ و ۵ نداشته باشد؛ چون ۲۰ = ۲×۲×۵ و ۱۶ = ۲×۲×۲×۲، کسرهای ۳۲۰ = ۰٫۱۵ و ۵۱۶ = ۰٫۳۱۲۵ مختوم‌اند؛ اما ۷۲۲ متناوب است با تناوب ۸۱ (کار در کلاس ص ۲۱).
  8. ★تمرین‌های ص ۲۲: مرتب‌سازی ۷۸ و منفی ۲۳ و ۳۴ و ۵۶ با مخرج مشترک ۲۴: منفی ۲۳ < ۳۴ < ۵۶ < ۷۸؛ و برای یافتن کسر بین ۱۰۱۱ و ۱۲۱۳ مخرج مشترک ۱۴۳ کسر ۱۳۱۱۴۳ را می‌دهد و مخرج ۴۲۹ کسرهای بیشتری مثل ۳۹۱۴۲۹ و ۳۹۲۴۲۹.
  9. ★مجموعهٔ گویاها را نمی‌توان با نوشتن عضوها نشان داد، پس با نماد می‌نویسند: Q = {a/b | a و b عضو Z و b ≠ ۰}؛ هر عدد صحیح a را می‌توان a/۱ نوشت، پس هر صحیحی گویاست و Z ⊆ Q (ص ۲۲).
  10. ★تعریف گنگ: عددهایی مانند جذر ۲ و عدد پی و ۰٫۰۱۰۰۱۰۰۰۱… که تعداد ارقام اعشاری‌شان انتها ندارد و دورهٔ تناوب ندارند، گنگ (اصم) نامیده می‌شوند و مجموعه‌شان با Q′ نشان داده می‌شود (ص ۲۳).
  11. ★قاعدهٔ عملی: اگر n مربع کامل نباشد، جذر n گنگ است؛ مانند جذر ۶ و جذر ۱۵؛ عددهای ۱ و ۴ و ۹ و ۱۶ مربع کامل‌اند؛ جذر ۷ بین ۲ و ۳ است چون ۴ < ۷ < ۹ یعنی ۲ < جذر ۷ < ۳ (ص ۲۳ و ۲۵).
  12. ★کار در کلاس ص ۲۴: Z ⊆ Q درست است؛ N ⊆ Q′ و Z ⊆ Q′ نادرست‌اند و Q ∩ Q′ = ∅ درست است؛ یعنی گویا و گنگ دو دستهٔ کاملاً جدا هستند.
  13. ★مجموعهٔ عددهای حقیقی اجتماع گویاها و گنگ‌هاست: R = Q ∪ Q′؛ مثال‌های عضویت ص ۲۵: صفر و ۳۵ و ۰٫۷۵ و ۰٫۰۹ و جذر ۱۰ و عدد پی همگی عضو R هستند؛ کسر ۷۲ عضو Q است و کسر منفی ۷۳ عضو Z نیست.
  14. ★کار در کلاس ۲ ص ۲۵: بین جذر ۵ ≈ ۲٫۲۴ و جذر ۱۰ ≈ ۳٫۱۶ چهار عدد گنگ: جذر ۶ ≈ ۲٫۴۵ و جذر ۷ ≈ ۲٫۶۵ و جذر ۸ ≈ ۲٫۸۳ و عدد پی ≈ ۳٫۱۴.
  15. ★نمایش رادیکال‌ها روی محور: برای جذر ۱۰ مثلث قائم‌الزاویه با دو ضلع ۳ و ۱ رسم می‌کنند؛ مجذورِ وتر برابر مجذورِ ۳ به‌علاوهٔ مجذورِ ۱ یعنی ۹ به‌علاوهٔ ۱ می‌شود ۱۰، پس طول وتر جذر ۱۰ است؛ با کمان به مرکز O و شعاع وتر، نقطهٔ نمایش جذر ۱۰ روی محور پیدا می‌شود (ص ۲۳ تا ۲۷).
  16. ★قدرمطلق یعنی فاصلهٔ نقطهٔ نمایش عدد از مبدأ (ص ۲۸): مثبت خودش، صفر صفر و منفی قرینه‌اش؛ مثل قدرمطلق منفی ۵۳ = ۵۳؛ اوّل داخل خط را حساب کن: قدرمطلق (منفی ۱۰ به‌علاوهٔ ۲۰ به‌علاوهٔ ۵) = قدرمطلق (۵ به‌علاوه) = ۵.
  17. ★تقریب‌های ص ۲۹ برای تعیین علامت داخل خط: جذر ۲ ≈ ۱٫۴ و جذر ۳ ≈ ۱٫۷ و جذر ۵ ≈ ۲٫۲؛ کار در کلاس ۳ ص ۲۹: قدرمطلق (جذر ۲ منهای جذر ۳) = جذر ۳ منهای جذر ۲ و قدرمطلق (جذر ۳ منهای ۴) = ۴ منهای جذر ۳؛ ترکیب دو قدرمطلق: قدرمطلق (۳ منهای جذر ۵) به‌علاوهٔ قدرمطلق (منفی ۲ منهای جذر ۵) = ۵ که رادیکال‌ها وسط راه خنثی می‌شوند.
  18. ★جذرِ مجذورِ هر عدد حقیقی برابر قدرمطلق همان عدد است (ص ۳۰): جذرِ مجذورِ منفی ۳ = ۳؛ تمرین ۴ ص ۳۱: حاصل «قدرمطلق a به‌علاوهٔ a» برای a = منفی ۲ صفر می‌شود و برای هیچ عدد حقیقی منفی نمی‌شود؛ تمرین ۶ ص ۳۱: مجذور (۲ منهای جذر ۳) = ۷ منهای ۴ ضربدر جذر ۳.

تعریف کلمه‌های مهم

عدد گویا

عددی که به صورت نسبت دو عدد صحیح با مخرج ناصفر نوشته می‌شود؛ مثل ۳۸ و منفی ۷۳؛ هر عدد صحیح هم گویاست چون با مخرج ۱ نوشته می‌شود.

عدد گنگ (اصم)

عددی که نمایش اعشاری‌ش نامتناهی است و دورهٔ تناوب ندارد؛ مثل جذر ۲ و عدد پی و ۰٫۰۱۰۰۱۰۰۰۱…

عدد حقیقی

هر عضو مجموعهٔ R؛ اجتماع عددهای گویا و گنگ: R = Q ∪ Q′.

نمایش مختوم

نمایش اعشاری‌ای که رقم‌هایش به پایان می‌رسد؛ مثل ۰٫۳۷۵ برای ۳۸.

نمایش متناوب

نمایش اعشاری‌ای که بلوکی از رقم‌ها به‌طور منظم تکرار می‌شود؛ مثل ۰٫۴۵ با تناوب ۴۵ برای ۵۱۱؛ روی رقم تکرارشونده خط می‌کشند.

تناوب

تکرار منظم یک بلوک از رقم‌ها در نمایش اعشاری؛ مثلاً در ۷۶ = ۱٫۱۶۶۶… رقم ۶ متناوب است.

مربع کامل

عددی که جذر دومش عدد صحیح است؛ مثل ۱ و ۴ و ۹ و ۱۶؛ اگر n مربع کامل نباشد، جذر n گنگ است.

قدرمطلق

فاصلهٔ نقطهٔ نمایش عدد از مبدأ روی محور؛ همیشه مثبت یا صفر است؛ مثل قدرمطلق منفی ۵۳ که ۵۳ می‌شود.

میانگین دو کسر

حاصل جمع دو کسر تقسیم بر ۲؛ همیشه کسری بین آن دو می‌دهد؛ مثل ۲۳۴۰ بین ۲۵ و ۳۴.

محاسبهٔ تقریبی

نوشتن مقدار عدد با چند رقم اعشار برای مقایسه و تعیین علامت؛ مثل جذر ۲ ≈ ۱٫۴ و جذر ۳ ≈ ۱٫۷.

جدول‌های دسته‌بندی و مقایسه

گویا یا گنگ؟ — دسته‌بندی عددهای فصل (ص ۲۳ و ۲۵ کتاب)

عددگویا یا گنگدلیل
۰٫۴۹گویاهمان ۴۹۱۰۰ است؛ اعشاری مختوم
منفی ۷۳گویاکسر با شمارنده و مخرج صحیح؛ عضو Q ولی عضو Z نیست
۱۳گویااعشاری متناوب با تناوب ۳
جذر ۳گنگ۳ مربع کامل نیست؛ پس جذرش گنگ است
عدد پیگنگاعشاری‌اش نه تمام می‌شود و نه تناوب دارد؛ تقریب معمول ۳٫۱۴
۰٫۰۱۰۰۱۰۰۰۱…گنگارقام ادامه دارند ولی هیچ دورهٔ تکرار ثابتی ندارند
صفرگویاصفر = ۰/۱؛ عضو N و W و Z و Q و R

اجتماع گویاها و گنگ‌ها همهٔ عددهای حقیقی را می‌سازد: R = Q ∪ Q′ (ص ۲۵ کتاب).

مختوم یا متناوب؟ معیار مخرج ساده‌شده — کار در کلاس ص ۲۱

نوع نمایششرط مخرج (پس از ساده‌شدن)مثال‌های فصل
مختومفقط شمارنده‌های اول ۲ و ۵۳۸ = ۰٫۳۷۵؛ ۳۲۰ = ۰٫۱۵؛ ۵۱۶ = ۰٫۳۱۲۵
متناوبشمارندهٔ اول دیگری هم دارد۱۳ = ۰٫۳ با تناوب ۳؛ ۵۱۱ = ۰٫۴۵ با تناوب ۴۵؛ ۷۲۲ = ۰٫۳۱ با تناوب ۸۱
متناوب با بخش صحیحعدد از ۱ بزرگ‌تر و مخرج شمارندهٔ اول دیگری دارد۷۶ = ۱٫۱۶ با تناوب ۶

مخرج ۲۰ یعنی ۲×۲×۵ و مخرج ۱۶ یعنی ۲×۲×۲×۲؛ هر دو فقط ۲ و ۵ دارند، پس نمایش‌شان مختوم می‌شود.

تقریب رادیکال‌ها تا یک رقم اعشار — فعالیت ص ۲۹

رادیکالتقریبجای عدد صحیح
جذر ۲≈ ۱٫۴بین ۱ و ۲
جذر ۳≈ ۱٫۷بین ۱ و ۲
جذر ۵≈ ۲٫۲بین ۲ و ۳
جذر ۶≈ ۲٫۴بین ۲ و ۳
جذر ۷≈ ۲٫۶بین ۲ و ۳ چون ۴ < ۷ < ۹
جذر ۸≈ ۲٫۸بین ۲ و ۳

جذر هر عدد غیرمربع کامل گنگ است؛ مثل جذر ۶ و جذر ۱۵ (ص ۲۳ کتاب).

قدرمطلق — تعریف سه حالتهٔ کتاب (ص ۲۸)

حالت عددقدرمطلقمثال فصل
مثبتخودِ همان عددقدرمطلق ۰٫۰۴ برابر ۰٫۰۴
صفرصفرقدرمطلق صفر برابر صفر
منفیقرینهٔ آنقدرمطلق منفی ۵۳ برابر ۵۳

اوّل داخل خط عمودی را حساب کن، بعد فاصله‌اش از صفر را بنویس؛ مثل قدرمطلق (منفی ۱۰ به‌علاوهٔ ۲۰ به‌علاوهٔ ۵) که می‌شود ۵.

نمونه‌های عددی مهم این فصل — با جواب

عبارتحاصلنکتهٔ حل
کسرهای بین ۱۳ و ۱۲ با مخرج ۲۴۹۲۴ و ۱۰۲۴ و ۱۱۲۴مخرج بزرگ‌تر جای بیشتری باز می‌کند (فعالیت ص ۱۹)
میانگین ۳۴ و ۲۵۲۳۴۰وسط دو کسر همیشه کسر تازه می‌دهد (کار در کلاس ۱ ص ۱۹)
مرتب‌سازی ۷۸ و منفی ۲۳ و ۳۴ و ۵۶منفی ۲۳ < ۳۴ < ۵۶ < ۷۸منفی‌ها اوّل؛ مثبت‌ها با مخرج مشترک ۲۴ (تمرین ۲ ص ۲۲)
نمایش اعشاری ۷۶۱٫۱۶ با تناوب ۶عدد از ۱ می‌گذرد و بعد ۶ تکرار می‌شود (فعالیت ۲ ص ۲۱)
قدرمطلق (منفی ۱۰ به‌علاوهٔ ۲۰ به‌علاوهٔ ۵)۵اوّل داخل خط: ۵ به‌علاوه؛ بعد فاصله از صفر (ص ۲۸)
قدرمطلق (جذر ۲ منهای جذر ۳)جذر ۳ منهای جذر ۲جذر ۲ ≈ ۱٫۴ از جذر ۳ ≈ ۱٫۷ کوچک‌تر است؛ داخل خط منفی است پس قرینه (کار در کلاس ۳ ص ۲۹)
قدرمطلق (۳ منهای جذر ۵) به‌علاوهٔ قدرمطلق (منفی ۲ منهای جذر ۵)۵اوّلی مثبت و دومی منفی است؛ رادیکال‌ها خنثی می‌شوند (مثال کتاب ص ۲۹ و ۳۰)
مجذور (۲ منهای جذر ۳)۷ منهای ۴ ضربدر جذر ۳اتحاد مربع دو جمله‌ای: ۴ منهای ۴ ضربدر جذر ۳ به‌علاوهٔ ۳ (تمرین ۶ ص ۳۱)

این هشت نمونه مشهورترین محاسبه‌های ارزشیابی فصل عددهای حقیقی هستند.

نکته‌های مهم و امتحانی

⚠ دام امتحانی — مختوم یا متناوب را با مخرج ساده‌شده بسنج

اوّل کسر را ساده کن؛ اگر مخرج فقط شمارنده‌های اول ۲ و ۵ داشت، نمایش اعشاری مختوم است.

۳۲۰ و ۵۱۶ مختوم‌اند چون مخرج‌ها فقط ۲ و ۵ دارند؛ ولی ۷۲۲ متناوب است با تناوب ۸۱ (کار در کلاس ص ۲۱).

دام رایج: دیدن چند رقم اعشار کافی نیست؛ مخرج ساده‌شده را تحلیل کن تا مختوم و متناوب را از گنگ تشخیص دهی.

⚠ نکتهٔ مهم — عدد گنگ یعنی نه تمام و نه تکرار

عددهایی مثل جذر ۲ و عدد پی و ۰٫۰۱۰۰۱۰۰۰۱… اعشاری نامتناهی و بدون دورهٔ تناوب دارند و گنگ (اصم) نامیده می‌شوند (ص ۲۳).

قاعدهٔ طلایی: اگر n مربع کامل نباشد، جذر n گنگ است؛ مثل جذر ۶ و جذر ۱۵؛ عددهای ۱ و ۴ و ۹ و ۱۶ مربع کامل‌اند.

جذر ۷ بین ۲ و ۳ است چون ۴ < ۷ < ۹؛ یعنی ۲ < جذر ۷ < ۳ (مثال ص ۲۵).

⚠ نکتهٔ مهم — R اجتماع گویاها و گنگ‌هاست

هیچ عددی هم گویا و هم گنگ نیست؛ پس Q ∩ Q′ = ∅ و دو دسته کاملاً جدا هستند (کار در کلاس ص ۲۴).

اجتماع این دو دسته مجموعهٔ عددهای حقیقی است: R = Q ∪ Q′؛ صفر و ۳۵ و ۰٫۷۵ و جذر ۱۰ و عدد پی همگی عضو R هستند (ص ۲۵).

هر عدد صحیح گویاست چون با مخرج ۱ نوشته می‌شود؛ پس Z ⊆ Q درست ولی N ⊆ Q′ و Z ⊆ Q′ نادرست‌اند.

⚠ نکتهٔ امتحانی — اوّل داخل خط عمودی را حساب کن

قدرمطلق (منفی ۱۰ به‌علاوهٔ ۲۰ به‌علاوهٔ ۵): اوّل داخل خط ۵ به‌علاوه می‌شود؛ سپس فاصله از صفر یعنی ۵ (ص ۲۸).

برای عبارت‌های رادیکالی با تقریب‌ها علامت داخل خط را حدس بزن: چون جذر ۲ < جذر ۳، عبارت منفی است و قدرمطلقش می‌شود جذر ۳ منهای جذر ۲ (کار در کلاس ۳ ص ۲۹).

قدرمطلق هیچ‌وقت منفی نمی‌شود؛ به ازای a = منفی ۲ حاصل «قدرمطلق a به‌علاوهٔ a» صفر می‌شود و برای هیچ عدد حقیقی منفی نمی‌شود (تمرین ۴ ص ۳۱).

⚠ دام امتحانی — جذرِ مجذور همیشه قدرمطلق است

جذرِ مجذورِ منفی ۳ برابر ۳ است نه منفی ۳؛ توان دوم علامت را می‌بلعد ولی جذر دوم همیشه جواب نامنفی می‌دهد (ص ۳۰).

قاعده: جذرِ مجذورِ هر عدد حقیقی برابر قدرمطلق همان عدد است؛ برای مثبت و صفر و منفی درست است.

دام رایج: نوشتن منفی ۶ برای جذرِ مجذورِ منفی ۶؛ جواب درست ۶ است.

ادامهٔ این درس مخصوص اعضای آسان‌درس است

70٪ ابتدای هر درس رایگان است؛ اما عضویت در آسان‌درس هم رایگان است! وارد حسابت شو یا ثبت‌نام کن تا همهٔ درس‌ها، آزمونک‌ها و جمع‌بندی‌ها برایت باز شود.

عضویت رایگان است و فقط با شمارهٔ موبایل انجام می‌شود — کمتر از یک دقیقه!

جزوه را خواندی؟ حالا خودت را محک بزن!

آزمون ۲۵ سؤالی این درس — با توضیح هر جواب، نمره و ذخیرهٔ نمرهٔ تو. برای آزمون دادن باید با حساب خودت وارد شوی؛ عضویت رایگان است.

بزن بریم آزمون!

لینک‌های مرتبط

جزوهٔ ریاضی پایهٔ نهم — صفحه‌های ۱۸ تا ۳۱ کتاب ریاضی نهم (چاپ ۱۴۰۵) — آسان‌درس

جزوهٔ درس ۲ از ۹